Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 92

Devanagari script

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

Transliteration

śrīviṣṇuruvāca | prasannosmi mahābhāga varaṃ varaya suvrata | tapaso'smānnivartasva ciraṃ khinnosi bālaka

Translation

శ్రీవిష్ణువు పలికెను—హే మహాభాగ! నేను ప్రసన్నుడను. హే సువ్రత! వరం కోరుకో. ఇప్పుడు ఈ తపస్సు నుండి విరమించు; హే బాలకా, నీవు దీర్ఘకాలంగా శ్రమించితివి।

Word by Word

• श्रीविष्णुः: Śrī Viṣṇu
• श्रीविष्णुः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; सम्बोधन-पूर्वक वक्ता (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• प्रसन्नः: pleased
• प्रसन्नः: Karta (Predicate adjective to 'I'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; अहम् इत्यस्य विशेषणम्

• अस्मि: am
• अस्मि: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present); उत्तमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति (Vocative); एकवचन

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; वरय इत्यस्य कर्म

• वरय: choose
• वरय: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• सुव्रत: O one of good vows
• सुव्रत: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुव्रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति; एकवचन

• तपसः: from austerity
• तपसः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative); एकवचन

• अस्मात्: from this
• अस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/सर्व; पञ्चमी-विभक्ति; एकवचन; एतस्मात् तपसः इत्यर्थे (from this)

• निवर्तस्व: desist/return
• निवर्तस्व: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि√वृत् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यमपुरुष; एकवचन; आत्मनेपद

• चिरम्: for long
• चिरम्: Kriya-viseshana (Temporal adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: चिरम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

• खिन्नः: weary
• खिन्नः: Karta (Predicate adjective to 'you'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: खिन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; त्वम् इत्यस्य विशेषणम्

• असि: are
• असि: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार; मध्यमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• बालक: O boy
• बालक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: बालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति; एकवचन

Speaker

Viṣṇu (Nārāyaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dhruva (the child devotee)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu speaks from Garuḍa with a compassionate gaze; the child-ascetic, worn by austerity, is addressed tenderly—an intimate moment of divine reassurance and boon-offering.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Dhruva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Austerity guided by devotion matures into grace; the Lord responds personally and compassionately.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in the verse; the broader Kāśīkhaṇḍa setting situates the teaching within the glory-literature of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) is referenced; the Lord indicates its completion and invites the devotee to receive a boon.