Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 24

Devanagari script

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

Transliteration

vaimānikāstathā'nyepi vasumukhyā divaukasaḥ | tato dhuvātsamuttresuḥ svādhikāraidhitādhayaḥ

Translation

అప్పుడు వైమానిక దేవులు మరియు వసువుల మొదలైన ఇతర స్వర్గవాసులు తమ అధికారాలపై చింతతో మనస్సు మండుతూ ధ్రువుని వద్దనుండి లేచి వేగంగా బయలుదేరారు.

Word by Word

• वैमानिकाः: celestial beings (vimāna-dwellers)
• वैमानिकाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैमानिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• तथा: likewise
• तथा: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb)

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (particle: also/even)

• वसुमुख्याः: the Vasus and other chiefs
• वसुमुख्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसु + मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (वसवः मुख्याः)

• दिवौकसः: heaven-dwellers (gods)
• दिवौकसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिव् + ओकस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (दिवि ओकः येषाम्)

• ततः: then/from there
• ततः: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अपादान/क्रमवाचक-अव्यय (from there/then)

• ध्रुवात्: from Dhruva
• ध्रुवात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• समुत्त्रेसुः: they became frightened / trembled
• समुत्त्रेसुः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + उत् + त्रस् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• स्वाधिकारैधिताधयः: whose minds were inflated by their own authority
• स्वाधिकारैधिताधयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्व + अधिकार + एधित + धि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (स्वाधिकारैः एधिताः धियः येषाम्) विशेषणम्

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (narrative cause) / Dhruva-loka (narrative stage)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages (frame assumed)

Visual Art Cues

Scene: Vimānas streak across the sky from Dhruva-loka; Vasus and other divaukasaḥ rush in a swirl, faces tense, as a distant ascetic glow pulls their attention.

Characters & Entities

• Vaimānikas
• Vasus
• Dhruva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Attachment to status breeds fear; dharmic tapas exposes how fragile worldly ‘rights’ and offices can be.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The overarching Kāśīkhaṇḍa glorifies Kāśī; this verse is narrative about celestial beings and Dhruva.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it continues the story’s depiction of the effects of austerity.