Valmiki Ramayana 2.102.44 — Ayodhya Kanda, Sarga 102, Shloka 44

पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च

Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī

Devanagari script

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।

Transliteration

tena śabdena vitrastair ākāśaṃ pakṣibhir vṛtam |

manuṣyair āvṛtā bhūmir ubhayaṃ prababhau tadā ||

Translation

ఆ శబ్దంతో భయపడిన పక్షులు ఆకాశాన్ని నింపగా, మనుష్యులు భూమిని కప్పివేశారు; అప్పుడు ఆకాశమూ భూమీ రెండూ విశేషంగా ప్రకాశించినట్లుగా కనిపించాయి।

Word by Word

• तेन: by that
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; सर्वनाम

• शब्देन: by the sound
• शब्देन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• वित्रस्तैः: by frightened
• वित्रस्तैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: वित्रस्त (कृदन्त; √त्रस् धातु, वि- उपसर्ग)
• Form: क्त-प्रत्यय (PPP), तृतीया-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग; विशेषण (पक्षिभिः)

• आकाशम्: the sky
• आकाशम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अत्र प्रथमा (as subject of implied 'अभवत्/आसीत्')

• पक्षिभिः: with birds
• पक्षिभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग

• वृतम्: covered, filled
• वृतम्: Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृत (कृदन्त; √वृ धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (PPP), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; आकाशम् इति विशेष्य

• मनुष्यैः: by people
• मनुष्यैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग

• आवृता: covered
• आवृता: Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आवृत (कृदन्त; √वृ धातु, आ- उपसर्ग)
• Form: क्त-प्रत्यय (PPP), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग; भूमिः इति विशेष्य

• भूमिः: earth
• भूमिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग

• उभयम्: both (sky and earth)
• उभयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उभय (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अत्र प्रथमा (both together)

• प्रबभौ: shone forth, appeared striking
• प्रबभौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भा (धातु, प्र- उपसर्ग)
• Form: लिट्/परिपूर्णभूत (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• तदा: then
• तदा: Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb)

Context

The sky was filled with birds frightened by the sound and the earth covered with people. Both looked extremely beautiful.

Characters & Entities

• ākāśa (sky)
• bhūmi (earth)
• pakṣi (birds)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is communal: society gathers around the dhārmic center (Rāma). The ‘filling’ of earth and sky suggests that moral events are not private—they involve the whole world.

What is the narrative situation?

Birds crowd the sky in alarm while people throng the ground, creating an overwhelming scene.

Which character virtue is emphasized?

The people’s steadfast concern and reverence for Rāma (implicit), strong enough to draw multitudes together.