Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारद:।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनि: ।।1.2.1।।

నారదుని ఆ వాక్యాన్ని విని, వాక్యనిపుణుడైన ధర్మాత్మ మహాముని తన శిష్యులతో కలిసి ఆయనను పూజించి సత్కరించాడు॥

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा । आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ।।1.2.2।।

అప్పుడు దేవర్షి నారదుడు, ఆయనచే యథావిధిగా పూజింపబడి, అనుమతి తీసుకొని వీడ్కోలు చెప్పి, ఆకాశమార్గముగా స్వర్గలోకానికి వెళ్లెను.

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरत: ।।1.2.3।।

నారదుడు దేవలోకానికి వెళ్లిన తరువాత, ముని జాహ్నవి (గంగా)కు దూరం కాకుండా తమసా నది తీరానికి వెళ్లాడు.

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनि: ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ।।1.2.4।।

అప్పుడు మహాముని తమసా నది తీరమునకు చేరెను। మట్టిలేని నిర్మల తీర్థాన్ని చూచి, పక్కన నిలిచిన శిష్యునితో పలికెను।

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ।।1.2.5।।

భరద్వాజా, చూడు— ఈ తీర్థము కర్దమరహితము, రమణీయము, ప్రసన్నజలముతో నిండినది; సత్పురుషుని మనస్సు యెట్లా నిర్మలమూ శాంతమో అట్లే।

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ।।1.2.6।।

తాత, కలశమును దించుము; నా వల్కలమును ఇవ్వుము. నేను ఇక్కడే తమసా నదியின் ఈ ఉత్తమ తీర్థములో స్నానము చేయుదును।

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरो: ।।1.2.7।।

మహాత్ముడు వాల్మీకి ఇలా పలికినప్పుడు, గురువుకు విధేయుడై నియమశీలుడైన భరద్వాజుడు ఆ మునికి వల్కలవస్త్రాన్ని సమర్పించాడు।

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रिय: ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ।।1.2.8।।

నియతేంద్రియుడైన వాల్మీకి శిష్యుని చేతుల నుండి వల్కలవస్త్రాన్ని తీసుకొని, ఆ విస్తారమైన వనాన్ని అన్ని వైపులా పరిశీలిస్తూ సంచరించాడు।

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ।।1.2.9।।

అతని సమీపంలో భగవాన్ ముని క్రౌంచ పక్షుల జంటను చూశాడు; అవి విడువక కలిసి సంచరిస్తూ, మధురమైన కూయింపుతో మనోహరంగా వినిపించాయి।

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चय: ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यत: ।।1.2.10।।

అప్పుడు పాపనిశ్చయంతో, వైరం హృదయంలో దాచుకున్న నిషాద వేటగాడు ఆ జంటలోని ఒక మగ పక్షిని, దాని జోడు చూస్తుండగానే, చంపివేశాడు॥

Verse 11

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో నేలపై త్రిప్పుకుంటూ ఉన్న అతన్ని హతుడిగా చూసి, అతని భార్య (జోడు) కరుణ స్వరంతో విలపించింది॥

Verse 12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

ఆ రెక్కలున్న ద్విజుడు—ఆమె భర్త, ఎల్లప్పుడూ సహచరుడు, తామ్రశిరస్సు కలవాడు, ప్రేమమదంతో మత్తుడైనవాడు—అతనితో విడిపోయి ఆమె విరహిణిగా మిగిలింది॥

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ।।1.2.13।।

అప్పుడు వేటగాడు (నిషాదుడు) కూల్చిన ఆ పక్షిని చూసి, ధర్మాత్ముడైన ఋషి హృదయంలో కరుణ ఉప్పొంగింది।

Verse 14

तत: करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विज: ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ।।1.2.14।।

తర్వాత కరుణతో కలతచెంది, ‘ఇది అధర్మం’ అని గ్రహించిన ద్విజుడు, విలపిస్తున్న క్రౌంచీని విని ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समा: ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी: काममोहितम् ।।1.2.15।। 15

హే నిషాదా! నీవు శాశ్వతమైన ప్రతిష్ఠను ఎన్నటికీ పొందకూడదు—కామమోహంలో ఉన్న క్రౌంచ జంటలో ఒకదానిని నీవు చంపినందుకు।

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुने: किमिदं व्याहृतं मया ।।1.2.16।।

అలా పలుకుతూ చూస్తుండగా ఆయన హృదయంలో ఆలోచన కలిగింది—‘ఈ పక్షి శోకంతో కలతచెంది నేను ఏమి పలికాను?’

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गव: ।।1.2.17।।

ఆలోచిస్తూ ఆ మహాప్రాజ్ఞుడు స్పష్టమైన నిర్ణయాన్ని చేసుకున్నాడు; మునిశ్రేష్ఠుడు తన శిష్యునితో ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वित: ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ।।1.2.18।।

పాదబద్ధమై, అక్షరసమత్వంతో, తంత్రి-లయసమన్వితమై—శోకార్తుడైన నాలోనుండి ఉద్భవించిన ఈ వాక్యమే ‘శ్లోకము’గా ప్రసిద్ధి పొందుగాక; ఇతరథా కాదు.

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरु: ।।1.2.19।।

ముని ఆ అనుత్తమ వాక్యాన్ని పలుకుతుండగా, శిష్యుడు ఆనందంతో దానిని స్వీకరించి హృదయంలో నిలుపుకున్నాడు; గురువూ అతనిపై సంతోషించాడు.

Verse 20

सोऽभिषेकं तत: कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनि: ।।1.2.20।।

ఆ తీర్థంలో యథావిధిగా అభిషేకస్నానం చేసి, అదే విషయాన్ని మనస్సులో తలచుకుంటూ ముని తిరిగి వచ్చెను.

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।।1.2.21।।

అనంతరం ముని యొక్క వినయశీలి, శ్రుతవంతుడైన శిష్యుడు భరద్వాజుడు, నీటితో నిండిన కలశాన్ని తీసుకొని వెనుకనుండి అనుసరించెను.

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्ट: कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थित: ।।1.2.22।।

ధర్మవేత్త వాల్మీకి శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించి ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ధ్యాననిష్ఠుడై ఇతర కథలనూ రచించసాగాడు॥

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभु: ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ।।1.2.23।।

అప్పుడు లోకకర్త స్వయంప్రభువు, చతుర్ముఖ మహాతేజస్వి బ్రహ్మ ఆ మునిపుంగవుని దర్శించుటకు అక్కడికి వచ్చెను॥

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यत: ।प्राञ्जलि: प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मित: ।।1.2.24।।

ఆయనను చూచి వాక్సంయమి వాల్మీకి వెంటనే లేచి నిలిచెను. శుద్ధమనస్సుతో అంజలి ఘటించి పరమాశ్చర్యంతో నిలిచెను॥

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनै: ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ।।1.2.25।।

అతడు ఆ దేవుని పాద్యము, అర్ఘ్యము, ఆసనము, వందనములతో పూజించెను. విధివత్గా ప్రణమించి అవ్యయుడైన ప్రభువును కుశలమా అని అడిగెను॥

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं तत: ।।1.2.26।।

అనంతరం భగవానుడు పరమార్చితమైన ఆసనముపై ఉపవిష్టుడయ్యెను. తరువాత మహర్షి వాల్మీకికి కూడా ఆసనమును సూచించెను॥

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने । उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थित: ।।1.2.27।।

బ్రహ్ముని అనుమతి పొందిన అతడూ ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. సర్వలోకపితామహుడు అక్కడ ఉపవిష్టుడై ఉన్నప్పటికీ, వాల్మీకి మనస్సు అదే ఘటనలో నిలిచి ధ్యానంలో లీనమై ఉన్నాడు.

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ।।1.2.28।।

వైరంతో పట్టుకోవాలనే బుద్ధి గల పాపాత్ముడు ఘోరమైన కష్టకర కర్మ చేశాడు—కారణం లేకుండా ఇంత మధురధ్వని గల క్రౌంచాన్ని ఎవరు చంపగలరు?

Verse 29

शोचन्नेव मुहु: क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुन: ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायण: ।।1.2.29।।

క్రౌంచీని తలచి మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ, అంతర్ముఖుడై—శోకంలో పూర్తిగా లీనమై—ఆ కొత్తగా ఉద్భవించిన ఉపశ్లోకాన్ని పునఃపునః పాడాడు.

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ।।1.2.30।।

అప్పుడు బ్రహ్ముడు చిరునవ్వుతో ఆ మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు—“నీవు శ్లోకాన్నే బద్ధం చేశావు; ఇందులో సందేహానికి చోటు లేదు.”

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ।।1.2.31।।

ఓ బ్రహ్మర్షీ! నా సంకల్పమువలననే నీలో ఈ సరస్వతీ వాణి ప్రవృత్తమైంది. కావున, ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, శ్రీరాముని సమగ్ర చరిత్రను నీవే రచించుము.

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमत: ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ।।1.2.32।।

ధర్మాత్ముడు, గుణవంతుడు, లోకమున స్థిరధీ, బుద్ధిమంతుడు అయిన ధీర శ్రీరాముని వృత్తాంతమును—నీవు నారదముని నుండి వినినట్లే—వర్ణించుము.

Verse 33

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

ఆ బుద్ధిమంతుడైన శ్రీరామునకు—సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) సహితంగా—రహస్యముగా గాని ప్రకాశముగా గాని జరిగినదంతయు, అలాగే రాక్షసుల విషయమున అన్ని విధములుగా జరిగినదంతయు; మరియు వైదేహి (సీత) విషయమున ప్రకాశముగా గాని రహస్యముగా గాని జరిగినదంతయు—నీకు తెలియనిదైనదంతయు కూడ నీకు తెలిసివస్తుంది.

Verse 34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

ఆ బుద్ధిమంతుడైన శ్రీరామునకు—సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) సహితంగా—రహస్యముగా గాని ప్రకాశముగా గాని జరిగినదంతయు, అలాగే రాక్షసుల విషయమున అన్ని విధములుగా జరిగినదంతయు; మరియు వైదేహి (సీత) విషయమున ప్రకాశముగా గాని రహస్యముగా గాని జరిగినదంతయు—నీకు తెలియనిదైనదంతయు కూడ నీకు తెలిసివస్తుంది.

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ।।1.2.35।।

ఈ కావ్యములో నీ వాక్కులో ఏ మాటయు అసత్యముగా ఉండదు. శ్లోకబద్ధమై, మనోహరమై, పుణ్యప్రదమైయున్న శ్రీరామకథను రచించుము.

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले । तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।।1.2.36।।

భూమిమీద పర్వతములు మరియు నదులు యావత్తు నిలిచియుండునో, తావత్తు లోకములలో రామాయణకథ ప్రచరించుచుండును.

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ।।1.2.37।।

నీ చేత రచింపబడిన రామాయణకథ లోకాలలో ప్రచారమై నిలిచినంతకాలం, అంతకాలం నీవు నా లోకాలలో—ఊర్ధ్వమునూ అధోమునూ—నివసించెదవు।

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ।।1.2.38।।

ఇట్లు పలికి భగవాన్ బ్రహ్మ అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను। ఆపై శిష్యులతో కూడిన పూజ్య ముని (వాల్మీకి) విస్మయమున నిండిపోయెను।

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुन: ।मुहुर्मुहु: प्रीयमाणा: प्राहुश्च भृशविस्मिता: ।।1.2.39।।

అప్పుడు ఆయన శిష్యులందరూ ఆ శ్లోకాన్ని మళ్లీ మళ్లీ పాడిరి। పునఃపునః ఆనందించి, ఘనమైన విస్మయంతో దానిని పలుకుతూనే ఉండిరి।

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्य: पादैर्गीतो महर्षिणा । सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागत: ।।1.2.40।।

మహర్షి సమానాక్షరములైన నాలుగు పాదములలో గానము చేసిన ఆ వాక్యం, పునఃపునః అనువ్యాహరణచేత మరల ‘శ్లోక’ముగా స్థిరపడెను।

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मन: ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशै: करवाण्यहम् ।।1.2.41।।

అప్పుడు భావితాత్ముడైన వాల్మీకికి ఈ సంకల్పం కలిగెను— “ఇలాంటి ఛందస్సులోనే నేను సంపూర్ణ ‘రామాయణ’ మహాకావ్యాన్ని రచించెదను।”

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैःतदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनि: ।।1.2.42।।

అప్పుడు కీర్తిమంతుడైన ఉదారధీముని సమాక్షరములైన శతశ్లోకములతో, ఉదారార్థపదములైన మనోహర వాక్యములతో, శ్రీరామకీర్తిని వర్ణించు యశస్సును ప్రసాదించు కావ్యమును రచించెను।

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगंसममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतंदशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ।।1.2.43।।

సమాససంధిసంయోగములతో అలంకృతమై, సమంగా మధురముగా స్పష్టార్థ వాక్యబద్ధమై, ముని ప్రణీతమైన రఘువరచరితమును మరియు దశశిరుని వధను వినుడి।

Verse 44

భరద్వాజా, చూడు— ఈ తీర్థము కర్దమరహితము, రమణీయము, ప్రసన్నజలముతో నిండినది; సత్పురుషుని మనస్సు యెట్లా నిర్మలమూ శాంతమో అట్లే।