Valmiki Ramayana 1.2.13: Bala Kanda, Sarga 2, Shloka 13

द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Śloka

Devanagari script

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ।।1.2.13।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 1.2.13

Transliteration

tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |

ṛṣer dharmātmanas tasya kāruṇyaṃ samapadyata ||1.2.13||

Translation

అప్పుడు వేటగాడు (నిషాదుడు) కూల్చిన ఆ పక్షిని చూసి, ధర్మాత్ముడైన ఋషి హృదయంలో కరుణ ఉప్పొంగింది।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• तदा: then
• तदा: काल (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb)

• तु: but
• तु: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वय (contrastive particle)

• तम्: that
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• द्विजम्: the bird
• द्विजम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त्वा absolutive): दृष्ट्वा; अव्ययभाव

• निषादेन: by the fowler
• निषादेन: कर्ता (Agent in passive; कर्तृकरण)
• Type: Noun
• Root: निषाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• निपातितम्: struck down
• निपातितम्: कर्म (Karma/Object; qualifier)
• Type: Verb
• Root: नि-पत् (धातु)
• Form: कृदन्त (णिच् causative + क्त): निपातित; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'तम् द्विजम्' इति विशेषण

• ऋषेः: of the sage
• ऋषेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• धर्मात्मनः: of the righteous-souled
• धर्मात्मनः: सम्बन्ध (Qualifier in genitive)
• Type: Adjective
• Root: धर्म + आत्मन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: बहुव्रीहि: धर्मः आत्मा यस्य; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'ऋषेः' इति विशेषण

• तस्य: of that (sage)
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• कारुण्यम्: compassion
• कारुण्यम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कारुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समपद्यत: arose, came upon
• समपद्यत: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: सम्-आपद् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Context

Then, having seen the bird struck down by the fowler, the pious sage Valmiki was filled with compassion.

Characters & Entities

• Vālmīki (ṛṣi)
• niṣāda (hunter)
• dvija (bird)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

True dharma is not cold legality but a righteous disposition that naturally responds with compassion to unjust suffering.

What is the narrative situation?

Vālmīki witnesses the killing and internally undergoes a moral-emotional awakening expressed as compassion.

Which character virtue is emphasized?

Dharmātmatā—inner righteousness—shown by immediate karuṇā toward the harmed innocent.