अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

ఉపమన్యు అన్నాడు—ఆలస్యం, తీవ్రమైన వ్యాధులు, ప్రమాదం, స్థానం (మరియు విధానం) పట్ల సందేహం, చిత్తం స్థిరంగా లేకపోవడం, అశ్రద్ధ, భ్రాంత దర్శనం—ఇవి శివపూజా-యోగమార్గంలో సాధకునికి విఘ్నాలు।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

దుఃఖాలు, మనోవిషాదం, విషయాల పట్ల లాలసా-చంచలత్వం—ఇవి మరియు ఇతరాలు కలిపి పది—యోగంలో నిమగ్నులైన పురుషులకు అంతరాయాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

యోగుల దేహ-చేతనలపై ఆలస్యం మరియు మలిన జడత్వం ప్రభావం చూపుతాయి. ధాతువుల అసమతుల్యత వల్ల దేహదోషాలు కలుగుతాయి; కర్మదోషాల వల్ల వ్యాధులు పుడతాయి।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

యోగములో ప్రమాదము మహాదోషమని చెప్పబడును; సాధనకు ‘భావన’ (నియమిత ధ్యానము) అనే పేరు. కాని ‘ఇది’ ‘అది’ అనే రెండు భావనలచే ఆక్రమింపబడిన జ్ఞానం, ఆధారస్థానముపై సందేహముతో కూడిన అనిశ్చిత జ్ఞానమగును.

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘అప్రతిష్ఠ’ అనగా మనస్సు స్థిరంగా నిలవకపోవడం అని చెప్పబడుతుంది. యోగమార్గంలో శ్రద్ధలేని, అంతర్భక్తిభావం లేని చిత్తవృత్తి కూడా నిజంగా అలాంటి అస్థిరతే.

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

విపరీతమైన బుద్ధి ‘భ్రాంతి’ (భ్రమ) అని పిలవబడుతుంది. అజ్ఞానంవల్ల పుట్టే మనుషుల దుఃఖం చిత్తానికి చెందిన ఆధ్యాత్మిక క్లేశమని జ్ఞానులు తెలుసుకొంటారు.

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

శరీరమూ భౌతిక పరిస్థితుల వల్ల—పూర్వకృత కర్మఫలంగా—ఉద్భవించే దుఃఖాన్ని ‘ఆధిభౌతికం’ అంటారు. మెరుపు, ఆయుధాలు, విషం మొదలైన దైవ-విశ్వశక్తుల వల్ల కలిగే క్లేశం ‘ఆధిదైవికం’ అని చెప్పబడింది.

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

ఇచ్ఛాభంగం వల్ల పుట్టిన ‘మోక్షం’ అని చెప్పేది నిజానికి మనస్సు యొక్క దౌర్మనస్యము (విషాదం). అనేకవిధమైన విషయాలలో భ్రమ కలిగి, అక్కడే చిత్తం చంచలమై తేలియాడుతుంది.

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

ఈ విఘ్నాలు శాంతించినప్పుడు, యోగంలో దృఢంగా లీనమైన యోగికి దివ్య ఉపసర్గాలు ప్రవర్తిస్తాయి; అవి సిద్ధి సమీపిస్తున్నదని సూచిస్తాయి।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

ప్రతిభ, దివ్య శ్రవణం, దూర వార్తల జ్ఞానం, దివ్య దర్శనం, దివ్య ఆస్వాదం, సూక్ష్మ స్పర్శవేదన—ఇవి ఆరు ఉపసర్గాలు; ఇవి ఉద్భవిస్తే నిజమైన యోగం క్షీణిస్తున్నదని సూచిస్తాయి (శివైక్యాన్ని దూరం చేయవచ్చు)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

విషయం సూక్ష్మమైనది, మరుగున ఉన్నది, గతమైనది, దూరమైనది లేదా రానున్నదైనా—దానిని గ్రహింపజేసే జ్ఞానాన్ని ‘ప్రతిభ’ అంటారు; చైతన్యంలో అది యథాతథంగా ప్రకాశించడమే ‘ప్రతిభాస’।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

సర్వ దేహధారులకూ అన్ని శబ్దాలను వినగల శక్తి సహజంగా ఉంది; వారు ప్రత్యేక ప్రయత్నం లేకుండానే వింటారు. అలాగే సాధారణ వార్తల ద్వారా సాధారణ అవగాహన కూడా అందరికీ కలుగుతుంది।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘దర్శనం’ అనగా దివ్య సత్త్వాలను ప్రయత్నం లేకుండానే దర్శించటం; అలాగే ‘ఆస్వాదం’ అనగా దివ్య రసాలను ఆస్వాదించటం అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

అదేవిధంగా స్పర్శజ్ఞానం ‘వేదనా’ అని ప్రసిద్ధి. గంధాది దివ్య విషయాల అనుభవం బ్రహ్మలోకాధిపతి వరకు సమస్త లోకాధిపతులకు కలుగుతుంది.

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

అక్కడ రత్నాలు నిత్యం నిలిచి, అనేకంగా ప్రసాదించబడతాయి. అలాగే స్వేచ్ఛగా ప్రవహించే మధుర వాక్కు నానావిధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

సర్వ రసాయనాలు, దివ్య ఔషధాలు కూడా ఆయనకు ప్రణమిల్లి సిద్ధిస్తాయి. దేవపత్నులు భక్తితో ఆయన వైపు వెళ్లే మార్గాన్ని చూపుతారు.

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

యోగసిద్ధి యొక్క కొంత భాగమైనా ప్రత్యక్షంగా దర్శనమైతే మోక్షంపై దృఢనిశ్చయం కలుగుతుంది—“నేను ఇది ఎలా ప్రత్యక్షంగా చూశానో, అలాగే మోక్షమూ నిశ్చయంగా సంభవిస్తుంది.”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

కృశత్వం, స్థూలత్వం, బాల్యం, వార్ధక్యం, యౌవనం—ఇంకా అనేక విధాలైన భిన్న స్థితులు—ఇవే చతుర్విధ దేహధారణ యొక్క రూపాలు.

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

పార్థివ భాగాన్ని తప్పించి ‘సురభి’ అనగా గంధాల సమాహారం నిత్యం ఉంటుంది. ఈ విధంగా మునులు ‘పైశాచ’ (స్థూల-తామస) పార్థివ పదాన్ని అష్టగుణమయమని ప్రకటిస్తారు।

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

అతడు నీటిలోనూ నివసించగలడు, అలాగే భూమిపై కూడా ప్రత్యక్షమగలడు. ఇచ్ఛాశక్తి కలవాడు కాబట్టి అతడు కలతపడడు; స్వయంగా సముద్రమునకూడా త్రాగగలడు.

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

ఈ లోకంలో అతడు ఎక్కడ కోరితే అక్కడే నీరు దర్శనమిస్తుంది. కుంభం వంటి పాత్రలు లేకుండానే తన చేతిలోనే నీటిని సేకరించి నిలుపగలడు.

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

ఏ వస్తువు స్వభావతః రసరహితమైనదైనా, దానిని భోగించాలనే ఇచ్ఛ కలిగితే క్షణమాత్రంలోనే అది రసాది గుణాలతో యుక్తమవుతుంది. దానివల్ల మరొక ఫలమూ కలుగుతుంది—త్రిదోషాల ద్వారా దేహధారణ.

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

శరీరం గాయాలు, వ్యాధులు లేనిదిగా మారి, పార్థివ గుణాలతో కూడ యుక్తమవుతుంది. ఇది జలతత్త్వం ద్వారా లభించే అద్భుతమైన ఐశ్వర్యసిద్ధి; ఇది షోడశగుణంగా పొందబడుతుంది.

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

అతడు తన శరీరమునుండే అగ్నిని సృష్టించగలడు; అయినా దాని తాపభయము అతనిని తాకదు. అతడు కోరితే, ప్రయత్నంతో, ఈ సమస్త జగత్తును దహించగల శక్తి అతనికి ఉంది.

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

రెండు తత్త్వములనుండి దేహ నిర్మాణము జరుగును; అది ఆప్య (జలతత్త్వ) ఐశ్వర్యముతో సమన్వితమై యుండును. దీనినే ‘తైజసము’ అంటారు; ఇది ఇరవై నాలుగు విధములుగా చెప్పబడినది.

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

భూతములకు మనోవేగము, క్షణములోనే అంతఃప్రవేశము చేయగల సామర్థ్యము, మరియు పర్వతముల వంటి మహాభారములను కూడా ప్రయత్నం లేకుండానే మోయగల శక్తి కలదు.

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

ఆయనే భారత్వమును లఘుత్వమును ప్రదర్శించును; తన అరచేతిలోనే ప్రాణవాయువును ధారించి నియంత్రించగలడు. వేళ్ల కొన పడుట లేదా తాకుట మాత్రముచేతనే భూమియుకూడ కంపించును.

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

ఈ సాధన యొక్క ఒక్క (మాత్ర) ఫలంగా దేహనిష్పత్తి కలుగుతుంది; తైజస (సూక్ష్మ-దీప్త) భోగాలు కూడా లభిస్తాయి. కవులు ‘మారుత’ ఐశ్వర్యాన్ని ముప్పై రెండు రెట్లు ప్రభుత్వమని తెలుసుకొంటారు।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

దేహానికి నీడ కనబడని స్థితి సిద్ధిస్తుంది; ఇంద్రియాలు దర్శనానికి రాకుండా ఉంటాయి; ఇష్టానుసారం ఆకాశగమన శక్తి (ఖేచరత్వం) లభిస్తుంది; అలాగే ఇంద్రియాలు తమ విషయాలతో సంపూర్ణ సమన్వయంతో వశమవుతాయి।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

అతడు ఆకాశలంఘనం, ఆ (సూక్ష్మ తత్త్వం) తన దేహంలో నివేశింపజేయడం, ఆకాశతత్త్వాన్ని పిండీకరించడం, ఇంకా అశరీరత్వం వరకు—ఈ యోగసిద్ధులను కూడా పొందుతాడు।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

వాయు-ఈశ్వర్యశక్తితో సంయుక్తమైన ఆ మహత్తర ఐశ్వర్యం నలభైగుణ మహిమ కలదని చెప్పబడింది. అది ఇంద్రుని ఐశ్వర్యమని ప్రకటించబడింది; ఆకాశీయ (అంబర) లోకానికి చెందినదని వర్ణిస్తారు.

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

ఆయన కోరిక ప్రకారం సిద్ధిని ప్రసాదిస్తాడు; కోరిక ప్రకారమే నిర్గమం (విముక్తి) కలుగజేస్తాడు. ఆయన సమస్తాన్ని అధిగమిస్తాడు; అన్ని విషయాల అంతర్మర్మమైన గూఢార్థ దర్శనాన్ని అనుగ్రహిస్తాడు.

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

తన కర్మానుసారంగా దేహనిర్మాణం కలుగుతుంది; దానితో పాటు వశత్వం (అధిపత్యశక్తి) మరియు మనోహర దర్శనం లభిస్తాయి. ఇంద్రసమాన భోగాలతో కూడి సంసార దర్శనమూ అనుభవమవుతుంది.

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

ఈ చాంద్రమ ఐశ్వర్యం—మనస్సు స్వరూపమైనది—గుణతః అధికంగా శ్రేష్ఠం. ఇందులో ఛేదనం, తాడనం, బంధనం మరియు మోచనం అనే శక్తులు కూడా ఉన్నాయి.

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

సంసార వశంలో ఉన్న సమస్త భూతాలను ఆయన తన అధీనంలోకి తీసుకుంటాడు. ఆయన అందరికీ ప్రసాదం (కృప) ప్రసాదిస్తాడు; అలాగే నియతమైన మృత్యుకాలాన్ని కూడా జయిస్తాడు.

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

‘ఆభిమానిక’మని చెప్పబడే ఈశ్వరత్వాన్ని ప్రాజాపత్యం (ప్రజాపతి-స్థాయి) అధిపత్యమని ప్రకటిస్తారు; ఈ మహిమ చంద్రలోక భోగాలకన్నా యాభై ఆరు రెట్లు అధికమైనది.

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

ఆయన కేవలం సంకల్పమాత్రంతో సృష్టి జరుగుతుంది; అలాగే రక్షణ (పాలన) మరియు సంహారమూ. ఆయన సమస్త జీవుల అంతఃఅధికారిగా, భూతచిత్తాలను వారి స్వభావానుసారం ప్రవర్తింపజేస్తాడు.

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

ఆయనే సమస్త జీవుల్లో అనేక విధాల వైవిధ్యాన్ని కలిగించి, జగత్తును వేర్వేరు రూపాలలో నిర్మిస్తాడు. సృష్టిని నడిపే ప్రజాపతి శక్తులతో సంయుక్తమై, శుభ-అశుభ ఫలాలకు కారణమగుతాడు.

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

బ్రహ్మకు చెందిన ఐశ్వర్యం అరవై నాలుగు గుణములని వారు ప్రకటిస్తారు. బౌద్ధిక శక్తికన్నా కూడా పరమైన, ఉన్నతమైన గౌణ (ద్వితీయ) ఆధిపత్యాన్ని ‘ప్రాకృతం’—ప్రకృతిజనితం—అని వారు తెలుసుకుంటారు.

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

దానిని ‘వైష్ణవం’ అని ప్రకటించారు; అందులోనే సమస్త లోకాలు నిలిచి ఉంటాయి. ఆ పదాన్ని సంపూర్ణంగా బ్రహ్మ మాత్రమే వివరించగలడు; ఇతరులకు అది చెప్పడం సాధ్యం కాదు.

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

ఆ పరమైశ్వర్యపదం—ముఖ్యార్థములోను గౌణార్థములోను—గణేశునికే చెందింది. ఆ స్థితిని విష్ణువుకూడా కొంతమేరకే గ్రహించగలడు; ఇతరులకు అది అసలు తెలియదు.

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

యోగవిజ్ఞానమునుండి కలిగే అన్ని సిద్ధులు నిజానికి ఉపసర్గాలు—అడ్డంకులే. అందువల్ల వాటిని శ్రమతో నియంత్రించాలి; ముఖ్యంగా పరమ వైరాగ్యంతో—శివానుగ్రహమునకు దారితీసే మోక్షమార్గంలో స్థిరంగా ఉండుటకు.

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

అశుద్ధ గుణాలలోను కేవల ప్రతిభాసాలలోను మనస్సు ఆసక్తమై ఉన్నవానికి పరమైశ్వర్యసిద్ధి కలుగదు; సర్వకామప్రదమైన నిర్భయపదమూ లభించదు।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

కాబట్టి దేవులు, అసురులు, భూపతులు కూడా కోరే గుణసంపదల్ని భోగాల్ని తృణసమానంగా విడిచిపెట్టినవానికి పరమ యోగసిద్ధి కలుగుతుంది।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

లేదా శివానుగ్రహేచ్ఛ వలన ముని లోకంలో సంచరిస్తాడు; గుణజన్య అనుభవాలను తన ఇష్టానుసారం అనుభవించినా బంధనంలేక చివరికి ముక్తిని పొందుతాడు।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

నిర్జనమైన, జీవరహితమైన, నిశ్శబ్దమైన, ఆటంకరహితమైన స్థలంలో—శుభ్రంగా సిద్ధం చేసిన సౌమ్యభూమిపై, సుగంధం ధూపం మొదలైనవాటితో పరిమళింపజేసి—శివపూజా ధ్యానాన్ని ఆరంభించాలి।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

ఆ స్థలం ముత్యాల వంటి పుష్పాలతో నిండిపోయి, విటానములు మొదలైన అలంకారాలతో విచిత్రంగా శోభించి; కుశ, పుష్పాలు, సమిధలు, జలం, ఫలాలు, మూలాలతో కూడి—పూజా విధికి సంపూర్ణంగా సిద్ధంగా ఉండెను.

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

అగ్ని సమీపంలో, జల సమీపంలో, లేదా ఎండిన ఆకుల కుప్పపై కూడా కూర్చోకూడదు; అలాగే కాటేసే కీటకాలు, దోమలు గుంపుగా ఉన్న చోట, లేదా సర్పాలు మరియు అడవి మృగాలు సంచరించే ప్రాంతంలో (ధ్యానం/పూజ) చేయకూడదు.

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

క్రూర మృగాలతో నిండిన చోట, భయమధ్యంలో దుర్జనులు చుట్టుముట్టిన చోట—శ్మశానంలో, చైత్యం లేదా పుట్ట దగ్గర, శిథిల గృహంలో, లేదా చౌరస్తాలో—(సాధకుడు) కలత చెందకూడదు. శివనిష్ఠ భక్తునికి ప్రభువు పతి అంతరాశ్రయమై భయబంధాలను ఛేదిస్తాడు.

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

నదీ-నాలాలు, సముద్ర తీరాలలో గానీ, రహదారి మధ్యలో గానీ శివవ్రతం/పూజ చేయరాదు. జీర్ణమైన ఉద్యానాలు, గోశాలలు మొదలైన చోట్ల కూడా కాదు; అశుభమై నిందితమైన స్థలాల్లో అసలు కాదు.

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

అజీర్ణంతో పుల్లటి డకారాలు వస్తే, లేదా శరీరం మలం-మూత్రాలతో అపవిత్రమైతే, వాంతులు గానీ అతిసారం గానీ ఉంటే—శివవ్రతం చేయరాదు. అతిగా భోజనం చేసిన తరువాత లేదా శ్రమతో అలసినప్పుడూ కాదు.

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

అతిచింతతో కలతచెందినప్పుడు, లేదా అతిభుక్తి-పిపాసలతో బాధపడుతున్నప్పుడు యోగాన్ని ఆచరించకూడదు. అలాగే తన భారమైన కర్తవ్యకర్మలలో అతిగా మునిగిపోయి కూడా యోగం చేయకూడదు; సమత్వం, స్థైర్యంతో యోగాన్ని ఆచరించాలి.

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

ఆహారవిహారాలలో నియమితుడు, కర్మలలో యుక్త ప్రయత్నముతో, నిద్రా-జాగరణాలలో కూడా పరిమితుడై—అతడు సమస్త శ్రమా కలతల నుండి విముక్తుడగును।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

ఆసనాన్ని మృదువుగా, రమ్యంగా, విశాలంగా, సమంగా, శుచిగా సిద్ధం చేయాలి; ఆ ఆసనంపై పద్మక, స్వస్తిక మొదలైన ఆసనాలను అభ్యసించాలి।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

తన గురువులకు వందనం చేసి, తరువాత క్రమంగా ఇతర పూజ్య వృద్ధులను అభివాదం చేసి; గ్రీవ, శిరస్సు, వక్షస్థలాన్ని నిటారుగా ఉంచి, చూపును సంయమితంగా వినయంగా నిలుచుండాలి।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

శిరస్సును కొద్దిగా పైకి ఉంచి పళ్లను పళ్లతో తాకనీయకూడదు; పళ్ల అగ్రభాగంలో నాలుకను స్థిరంగా ఉంచి కదలకుండా చేయాలి।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

మడమలతో వృషణాలు మరియు జననేంద్రియాన్ని రక్షిస్తూ, తరువాత తొడలపై శ్రమలేకుండా భుజాలను అడ్డంగా ఉంచి—ఈ విధంగా దేహాన్ని స్థిరపరచాలి।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

కుడి చేతి వెనుకభాగాన్ని ఎడమ అరచేతిపై ఉంచి, నెమ్మదిగా వెన్నును పైకి ఎత్తి, ముందుగా వక్షస్థలాన్ని దృఢంగా నిలిపి ఉంచాలి।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

తన ముక్కు చివరపై దృష్టిని నిలిపి, ఏ దిశనూ చూడకుండా, ప్రాణచలనాన్ని నియంత్రించి, రాయిలా నిశ్చలంగా నిలిచెను।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

తన దేహమనే ఆలయంలో అంతరంగా అంబతో కూడిన శివుని ధ్యానించి, హృదయ పద్మంలోని పీఠికలో ధ్యానయజ్ఞంతో ఆయనను పూజించాలి।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

మూలాధారంలో, లేదా ముక్కు చివర, లేదా నాభిలో; లేదా కంఠంలో, లేదా తాలువు రంధ్రాలలో; లేదా భ్రూమధ్యంలో, లేదా ద్వారదేశంలో; లేదా లలాటంలో, లేదా శిరోమణిలో (శివుని) స్మరించాలి।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

విధి ప్రకారం శివుడు మరియు దేవి కోసం పరమాసనాన్ని సక్రమంగా ఏర్పాటు చేసి, అక్కడ దానిని ఆవరణంతో కూడి స్థాపించవచ్చు, లేదా పూర్తిగా నిరావరణంగా—సరళంగా, నిర్బంధం లేకుండా కూడా స్థాపించవచ్చు।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

రెండు దళాలు, పదహారు అంచులు గల పద్మంలో గాని, విధి ప్రకారం పన్నెండు అంచుల పద్మంలో గాని—లేదా పది అంచులలో, లేదా షట్కోణంలో, లేదా చతురస్రంలో—శ్రీశివుని ధ్యానించాలి।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

రెండు కనుబొమ్మల మధ్యనున్న అంతరంలో మెరుపులా ప్రకాశించే రెండు దళాల పద్మం ఉంది. భ్రూమధ్యస్థ ఆ అరవిందంలో క్రమంగా కుడి-ఎడమనే దక్షిణ-ఉత్తరంగా అమర్చబడ్డాయి।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

మెరుపు వర్ణంలాంటి పత్రంపై అక్షరాలు యథాక్రమంగా స్థాపించబడినప్పుడు, షోడశార రూపంలోని పదహారు పత్రాలే నిజంగా పదహారు స్వరాలు.

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

కంద మూలం నుంచే ఈ పద్మం తూర్పు మొదలైన దిశల క్రమంలో అమర్చబడింది; దాని పత్రాలు క్రమంగా ‘క’ నుండి ‘ట’ వరకు ఉన్న అక్షరాలే.

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

హృదయప్రదేశంలో సూర్యవర్ణంగా ప్రకాశించే ఆ పద్మాన్ని ధ్యానించాలి. అది గోక్షీరంలా ధవళమని చెప్పబడింది; అక్షరాలు ‘డ’ నుండి ‘ఫ’ వరకు క్రమంగా ఉన్నట్లు ఉపదేశించబడింది.

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

దీనికి క్రిందనున్న అధఃపద్మంలో ఈ రెండింటికి అదనంగా ఆరు దళాలు ఉన్నాయి. వాటి వర్ణాలు ధూమరహిత అంగారంలా ఉంటాయి; వాటికి అనుగుణమైన నాదాలు (స్పందనలు) కూడా అలాగే వర్ణించబడ్డాయి.

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

సువర్ణప్రభతో ప్రకాశించే మూలాధార అరవిందంలో, క్రమానుసారంగా ‘వ’ నుండి ‘స’ వరకు అక్షరాలు దళాలపై స్థితమై ఉన్నాయి.

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

ఈ అరవిందాలలో ఎక్కడైతే మనస్సు నిజంగా లీనమవుతుందో, అక్కడే స్థిరబుద్ధి సాధకుడు శాంతమైన వివేకబుద్ధితో దేవుడు శివుడిని మరియు దేవి శక్తిని రెండింటినీ ధ్యానించాలి.

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

అది నిర్మలం, అంగుళి (బొటనవేలు) పరిమాణమాత్రమే, అన్ని వైపులా ప్రకాశిస్తుంది—శుద్ధ దీపశిఖ ఆకారంలో ఉండి, తన స్వశక్తితో సంపూర్ణంగా అలంకృతమై ఉంటుంది.

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

అది కొన్నిసార్లు చంద్రకళా రేఖవలె, మరికొన్నిసార్లు నక్షత్రరూపముగాను కనిపించును. కొన్నిసార్లు అడవి వరి ముల్లువలె, మరికొన్నిసార్లు తామర తంతువు సూత్రమువలె కూడా తోచును.

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ధ్యాతుడు భూమి మొదలైన తత్త్వాలను జయించి అతిక్రమించదలచినప్పటికీ, ఆ తత్త్వాతీత సత్యాన్ని కదంబఫల గోళంలా, తుషారకణంలా సూక్ష్మమని భావించి ధ్యానించవలెను.

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

ప్రతి తత్త్వానికి అధిపతియైన ఆ స్థూల మూర్తినే ధ్యానించవలెను. సదాశివం నుండి బ్రహ్మ వరకు, అలాగే భవ మొదలైనవాటితో ప్రారంభమయ్యే—ఇవి ప్రభువు యొక్క అష్టమూర్తులు.

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

శివశాస్త్రంలో శివుని స్థూల మూర్తులు స్పష్టంగా నిర్ణయించబడ్డాయి. మునీశ్వరులు ఆ మూర్తులను మూడు విధాలుగా ప్రకటించారు—ఘోర, మిశ్ర, ప్రశాంత.

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

ఫలాపేక్షలేని, స్థిరధ్యానంలో నిపుణులైన సాధకులు శివుని ఘోరరూపములు లేదా మంత్రాలను చింతించినప్పుడు పాపములు మరియు పాపజన్య రోగములు పూర్తిగా క్షయమవుతాయి।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

మిశ్రమ మరియు సౌమ్య మార్గాలలో ఫలం వెంటనే సిద్ధించదు, అతి త్వరగా కూడా కాదు. అయితే సౌమ్య మార్గంలో విశేషంగా మోక్షం స్థిరపడుతుంది; శాంతి, ప్రజ్ఞ వికసిస్తాయి.

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

ఇక్కడ సిద్ధులు క్రమక్రమంగా సిద్ధిస్తాయి—ఇందులో సందేహం లేదు।