Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।

భరతుడు పలికిన—తండ్రి మరణంతో అనుసంధానమైన—ఆ కరుణ వాక్యాలను విని రాఘవుడు (రాముడు) స్పృహ కోల్పోయాడు।

Verse 2

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।

భరతుడు పలికిన వాగ్వజ్రం దేవశత్రువులపై యుద్ధంలో విసిరిన ఇంద్రవజ్రంలా రాముని హృదయాన్ని తీవ్రంగా బాధించింది. శత్రుదమకుడు రాఘవుడు భుజాలను విస్తరించి, అడవిలో గొడ్డలితో నరికిన పుష్పిత శిఖరమున్న వృక్షంలా భూమిపై కూలిపోయాడు।

Verse 3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

మహారాజా, ప్రసన్నుడై ఈ భోజనాన్ని స్వీకరించండి—మేము ఇప్పుడు తినేది ఇదే. మనిషి ఏ అన్నంతో జీవిస్తాడో, అతనితో సంబంధమైన దేవతలు కూడా అదే అన్నంతో తృప్తి పొందుతారు।

Verse 4

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

భరతుడు పలికిన ఆ వజ్రసమానమైన, హృదయానికి అసహ్యమైన వాక్యవజ్రం యుద్ధంలో దానవనాశకుడు విసిరిన ఇంద్రవజ్రంలా శత్రుసంతాపకుడైన రాముని తాకింది। అప్పుడు రాముడు రెండు భుజాలను చాపి, అడవిలో పుష్పిత శిఖరమున్న వృక్షం గొడ్డలితో నరికివేయబడినట్లు భూమిపై కూలిపోయాడు।

Verse 5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।

అప్పుడు ఆయన సోదరులు వైదేహి (సీత)తో కలిసి విలపిస్తూ, అన్ని వైపులా శోకంతో క్షీణించిన మహాధనుర్ధరుడైన రామునిపై జలాన్ని చల్లిరి॥

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।

కానీ కాకుత్స్థుడు (రాముడు) మళ్లీ స్పృహ పొందిన తరువాత, కన్నుల నుండి కన్నీరు కార్చుతూ, కరుణంగా ఎంతో చెప్పుటకు ప్రారంభించెను॥

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।

తన తండ్రి భూపతి స్వర్గగతుడైన వార్త విని, ధర్మాత్ముడైన రాముడు భరతునితో ధర్మానుగుణమైన వాక్యములు పలికెను॥

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।

హే తాత! మీరు విధి నియతమైన గతిని పొందిన తరువాత నేను అయోధ్యలో ఏమి చేయుదును? రాజశ్రేష్ఠుడు లేని ఆ అయోధ్యను ఇక ఎవరు రక్షించగలరు?

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।

ఆ మహాత్మునికి నా వంటి దురదృష్టుడి వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? నా శోకమే కారణమై ఆయన మరణించాడు; ఆయనకు యథావిధిగా అంత్యేష్టి-సంస్కారమును కూడా నేను చేయలేకపోయాను.

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।

అహో అనఘ భరతా! నీవు కృతార్థుడవు; ఎందుకంటే నీవు మరియు శత్రుఘ్నుడు సమస్త ప్రేతకర్మలలో రాజును విధిపూర్వకంగా యథోచితంగా సత్కరించారు।

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।

రాజేంద్రుడు లేని, నాయకత్వం కోల్పోయి అనేక చింతలతో కలవరపడిన ఆ అయోధ్యకు—వనవాసం పూర్తయినా—నేను వెళ్లగలనని ధైర్యం చేయలేను।

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।

హే పరంతపా! నా వనవాసం పూర్తైన తరువాత, తండ్రి లోకాంతరానికి వెళ్లిపోయినపుడు, అయోధ్యలో నన్ను మళ్లీ ఎవరు అనుశాసిస్తారు?

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।

మునుపు నా సద్గుణాలను చూసి తండ్రి సాంత్వనగా పలికిన ఆ శ్రోత్రసుఖమైన మాటలను ఇప్పుడు నేను మళ్లీ ఎవరి నుండి వినగలను?

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।

భరతునితో ఇలా చెప్పి, శోకంతో దగ్ధుడైన రాఘవుడు పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖముగల తన భార్యను సమీపించి ఆమెతో పలికెను।

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।

సీతా, నీ శ్వశురుడు మహారాజు పరలోకగమనం చేశాడు. లక్ష్మణా, నీవు పితృవిహీనుడవయ్యావు. భరతుడు దుఃఖవార్త చెబుతున్నాడు—భూపతి స్వర్గానికి వెళ్లాడని॥

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।

కాకుత్స్థుడు అలా పలికిన వెంటనే ఆ యశస్వి కుమారుల కన్నుల్లో అపారమైన కన్నీళ్లు పొంగి వచ్చాయి॥

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।

అప్పుడు ఆ అన్నదమ్ములందరూ రాఘవుని బాగా ఓదార్చి ఇలా అన్నారు—‘లోకాధారుడైన మా తండ్రికి ఉదక-తర్పణం చేయబడుగాక.’॥

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।

తన శ్వశురుడైన ఆ మహారాజు స్వర్గానికి వెళ్లాడని విని, సీత కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి తన ప్రియుడైన (భర్త) రాముని చూడలేకపోయింది॥

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।

ఏడుస్తున్న జనకాత్మజ సీతను రాముడు ఓదార్చి, తానూ శోకగ్రస్తుడై అక్కడ లక్ష్మణునితో దుఃఖభరితమైన మాటలు పలికాడు॥

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।

ఇంగుదీ ఫలపు ఎండిన పిండి (ఖళి) తీసుకురా; పైకప్పుగా ధరించేందుకు చీర (బర్క వస్త్రం) కూడా తెమ్ము. నా మహాత్ముడైన తండ్రికి జలక్రియ (తర్పణం) చేయడానికి నేను వెళ్తాను।

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।

సీత ముందుగా వెళ్లనివ్వు; నీవు ఆమెకు ఇరువైపులా దగ్గరగా నడువు. నేను వెనుకగా వస్తాను—ఇది నిజంగా అత్యంత దారుణమైన శోకయాత్ర।

Verse 22

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।

ఆపై సుమంత్రుడు—వారికి నిత్యానుగుడు, ఆత్మవిదుడు, మహామతి, మృదువు, దాంతుడు, శాంతుడు, రామునందు దృఢభక్తిగలవాడు—వారిని ఓదార్చసాగాడు।

Verse 23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।

సుమంత్రుడు ఆ రాజకుమారులతో కలిసి రాఘవుని ఓదార్చి, చేతిని పట్టుకుని శుభమైన మందాకినీ నదిలోకి దిగేలా చేశాడు।

Verse 24

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।

అనంతరం ఆ యశస్వులైన అన్నదమ్ములు కష్టపడి, సుతీర్థములు గల, సదా పుష్పిత వనాలతో తీరాలు శోభించే రమ్యమైన మందాకినీ నదిని చేరారు।

Verse 25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।

వేగంగా ప్రవహించే, శుభ్రమైన, మట్టికలుషం లేని శివకరమైన తీర్థాన్ని చేరి, వారు రాజునకు ఉదకాన్ని అర్పిస్తూ—“తాతా, ఇది మీకే కలుగుగాక” అని అన్నారు।

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

అప్పుడు భూపాలుడైన రాముడు జలంతో నిండిన అంజలిని పట్టుకొని, యమదిశ అయిన దక్షిణం వైపు ముఖం చేసి, కన్నీళ్లతో మాటలు పలికాడు।

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।

“రాజశార్దూలా! మీరు పితృలోకానికి వెళ్లినవారై, నేడు నేను అర్పించిన ఈ నిర్మలమైన, అక్షయమైన జలతర్పణం మీకు చేరుగాక” అని।

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।

ఆపై తేజస్సుగల రాఘవుడు మందాకినీ తీరంనుండి పైకి ఎక్కి, అన్నదమ్ములతో కలిసి తండ్రికి నిర్వాపం (శ్రాద్ధకర్మ) నిర్వహించాడు।

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

దర్భగడ్డి పరుపుపై ఐంగుదీ గుజ్జులో బదరీ కలిపి చేసిన పిణ్యాకాన్ని ఉంచి, శోకంతో బాధపడిన రాముడు కన్నీళ్లతో రోదిస్తూ మాటలు పలికెను।

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।

మహారాజా, ప్రసన్నుడై ఈ భోజనాన్ని స్వీకరించండి—మేము ఇప్పుడు తినేది ఇదే. మనిషి ఏ అన్నంతో జీవిస్తాడో, అతనితో సంబంధమైన దేవతలు కూడా అదే అన్నంతో తృప్తి పొందుతారు।

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।

అనంతరం అదే మార్గమున నదీ తీరమునుండి పైకి ఎక్కి, నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు మనోహరమైన వాలుదారులు గల పర్వతాన్ని అధిరోహించాడు।

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।

అనంతరం జగత్పతి రాముడు పర్ణకుటీ ద్వారమునకు చేరి, భరతలక్ష్మణులిద్దరినీ తన భుజాలతో ఆలింగనం చేసెను।

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।

వైదేహితో కూడిన ఆ సోదరుల రోదనధ్వనికి పర్వతమున ప్రతిధ్వని కలిగెను—సింహాల గర్జనల వలె।

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।

తండ్రికి ఉదకతర్పణం అర్పిస్తూ విలపిస్తున్న మహాబలుల తుముల ధ్వని విని భరతుని సైనికులు భయాక్రాంతులయ్యారు।

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् श‌ब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।

వారు అన్నారు—“నిశ్చయంగా భరతుడు రామునితో కలిశాడు; ఈ మహాధ్వని తమ మరణించిన తండ్రిని శోకిస్తున్న వారిదే।”

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।

అప్పుడు అందరూ తమ తమ శిబిరాలను విడిచి, ఆ ధ్వని వచ్చిన దిశకే ముఖం తిప్పి, ఏకమనస్కులై, తమ స్థానాల నుండి పరుగెత్తుకుంటూ అక్కడికి వెళ్లారు।

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।

కొంతమంది గుర్రాలపై, కొంతమంది ఏనుగులపై, కొంతమంది సువిభూషిత రథాలపై వెళ్లారు; మరికొందరు సుకుమార యువకులు పాదాలపైనే వెళ్లారు।

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।

రాముని ప్రవాసం ఇంకా ఎక్కువ కాలం కాకపోయినా, ఆయన ఎంతో కాలం దూరంగా ఉన్నట్టుగా భావించి, ఆయనను దర్శించాలనే తపనతో సమస్త జనులు ఒక్కసారిగా ఆశ్రమం వైపు పరుగెత్తారు।

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।

సోదరుల సమాగమాన్ని త్వరగా దర్శించాలనే తపనతో వారు అనేక విధాలైన యానాలలో బయలుదేరారు; ఖురాల చప్పుళ్లు, రథచక్రాల గర్జనలు కలసి మార్గమంతా మోగాయి।

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।

అనేక యానాల దెబ్బలతో—ఖురాలు, చక్రాల మోతతో—నలిగిన ఆ భూమి, మేఘాలు గుమికూడినప్పుడు ఆకాశం గర్జించినట్లే ఘోరమైన కోలాహలాన్ని వెలువరించింది।

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।

ఆ శబ్దంతో భయపడిన, కరేణువులు చుట్టుముట్టిన ఏనుగులు మదగంధంతో దారిని సువాసన పరచుతూ అక్కడి నుంచి మరో అడవికి వెళ్లిపోయాయి।

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह।।।।

వరాహాలు, తోడేళ్ల గుంపులు, మహిషాలు మరియు ఇతర వన్యజీవులు—వ్యాఘ్రాలు, గోకర్ణమృగాలు, గవయాలు—చుక్కల జింకలతో సహా అందరూ భయంతో వణికిపోయారు।

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।

చక్రవాకాలు, నత్యూహాలు, హంసలు, కారణ్డవ పక్షులు, అలాగే పురుష కోకిలలు, క్రౌంచాలు భయాక్రాంతులై స్పృహతప్పినట్లుగా అన్ని దిశలకూ చెదిరిపోయాయి।

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।

ఆ శబ్దంతో భయపడిన పక్షులు ఆకాశాన్ని నింపగా, మనుష్యులు భూమిని కప్పివేశారు; అప్పుడు ఆకాశమూ భూమీ రెండూ విశేషంగా ప్రకాశించినట్లుగా కనిపించాయి।

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।

అప్పుడు ప్రజలు అకస్మాత్తుగా చూశారు—మనుష్యులలో వ్యాఘ్రమైన, యశస్సుగల, నిష్కల్మషుడైన మహాత్ముడు రాముడు నిరాడంబరంగా నేలపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు।

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।

కైకేయిని—మంథరతో సహా—నిందిస్తూ ప్రజలు రాముని దగ్గరకు వచ్చారు; వారి ముఖాలు కన్నీళ్లతో నిండిపోయాయి।

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।

కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న వారిని చూసి, ధర్మజ్ఞుడైన రాముడు తండ్రిలా, తల్లిలా స్నేహంతో వారిని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు।

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।

అక్కడ ఆయన కొందరు పురుషులను ఆలింగనం చేసెను; మరికొందరు ఆయనకు ప్రణామం చేసిరి. అప్పుడు రాజకుమారుడు తన సమవయస్క మిత్రబంధువులతో సహా అందరినీ వారి వారి యోగ్యతకు తగినట్లు యథోచితంగా అభివాదించి సత్కరించెను॥

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।

అక్కడ ఆ మహాత్ముల విలాపధ్వని భూమ్యాకాశములను అనునాదింపజేసెను. అది పర్వతగుహలలోను, దిశలన్నిటిలోను నిరంతరం ప్రతిధ్వనించెను—మృదంగఘోషవలె ఘనంగా॥