Śiva-nāma-smaraṇa and Śambhu’s Protective Manifestation (Dāruka Episode)

Verse 1

सूत उवाच । कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः । तदग्रे सुंदरं रूपं शंकरस्य ददर्श ह

సూతుడు పలికెను—ఒకసారి ఆ దురాత్మ రాక్షసుని సేవకుడు తన ముందే శంకరుని అత్యంత సుందరమైన రూపాన్ని దర్శించాడు.

Verse 2

तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् । सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्

అప్పుడు అతడు ఆ రాజుకు రాక్షసుల యథార్థ వృత్తాంతాన్ని—వారి సమస్త కార్యచరిత్రను—కుతూహలంతో, ఆశ్చర్యంగా వివరించి నివేదించాడు.

Verse 3

राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः । विह्वलस्सबलश्शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्

అప్పుడు రాక్షసుల రాజైన దారుకుడు కూడా అక్కడికి వచ్చాడు. వ్యాకులుడై, తన సైన్యంతో కలిసి, శీఘ్రంగా భగవాన్ శివుణ్ణి శరణు కోరుతూ ప్రశ్నించాడు.

Verse 4

दारुक उवाच । किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः । एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा

దారుకుడు అన్నాడు—ఓ వైశ్యా, నీవు ఏదిని ధ్యానిస్తున్నావు? నా ముందే సత్యం చెప్పు. అలా అయితే నీకు మరణం రాదు; నా మాట వేరుగా ఉండదు.

Verse 5

सूत उवाच । तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितस्य वै । राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्

సూతుడు అన్నాడు—అతడు ఏమి చెప్పాడో నాకు తెలియదు; కానీ అది విన్న వెంటనే అతడు కోపించాడు. అతడు రాక్షసులను ప్రేరేపించాడు—“ఓ రాక్షసులారా, ఇతనిని చంపండి!”

Verse 6

तदुक्तास्ते तदा हंतुं नानायुधधरा गताः । द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शंकरासक्तचेतसम्

ఆ ఆజ్ఞతో వారు అనేక ఆయుధాలు ధరించి అతనిని చంపడానికి బయలుదేరారు. శంకరునిపై దృఢంగా ఆసక్తిచిత్తుడైన ఆ వైశ్యశార్దూలుని వైపు వారు వేగంగా దూసుకెళ్లారు.

Verse 7

तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः । शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः

వారు వస్తున్నారని చూసి భయంతో అతని కళ్ళు వణికాయి. అప్పుడు అతడు అపార ప్రీతితో శివుని స్మరించి, ఆయన నామాలను మళ్లీ మళ్లీ జపించాడు.

Verse 8

वैश्यपतिरुवाच । पाहि शंकर देवेश पाहि शंभो शिवेति च । दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन्भक्तवत्सल

వైశ్యపతి పలికెను— ఓ శంకరా, దేవేశ్వరా, నన్ను రక్షించుము. ఓ శంభో, శివా, శుభప్రదా, నన్ను కాపాడుము. ఓ త్రిలోకేశా, దుష్టనాశకా, భక్తవత్సలా—ఈ దుర్మార్గుని నుండి నన్ను రక్షించుము.

Verse 9

सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि । त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणस्सर्वदा प्रभो

హే దేవా, నీవే నా సర్వస్వము. నేను పూర్తిగా నీ ఆధీనుడను, నీదైనవాడను; ప్రభో, నా ప్రాణమూ సదా నీలోనే నిలిచియున్నది.

Verse 10

सूत उवाच । इति संप्रार्थितश्शंभुर्विवरान्निर्गतस्तदा । भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च

సూతుడు పలికెను—ఇలా ప్రార్థింపబడిన శంభువు అప్పుడు ఆ రంధ్రం నుండి బయలుదేరెను; నాలుగు ద్వారములు గల ఉత్తమ దివ్య భవనంతో కూడిన నాథుడు దర్శనమిచ్చెను.

Verse 11

मध्यज्योतिस्स्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् । परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै

మధ్యంలోని జ్యోతిస్స్వరూపమైన ఆ అద్భుత శివరూపాన్ని, దివ్య పరివారంతో కూడినదిగా చూచి అతడు నిశ్చయంగా పూజించెను.

Verse 12

पूजितश्च तदा शंभुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् । अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुंगवान्

అప్పుడు విధివిధానంగా పూజింపబడిన శంభువు స్వయంగా ప్రసన్నుడై, రాక్షసశ్రేష్ఠునికి ‘పాశుపత’ అనే అస్త్రాన్ని ప్రసాదించాడు.

Verse 13

जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् । अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शंकरः

దుష్టసంహారకుడైన శంకరుడు ఆయుధాలతో కూడిన ఆ గణులందరినీ వేగంగా సంహరించి, తన భక్తుని నిశ్చయంగా రక్షించాడు.

Verse 14

सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च । अत्यद्भुतकरश्शंभुस्स्वलीलात्तसुविग्रहः

అప్పుడు వారందరినీ సంహరించి, స్వదివ్యలీలచే స్వరూపం ధరించువాడు, అత్యద్భుతకర్మకర్త శంభువు ఆ వనమునకును వరమును ప్రసాదించెను।

Verse 15

अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै संभवंतु च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च

“ఈ వనమున సదా వర్ణధర్మములు నిలిచియుండుగాక; బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య మరియు శూద్రుల నియతాచారములు కూడా నిరంతరం స్థాపితమగుగాక।”

Verse 16

भवत्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन । शिवधर्मप्रवक्तारश्शिवधर्मप्रवर्तकाः

“హే మునిశ్రేష్ఠులారా, మీరు ఇక్కడ ఎప్పుడూ తమస్సులో పడకుండుగాక; మీరు శివధర్మప్రవక్తలుగా, శివధర్మప్రవర్తకులుగా ఉండుగాక।”

Verse 17

सूत उवाच । एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया । देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा

సూతుడు పలికెను—ఆ సమయంలో దారుకా అనే రాక్షసి, దీనమనస్సుతో వ్యాకులమై, దేవి పార్వతీదేవికి స్తుతి చేయసాగెను।

Verse 18

प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि । साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया

అప్పుడు దేవి ప్రసన్నమై పలికింది— “నేను ఏమి చేయాలి?” తరువాత ఆమె అక్కడే మళ్లీ చెప్పింది— “నీవు నా వంశాన్ని రక్షించాలి.”

Verse 19

रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया । इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह

“నేను నీ వంశాన్ని రక్షిస్తాను—ఇది నేను సత్యంగా ప్రకటిస్తున్నాను.” అని చెప్పి, శివుని సంకల్పంతో ఆమె దేహరూపాన్ని ధరించింది।

Verse 20

शिवोपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः । प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु

కోపించిన దేవిని చూసి కూడా, వరబంధనంలో ఉన్న పరమ ప్రభువు శివుడు సంతోషస్నేహంతో ఇలా పలికెను: “నీ ఇష్టమైతే అలాగే చేయి.”

Verse 21

सूत् उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेश्शंकरस्य वै । सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्

సూతుడు పలికెను—తన స్వామి శంకరుని వచనములు ఇలా విని, పరమ ప్రసన్నమైన పార్వతి వెంటనే చిరునవ్వు చిందించి ప్రత్యుత్తరముగా పలికెను।

Verse 22

पार्वत्युवाच । भवदीयं वचस्तथ्यं युगांते संभविष्यति । तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम

పార్వతి పలికెను—మీ వచనము సత్యము; యుగాంతమున అది నిశ్చయంగా జరుగును. అంతవరకు సృష్టి తామస గుణములోనే ఉండుగాక—ఇదే నా నిర్ణయం।

Verse 23

अन्यथा प्रलयस्स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव । प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया

లేకపోతే నిశ్చయంగా ప్రళయం సంభవించును. ఓ శివా, నేను పలికినది సత్యము. ఓ నాథా, దానిని ప్రమాణముగా స్వీకరించుము; నేను నీదాన్నే, నీ శరణమే నా ఆశ్రయం।

Verse 24

इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम । बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च

ఇదే దారుకా దేవి—నా శక్తిసంపన్న రాక్షసీ భార్య. రాక్షసీలలో ఆమెనే అత్యంత బలవంతురాలు; కావున ఆమె రాక్షస రాజ్యాన్ని పాలించి శాసించుగాక.

Verse 25

इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यंति पुत्रकान् । ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः

ఈ రాక్షసుల భార్యలు కుమారులను ప్రసవిస్తారు. ఆ కుమారులందరూ కలిసి—నా సంకల్పం ప్రకారం—అడవిలో నివసించాలి.

Verse 26

सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्यास्स्वस्त्रियाः प्रभुः । प्रसन्नमानसो भूत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

సూతుడు అన్నాడు: పార్వతీదేవి స్వసఖి చెప్పిన ఈ మాటలు విని ప్రభువు శంకరుడు ప్రసన్నమనస్సుతో ప్రత్యుత్తరంగా పలికాడు.

Verse 27

शङ्कर उवाच । इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये । स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च

శంకరుడు అన్నాడు: ప్రియే, నీవు ఇలా అంటున్నావంటే నా మాట విను. నేను ప్రేమానందంతో ఈ అడవిలోనే నిలిచి, భక్తుల రక్షణ-పాలన కోసం ఉంటాను.

Verse 28

अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् । करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति

తన వర్ణాశ్రమధర్మంలో స్థిరుడై ఇక్కడ ప్రేమభక్తితో నా దర్శనం చేసేవాడు నిశ్చయంగా చక్రవర్తి అవుతాడు.

Verse 29

अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वर । महासेनसुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः

ఓ రాజాధిరాజా! కలియుగ పరిణామంలో విషయం వేరుగా ఉంటుంది; కానీ సత్యయుగ ఆరంభంలో మహాసేనుని కుమారుడు ‘వీరసేన’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడై ఉన్నాడు।

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगोद्भवमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము నాల్గవ భాగమైన కోటిరుద్రసంహితలో ‘నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగ ఉద్భవ మహాత్మ్య వర్ణనం’ అనే ముప్పయ్యవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।

Verse 31

सूत उवाच । इत्येवं दंपती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् । स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महत्त्वकारकौ द्विजाः

సూతుడు పలికెను—ఇలా ఆ దంపతులు పరస్పరం హాస్యవినోదం చేసుకొని అక్కడే నిలిచిరి; ఆ ఇద్దరు ద్విజులు స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా మహత్త్వానికి (ఆధ్యాత్మిక మహిమకు) కారణమయ్యారు।

Verse 33

ऋषय ऊचुः । वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने । कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते

ఋషులు అన్నారు—వీరసేన అక్కడ దారుకావనానికి ఎలా వెళ్తాడు? అక్కడ పరమేశ్వరుడు శివుని ఎలా ఆరాధిస్తాడు? ఓ మహామతీ, అది మాకు చెప్పండి।

Verse 34

सूत उवाच । निषधे सुंदरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः । महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः

సూతుడు అన్నాడు—సుందరమైన నిషధ దేశంలో క్షత్రియ వంశంలో మహాసేనుని కుమారుడైన వీరసేన అనే వీరుడు ఉండేవాడు; అతడు పరమేశ్వరుడు శివునికి అత్యంత ప్రియుడు (శివభక్తుడు)।

Verse 35

पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् । चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः

పార్థివలింగేశ్వరుని ఆరాధన చేసి వీరసేనుడు అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేశాడు; నిజంగా పన్నెండు సంవత్సరాలపాటు దానిని కొనసాగించాడు।

Verse 36

ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शंकरः । काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातु विलेपनाम्

అప్పుడు దేవాధిదేవుడు శంకరుడు ప్రసన్నుడై ప్రత్యక్షంగా పలికెను— “చెక్కతో చిన్న చేప ఆకారాన్ని తయారు చేసి, దానిపై మూడు లోహాల మిశ్రమాన్ని పూతగా వేయుము।”

Verse 37

विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक । तां गृहीत्वा प्रविश्यैतं नृभिस्सह व्रजाधुना

“యోగమాయను ఏర్పాటు చేసి ఆమెను నీకు ఇస్తాను, ఓ వీరసేన! ఆమెను తీసుకొని మనుష్యులతో కలిసి ఇప్పుడే త్వరగా ఈ స్థలంలో ప్రవేశించు।”

Verse 38

ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया । प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च

“ఆపై నీవు అక్కడికి వెళ్ళు; నేను చేసిన రంధ్రం సిద్ధమైనప్పుడు దానిలో ప్రవేశించి, ఆ సమయంలో నాగేశ్వరుడు (శివుడు)కూ పూజ చేయుము।”

Verse 39

ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् । मयि दृष्टे तदा किंचिन्न्यूनं ते न भविष्यति

అనంతరం పాశుపతాస్త్రాన్ని పొందించి, రాక్షసీముఖ శత్రువులను సంహరించి, నన్ను దర్శించినప్పుడు నీకు ఏ లోటూ ఉండదు।

Verse 40

पार्वत्याश्च बलं चैव संपूर्णं वै भविष्यति । अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यंति वने शुभाः

పార్వతీదేవి బలమూ నిశ్చయంగా సంపూర్ణమవుతుంది. అలాగే మ్లేచ్ఛరూపాలలో ఉన్న ఇతరులూ ఆ శుభవనంలో ఉద్భవిస్తారు।

Verse 41

सूत उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र वीरसेनं हि दुःखह । कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवांतर्द्दधे प्रभुः

సూతుడు చెప్పెను—ఇట్లు పలికి, దుఃఖహరుడైన శంకరుడు అక్కడ వీరసేనునిపై మహాకృప చూపి, ప్రభువు అదే స్థలంలో అంతర్ధానమయ్యాడు।

Verse 42

इति दत्तवरस्सोऽपि शिवेन परमात्मना । शक्तस्स वै तदा कर्तुं संबभूव न संशयः

ఇట్లు పరమాత్ముడైన శివుని నుండి వరం పొందిన అతడు, ఆ సమయంలో కార్యాన్ని చేయుటకు శక్తిమంతుడయ్యాడు—సందేహం లేదు।

Verse 43

एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः । लिंगरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदस्सदा

ఇలా నాగేశ్వర దేవుడు—జ్యోతుల అధిపతి—ప్రకటించాడు. త్రిలోకానికి లింగరూపుడై, సదా సమస్త శుభకామనలను ప్రసాదించువాడు।

Verse 44

एतद्यश्शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् । सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्

భక్తితో ఆదరపూర్వకంగా నాగేశ్వరుని అవతరణకథను నిత్యం వినే జ్ఞాని భక్తుడు సమస్త అభీష్టాలను పొందును; అతని మహాపాతకాలు నశించును.

Verse 352

ज्योतिर्लिंगस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरश्शिवः । नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ

జ్యోతిర్లింగ స్వరూపుడైన పరమేశ్వరుడు ‘నాగేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. అక్కడే ‘నాగేశ్వరీ’ అనే శివా దేవి కూడా ప్రాదుర్భవించింది; ఇద్దరూ సజ్జనభక్తులకు అత్యంత ప్రియులయ్యారు.