Valmiki Ramayana 2.3.43 — Ayodhya Kanda, Sarga 3, Shloka 43

यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम्

Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja

Devanagari script

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।

Transliteration

parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |

amātyaprabhṛtīs sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya ||

Translation

వారు లేనప్పుడును, ఉన్నప్పుడును, నీ ప్రవర్తనచేత—అమాత్యాదులైన సమస్త వర్గములను మరియు సమస్త ప్రజలను అనురంజితం చేయుము।

Word by Word

• परोक्षया: by indirect (conduct)
• परोक्षया: करणविशेषण (Instrument-qualifier/करणविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (of 'vṛttyā')

• वर्तमानः: conducting oneself, behaving
• वर्तमानः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृत् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्तः (present middle participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषणम् (of implied 'tvam')

• वृत्त्या: by conduct/behavior
• वृत्त्या: करण (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: वृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया, एकवचन; करणम्

• प्रत्यक्षया: by direct (conduct)
• प्रत्यक्षया: करणविशेषण (Instrument-qualifier/करणविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रत्यक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया, एकवचन; विशेषणम् (of 'vṛttyā' understood)

• तथा: also, likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/also’)

• अमात्य-प्रभृतीः: (those) beginning with the ministers
• अमात्य-प्रभृतीः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अमात्य (प्रातिपदिक) + प्रभृति (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: अमात्याः प्रभृतयः येषां तान्/तानि (starting with ministers); स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, बहुवचन; कर्म (object)

• सर्वाः: all
• सर्वाः: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (of 'prakṛtīḥ')

• प्रकृतीः: subjects, constituents (people)
• प्रकृतीः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, बहुवचन; कर्म

• च: and
• च: समुच्चय (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• अनुरञ्जय: please, win over
• अनुरञ्जय: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-रञ्ज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/लोट्), परस्मैपदम्, मध्यमपुरुष, एकवचन; सकर्मक

Context

You shall rule the earth by filling granaries of foodgrains and arsenals and keeping the subjects loyal and contented. The friends of such a person will memain pleased like devatas with nectar. Hence conduct yourself with your mind under control.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma
• amātya (ministers)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Integrity and consistency: righteous leadership requires the same ethical conduct publicly and privately, sustaining trust among ministers and citizens.

What is the narrative situation?

Daśaratha advises Rāma on practical statecraft—how a ruler must maintain goodwill across the realm’s key constituencies.

Which character virtue is emphasized?

Consistency of character (one standard of conduct in private and public) and the ability to win loyalty through righteous behavior.