गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
ఈ అధ్యాయంలో యుద్ధానికి ముందుమాటగా వాక్ప్రేరణ, సన్నాహం వర్ణించబడుతుంది. బ్రహ్ముడు చెబుతాడు—ఒక మహాశక్తిమంత అధికారి మాటలతో సమస్త పక్షాలు దృఢనిశ్చయంతో సంపూర్ణ సిద్ధతతో శివధామం/మందిరప్రదేశం వైపు సాగుతాయి. గణేశుడు ప్రముఖ గణుల రాకను చూసి యుద్ధభావం ధరించి వారిని నేరుగా సంభోదిస్తాడు. ఈ సంఘటనను శివాజ్ఞా-పరిపాలనకు సంబంధించిన నిష్ఠాపరీక్షగా నిలిపి, తాను ‘బాలుడు’నని చెప్పి సిగ్గు-బోధనతో కూడిన సవాలును మరింత పదునుపెడతాడు—పరిణత యోధులు ఒక బాలుడితో యుద్ధం చేస్తే వారి అవమానం పార్వతి, శివుల సాక్ష్యంలో స్పష్టమవుతుంది. నిబంధనలు గ్రహించి విధివిధానంగా యుద్ధం సాగించమని ఆజ్ఞాపించి, త్రిలోకాల్లో ఎవ్వరూ జరగబోయేదాన్ని ఆపలేరని ప్రకటిస్తాడు. తదనంతరం గణులు గద్దింపబడినా ఉత్సాహితులై వివిధ ఆయుధాలతో సన్నద్ధమై యుద్ధానికి సమీకృతమవుతారు; శివుని పరమాధిపత్యంలో దివ్యలీలా-రూప సంఘర్షణలో అధికారము, శాసనం, శిస్తు భావం ప్రతిఫలిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः । सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ సర్వవ్యాపి ప్రభువు ఇలా ఉపదేశించగా వారు పరమ నిశ్చయాన్ని పొందిరి. అప్పుడు అక్కడే సంపూర్ణంగా సన్నద్ధులై శివమందిరానికి వెళ్లిరి।
Verse 2
गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् । युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्
గణేశుడు కూడా ఆ శ్రేష్ఠ గణులు వచ్చుట చూచి వెంటనే యుద్ధసన్నాహం చేసెను; దృఢంగా నిలిచి వారితో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 3
गणेश उवाच । आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः । अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः
గణేశుడు పలికెను—శివాజ్ఞను కాపాడే గణపతులందరూ రండి. నేను ఒక్కడే బాలుడను, అయినా నేనూ శివాజ్ఞాపరిరక్షకుడనే।
Verse 4
तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् । शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः
అయినప్పటికీ దేవి పార్వతి తన కుమారుని బలాన్ని చూడుగాక; అలాగే శివుడు కూడా మరల తన గణముల బలాన్ని నిశ్చయంగా చూడుగాక।
Verse 5
बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः । भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः
భవానీ పక్షమునకును శివ పక్షమునకును మధ్య బలమైనదైనను బాలసహజమైన యుద్ధం కలిగెను; యుద్ధనిపుణులైన మీరును ఇంతకుముందు ఇలాంటి యుద్ధం చేసితిరి।
Verse 6
मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना । तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
నేను ఇది ముందుగా చేయలేదు; నేను బాలుడను, ఇప్పుడు చేస్తున్నాను. అయినప్పటికీ గిరిజా మరియు శివుని సమక్షంలో ఈ విషయంలో మీకు లజ్జతో కూడిన సంయమం ఉండవలెను।
Verse 7
ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति । ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
నేను చెప్పినట్లే జరుగును; దీనికి విరుద్ధం కాదును. ఇక్కడ గిరిజా మరియు శివుని సమక్షంలో అనుచితత యొక్క లజ్జ నాపైనే పడును, మీపై కాదు।
Verse 8
एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः । भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा
ఓ గణేశ్వరులారా, ఇలా తెలిసికొని ఇప్పుడు యుద్ధం చేయవలెను. మీరు మీ స్వామిని దర్శించారు; నేనూ ఆ సమయంలో మాతృదేవిని దర్శించితిని.
Verse 9
क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति । तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके
“ఎలాంటి యుద్ధం చేయాలి? ఏది విధిగా ఉండునో అది జరుగనివ్వు.” అని నిశ్చయించి, ఆ రాబోయే ఘటనను ఆపుటకు త్రిలోకమందు ఎవ్వరూ సమర్థులు కాలేరు.
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः । विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇలా గద్దింపబడిన, దండాలతో అలంకరింపబడిన భుజములు గల వారు, వివిధ ఆయుధములను ధరించి సమవేతులై వచ్చిరి.
Verse 11
घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः । पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः
పళ్లను రుద్దుచూ, మళ్లీ మళ్లీ ఘోరమైన “హుం” అని గర్జించుచూ, “చూడు! చూడు!” అని పలుకుచూ, ఆ గణములు (శివుని పరివారము) వేగంగా వచ్చి చేరిరి.
Verse 12
नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् । धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च
నంది ముందుగా వచ్చి పాదాన్ని పట్టుకొని వెనక్కి లాగాడు. తరువాత భృంగీ పరుగెత్తి వచ్చి ఆ గణుని రెండవ పాదాన్నీ పట్టుకొని లాగాడు.
Verse 13
यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः । आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्
వారు అతని పాదాలను లాగుతూనే ఉన్నంతవరకు ఆ గణుడు (గణేశుడు) చేతితో వారిని కొట్టాడు. వారి చేతులను కొట్టి, తానే తన పాదాలను పైకి ఎత్తి విడిపించుకున్నాడు.
Verse 14
अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् । द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा
అప్పుడు దేవీసుతుడైన వీర గణపతి ఒక మహా పరీఘం (ఇనుప దండం) పట్టుకున్నాడు; ద్వారమున నిలిచి, ఆ సమయంలో వారందరినీ కొట్టి వెనక్కు త్రిప్పాడు.
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसंहितायां च कुमारखण्डे गणेशयुद्धवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము రెండవ భాగములోని రుద్రసంహితా, కుమారఖండములో ‘గణేశయుద్ధవర్ణనము’ అను పదిహేనవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 16
केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा । सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः
అక్కడ కొందరి మోకాళ్లు విరిగాయి, కొందరి భుజాలు కూడా అలాగే; మరియు నిజంగా ఎదురుగా వచ్చి ఎదుర్కొన్నవారంతా హృదయప్రదేశంలో గాయపడి పడిపోయారు.
Verse 17
केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः । केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः
కొంతమంది నేలపై పడిపోయారు, కొంతమంది వివిధ దిశలకెళ్లి పారిపోయారు. కొందరి పాదాలు తెగిపోయాయి; మరికొందరు శర్వుడు—శివుని—సన్నిధికి చేరారు.
Verse 18
तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि । सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश
వారిలో ఎవడూ యుద్ధంలో ఎదురుగా నిలువలేదు. సింహాన్ని చూసిన జింకలు పది దిశలకూ పారిపోవునట్లు, వారు భయంతో చెదరిపోయారు.
Verse 19
तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः । परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः
అలాగే ఆ గణులందరూ వేల సంఖ్యలో వెళ్లిపోయారు. తరువాత అతనూ తిరిగి మళ్లి శుభద్వారమునకు వచ్చి నిలిచాడు.
Verse 20
कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः । यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः
కల్పాంత సమయంలో కాలుడు భయంకరంగా దర్శనమిస్తాడు. ఏ రూపంలో చూసినా, అతడు సమస్త జీవులకు ప్రళయకారకుడే.
Verse 21
एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः । प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्
అదే సమయంలో నారదుని ప్రేరణచేత దేవాధిపతులు మరియు దేవశ్రేష్ఠులతో కూడిన సమస్త దేవతలు అక్కడ సమాగమించారు।
Verse 22
समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया । पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति
అప్పుడు శివుని హితాన్ని కోరుతూ అందరూ ఆయన ఎదుట నిలిచి, శివునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నారు—“ప్రభూ, మాకు మీ ఆజ్ఞను ప్రసాదించండి.”
Verse 23
त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः । सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः
మీరు పరబ్రహ్మ, సర్వేశ్వరుడు; సమస్త జీవులు మీ సేవకులే. మీరు సృష్టికర్త, నిత్య పోషకుడు, సంహర్త—ఓ పరమేశ్వరా।
Verse 24
रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः । का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो
ఓ ప్రభూ, మీరు స్వభావతః నిర్గుణులు; అయినా లీలచేత రజస్, సత్త్వ, తమస్ రూపాలను ధరిస్తారు. ఆదిలో మీరు నిర్మించిన ఆ లీలా ఏమిటో ఇప్పుడు చెప్పండి, ఓ నాథా।
Verse 25
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः । गणान् भिन्नांस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ మునిశ్రేష్ఠా, వారి మాటలు విని మహేశ్వరుడు గణాలు విడిపోయినట్లు చూచి, వారికి సమస్త విషయాన్ని సమ్యకంగా వివరించి తెలియజేశాడు।
Verse 26
अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम । विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह
అప్పుడు, ఓ మునిసత్తమా, సర్వేశ్వరుడు శంకరుడు చిరునవ్వు నవ్వెను; గిరిజానాథుడు నన్ను—బ్రహ్మను—ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 27
शिव उवाच । ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः । महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः
శివుడు పలికెను—హే బ్రహ్మన్, వినుము. నా ద్వారమున ఒక బాలుడు ఒంటరిగా నిలిచియున్నాడు—మహాబలవంతుడు, చేతిలో దండము ధరించి—గృహప్రవేశమును నిరోధించుచున్నాడు.
Verse 28
महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः । पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह
అతడు మహాప్రహారకర్త, నా పార్షదులను నాశనం చేసేవాడు. ఇక్కడ బలంతోనే నా గణములను అతడు పరాజయపరచెను।
Verse 29
ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः । यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे
హే బ్రహ్మన్, నీవే వెళ్లి ఈ మహాబలవంతుని ప్రసన్నం చేయవలెను. హే విధాతా, న్యాయనీతియు సదుపదేశమును స్థాపించునట్లు నీవు కార్యం చేయుము।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः । तदीयनिकटं तात सर्वैरृषिवरैरयाम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—ప్రభువు వాక్యములను ఇలా విని కూడా, అర్థం కానందున అజ్ఞానమోహితుడనై, ఓ తాత, నేను సమస్త ఋషివరులతో కలిసి ఆయన సమీపమునకు వెళ్లితిని।
Verse 31
समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली । क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्
నన్ను సమీపించుచున్నదిగా చూచి ఆ మహాబలవంతుడైన గణేశుడు కోపంతో వచ్చి నా మీసాలు/గడ్డాన్ని పీకివేసి చల్లివేశాడు।
Verse 32
क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः । ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः
క్షమించండి, క్షమించండి, ఓ దేవా! నేను యుద్ధార్థం రాలేదు. నేను బ్రాహ్మణుడను, అనుగ్రహానికి పాత్రుడను; నేను శాంతికర్తను, ఉపద్రవం చేయను।
Verse 33
इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे । स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः
బ్రహ్ముడు ఇలా పలుకుతుండగానే గణేశుడు వెంటనే ఒక భారీ పరిఘాన్ని ఎత్తుకున్నాడు. బాలుడైనా అతడు మహావీరుడు; సామాన్యులకు అందని పరాక్రమం కలవాడు.
Verse 34
गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् । पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा
భారీ పరిఘాన్ని పట్టుకున్న ఆ మహాబల గణేశుని చూసి, నేను అప్పుడే పారిపోవడానికే మొగ్గి మరింత వేగంగా వెళ్లిపోయాను.
Verse 35
यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा । स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः
వారు “వెళ్లండి, వెళ్లండి” అని అరుస్తుండగానే అప్పుడే పరిఘపు దెబ్బకు పడిపోయారు. కొందరు తామే కూలారు, మరికొందరు ఆ దెబ్బతో నేలకొరిగారు.
Verse 36
केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः । शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः
వారిలో కొందరు క్షణమాత్రంలోనే శివసన్నిధికి వెళ్లి, జరిగిన సమస్త వృత్తాంతాన్ని సంపూర్ణంగా శివునికి నివేదించారు।
Verse 37
तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः । अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः
వారిని ఆ విధంగా చూసి, జరిగిన వృత్తాంతాన్ని సంపూర్ణంగా విని, దివ్యలీలలో నిపుణుడైన హరుడు అపారమైన కోపాన్ని ధరించాడు।
Verse 38
इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् । भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा
అప్పుడు ఆయన ఇంద్రుడు మొదలైన దేవగణాలకు, షణ్ముఖుడు (కార్తికేయుడు) నాయకత్వంలోని శ్రేష్ఠ గణాలకు, అలాగే భూత-ప్రేత-పిశాచులందరికీ ఆజ్ఞాపించెను.
Verse 39
ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् । तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः
వారు అందరూ యథాయోగ్యంగా అన్ని దిక్కులకూ బయలుదేరారు. శివాజ్ఞతో ఆయుధాలు ధరించి, ఆ గణాన్ని సంహరించాలనే తపనతో ఉన్నారు।
Verse 40
यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः । तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्
ఎవరిది ఏ ఆయుధమో, అవన్నీ ప్రత్యేకంగా బలవంతంగా గణేశుని వైపుకు లాగబడి, ఆయన వద్దకు చేరగానే శక్తిహీనమై విడిచిపడ్డాయి।
Verse 41
हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः
చరాచర సమేతమైన త్రిలోకమంతటా మహా హాహాకారం లేచింది. త్రిలోకవాసులందరూ పరమ సందేహం, ఘోర అనిశ్చితిలో పడ్డారు।
Verse 42
न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि । अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्
బ్రహ్ముని ఆయుష్కాలమూ ఇంకా పూర్తికాలేదు, బ్రహ్మాండ ప్రళయమూ రాలేదు. అయినా కాలానికి ముందే అది జరిగింది—నిశ్చయంగా స్వయంగా శివుని పరమేచ్ఛవశాత్।
Verse 43
ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः । देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः
అప్పుడు వారందరూ అక్కడికి చేరారు—షణ్ముఖుడు మొదలైనవారూ వచ్చారు. దేవతల ఆయుధాలు వ్యర్థమై, వారు పరమ ఆశ్చర్యంలో మునిగిపోయారు.
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना । ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे
ఇంతలో జగదంబా దేవి—సదా జాగ్రత్తగా, వివేకవంతురాలిగా—ఆ సమస్త చర్యల గమనాన్ని గ్రహించి అపారమైన కోపాన్ని ధరించింది.
Verse 45
शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर । निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे
ఓ మునీశ్వరా, అప్పుడు అక్కడే ఆ దేవి తన గణాలకు సమస్త సహాయార్థం రెండు శక్తులను సృష్టించింది.
Verse 46
एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने । श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्
ఓ మహామునీ, వారిలో ఒకటి అత్యంత భయంకర రూపాన్ని ధరించి స్థిరంగా నిలిచింది; ఆమె దేహం శ్యామ పర్వతంలా ఉండి, తన ముఖగుహను విస్తరించింది.
Verse 47
एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता । भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी
మరొకటి విద్యుత్తులా ప్రకాశించే స్వరూపంతో, అనేక హస్తాలతో యుక్తమై ఉంది. భయంకరమైన ఆ మహాదేవి దుష్టులకు దండ విధించేది.
Verse 48
आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः । गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे
దేవగణాలు విసిరిన సమస్త ఆయుధాలను అతడు పట్టుకొని తన నోటిలో గ్రహించి, వెంటనే వాటినే వేగంగా వారిపైనే తిరిగి విసిరెను.
Verse 49
देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः । एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्
అక్కడ ఏ దేవాయుధమూ కనిపించలేదు; పరీఘము (ఇనుప గదాదండము) మాత్రమే చుట్టూ మళ్లీ మళ్లీ తిరుగుతూ ఉండెను. ఈ విధంగా అక్కడ ఆ ఇద్దరు చేసిన కార్యం పరమాద్భుతమైంది.
Verse 50
एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् । यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा
ఆ ఒక్క బాలుడు దుర్జయమైన సమస్త సైన్యాన్ని కుదిపివేసి జయించాడు; పూర్వకాలంలో మహాపర్వతంతో సముద్రం మథించబడినట్లుగా।
Verse 51
एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा । शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा
ఆ ఒక్కరి చేత ఇంద్రాది సమస్త అమర దేవతలు కూడా పరాజితులయ్యారు; అప్పుడు శంకరుని గణములు సైతం అత్యంత వ్యాకులమయ్యాయి।
Verse 52
अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः । परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः
అప్పుడు వారందరూ కూడి, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్చుతూ, ఆ దెబ్బలతో కలవరపడినవారై పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు।
Verse 53
देवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश । परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च
దేవగణాలు పలికారు—“మేము ఏమి చేయాలి, ఎక్కడికి వెళ్లాలి? పది దిక్కులు కూడా తెలియడం లేదు. ఇది పరీఘాన్ని తిప్పుతోంది—ఎడమకూ కుడమకూ—అన్నిటినీ గందరగోళంలో పడేస్తోంది।”
Verse 54
ब्रह्मोवाच । एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः । ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ సమయంలో పుష్పములు, చందనలేపనము చేతబట్టి ఉన్న శ్రేష్ఠ అప్సరసలు అక్కడికి వచ్చిరి. అలాగే నీవు మొదలుకొని మహాయుద్ధ దర్శనమునకు అత్యంత ఆసక్తిగల ఋషులును అక్కడికి చేరిరి.
Verse 55
ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै । पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम
వారందరూ యుద్ధ దర్శనార్థం నిశ్చయంగా సమకూరిరి. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఆ సమయంలో వారి వల్ల ఆకాశమును మరియు దాని శుభమార్గములు నిండిపోయెను.
Verse 56
तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः । ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि
ఆ యుద్ధాన్ని చూచి వారు మహావిస్మయమునకు లోనయ్యిరి. ఇలాంటి పరమమైన, అపూర్వమైన యుద్ధాన్ని వారు ఒక్కసారైనా ముందెన్నడూ చూడలేదు.
Verse 57
पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा । पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्
అప్పుడు అక్కడ సముద్రములతో కూడిన భూమి కంపించెను. పర్వతములు కూడ కూలిపడెను; ఈ విధంగా సంగ్రామసంభవమైన మహాకలకలం ఉద్భవించెను.
Verse 58
द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
గ్రహ-నక్షత్ర సమూహాల భ్రమణంతో ఆకాశం కలత చెందింది. అందరూ వ్యాకులులయ్యారు; అప్పుడు దేవతలందరూ, గణాలన్నీ కూడా పారిపోయాయి।
Verse 59
केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी । महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः
అక్కడ పరాక్రమశాలైన షణ్ముఖుడు మాత్రమే పారిపోలేదు. ఆ మహావీరుడు అప్పుడు అందరినీ ఆపి, ముందుభాగంలో స్థిరంగా నిలిచాడు।
Verse 60
शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः । सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः
ఆ యుద్ధంలో ఆ రెండు శక్తులచేత అందరి ప్రయత్నములు నిష్ఫలమయ్యెను. అమరగణములు వారి సమస్తాస్త్రాలను ఛేదించి సంక్షిప్తం చేసిరి.
Verse 61
येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
అప్పుడు ఆ క్షణమున మిగిలినవారందరు శివుని సమీపమునకు వచ్చిరి; దేవతలందరు పారిపోయిరి, సమస్త గణములును అప్పుడే పలాయనమయ్యిరి.
Verse 62
ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा । अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो
అప్పుడు వారందరూ సమవేతులై, మళ్లీ మళ్లీ శివునికి నమస్కరించి త్వరగా పలికారు—“ప్రభో, మీ గణాలలో ఈ శ్రేష్ఠుడు ఎవరు?”
Verse 63
पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः । दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन
“పూర్వకాలంలో యుద్ధాల గురించి విన్నాము; ఇప్పుడూ అనేక విధాలుగా మళ్లీ మళ్లీ వింటున్నాము. కానీ చూసినదానిలోనూ విన్నదానిలోనూ ఇలాంటి యుద్ధం ఎప్పుడూ లేదు.”
Verse 64
किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् । त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः
“హే దేవా, దయచేసి కొంచెం ఆలోచించండి; లేకపోతే జయం కలగదు. స్వామీ, సమస్త బ్రహ్మాండానికి రక్షకుడు మీరు మాత్రమే—ఇందులో సందేహం లేదు.”
Verse 65
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः । कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह
బ్రహ్మా పలికెను—ఆ మాటలు విని పరమకోపశీలుడైన రుద్రుడు అత్యంత క్రోధించాడు. క్రోధాన్ని రగిలించి, అక్కడినుంచే తన గణాలతో కలిసి బయలుదేరాడు.
Verse 66
देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह । समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह
అప్పుడు సమస్త దేవసైన్యం, చక్రధారియైన విష్ణుతో కలిసి, మహోత్సవం జరిపి శివుని వెంబడి అనుసరించింది.
Verse 67
एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् । अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः
అంతలో భక్తితో మహేశ్వరునికి నమస్కరించి, కరజోడించి నారదుడు దేవదేవునితో ఇలా పలికెను।
Verse 68
नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो । त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः
నారదుడు పలికెను—ఓ దేవదేవ మహాదేవా! ఓ విభో! నా మాట వినుము. నీవే సర్వత్రగామి స్వామివి, నానావిధ దివ్యలీలలలో నిపుణుడవు।
Verse 69
त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः । अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर
హే శంకరా! నీవు మహాలీలను చేసి గణుల గర్వాన్ని హరించితివి; అతనికి అపార బలమిచ్చి దేవతల అహంకారాన్నీ నియంత్రించితివి।
Verse 70
दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् । स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा
హే నాథా, మీరు లోకములలో మీ స్వంత అద్భుత బలాన్ని ప్రదర్శించితిరి. హే శంభో, సమస్త గర్వాన్ని ఛేదించే మీ స్వతంత్ర ఐశ్వర్యంతో మీరు దీనిని ప్రకటించితిరి।
Verse 71
इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः । स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय
హే ఈశ్వరా, భక్తవత్సలా, ఇప్పుడు ఆ లీలను చేయవద్దు. మీ గణములను మరియు దేవతలను కూడా సత్కరించి, వారి మంగళమును సమృద్ధిని అభివృద్ధి చేయుము।
Verse 72
न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद । इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा
“ఇక ఆటలాడకుము—హే బ్రహ్మపదప్రదా, అతనిని సంహరించుము.” అని చెప్పి నారదుడు ఆ క్షణమే అంతర్ధానమయ్యాడు.
Frequently Asked Questions
Gaṇeśa confronts the arriving gaṇas at Śiva’s abode, issues a pointed challenge framed around loyalty to Śiva’s command, and precipitates their armed mustering for an impending battle.
It sharpens the ethical lesson: power is subordinated to dharma and obedience; fighting a ‘child’ becomes a mirror of misplaced pride, making the conflict pedagogical under the witnessing presence of Śiva and Pārvatī.
Authority as command (śivājñā), collective martial readiness (sannaddha), the gaṇas’ weaponized assembly, and the claim of inevitability—no being in triloka can obstruct what is destined to occur.