Adhyaya 25

Verse 1

भीष्म उवाच । उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्

భీష్ముడు అన్నాడు—ఉపవాసాలు చేయలేని వాడు, అయినా అదే ఫలాన్ని కోరితే—అభ్యాసం లేకపోవడం వల్ల గానీ, రోగం వల్ల గానీ—ఏ ఇష్ట వ్రతం విధించాలి?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते । यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्

పులస్త్యుడు అన్నాడు—ఉపవాసాలకు అశక్తులైనవారికి రాత్రి భోజనం సమ్మతము. ఏ వ్రతంలో ఇది విధిగా ఉన్నదో, ఆ మహావ్రతాన్ని ఇక్కడ వినుము.

Verse 3

आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् । येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते

‘ఆదిత్య-శయనం’ అనే వ్రతము మరియు శంకరుని యథావిధి అర్చన—ఏ ఏ నక్షత్రయోగాలలో చేయవలెనో పురాణజ్ఞులు ప్రకటిస్తారు.

Verse 4

यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत् । सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी

హస్త నక్షత్రంతో కూడిన సప్తమీ తిథి నాడు ఆదిత్యవారము వచ్చి, అదే సమయంలో సూర్యుని సంక్రాంతి కూడా జరిగితే, ఆ తిథి ‘సార్వకామికీ’ అని పిలువబడుతుంది; అది సమస్త కోరికలను నెరవేర్చేది.

Verse 5

उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः । सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः

ఉమా-మహేశ్వరుల ప్రతిమను సూర్యుని నామాలతో అర్చించాలి; ఎందుకంటే అలా చేయడం వల్ల సూర్య ప్రతిమకూ శివలింగానికీ రెండింటికీ ఒకేసారి పూజ చేసినట్లవుతుంది.

Verse 6

उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते । यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्

ఓ రాజశ్రేష్ఠా! ఉమాపతి (శివుడు) మరియు రవి (సూర్యుడు) మధ్య ఎక్కడా భేదం అంగీకరించబడదు. అందువల్ల స్వగృహంలో భానువును విధిగా ఆరాధించాలి.

Verse 7

हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं । स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्

హస్తంలో సూర్యునికి నమస్కారం; పాదాలలో అర్కుని పూజ. చిత్రా నక్షత్రంలో గుల్ఫ ప్రాంతాన్ని ఆరాధించాలి; స్వాతీలో జంఘలను—అక్కడ పురుషోత్తమునికి నమః. విశాఖలో ధాత్రునికి నమస్కరించి మోకాళ్ల ప్రాంతాన్ని పూజించాలి.

Verse 8

तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः । ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले

అనురాధా నక్షత్రాలలో పూజ్యుడైన దేవునికి నమస్కారం; సహస్రభాను సూర్యుని రుద్రద్వయానికి కూడా నమః. జ్యేష్ఠాలో అనంగునికి నమో; గుహ్య (రహస్య దేవత)కు నమస్కారం; ఇంద్రునికి, భీమునికి కూడా నమః—మరియు నడుము ప్రాంతం, మూలస్థానాన్ని పూజించాలి.

Verse 9

पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय । तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

పూర్వాషాఢ–ఉత్తరాషాఢ సంధికాలంలో నాభిని ఆరాధించాలి—ఏడు అశ్వములు గల త్వష్టృదేవునికి నమస్కారం. శ్రవణ నక్షత్రంలో చెవులను, తదుపరి ఉదరాన్ని; ధనిష్ఠలో వెన్నును పూజించాలి—తీక్ష్ణకిరణ వికర్తన (సూర్య)ునికి నమస్కారం।

Verse 10

वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम् । पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ

అంధకార వినాశనార్థం వక్షస్థలాన్ని పూజించాలి, ముఖ్యంగా జలాధిపుడు (వరుణుడు)కు సంబంధించిన తిథి/పక్షంలో. అలాగే పూర్వ–ఉత్తర భాద్రపద ద్వయంలో, రెండు పక్షాలలోనూ, ముందుభుజాలు మరియు ఉత్తమ భుజాలు చండకిరణ సూర్యునికి పూజ్యములు।

Verse 11

साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु । नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय

ఓ రాజా! రేవతి నక్షత్రంలో సామముల అధీశ్వరుని రెండు చేతులను విధిగా పూజించాలి. అలాగే అశ్వినీ నక్షత్రంలో గోళ్లను పూజించాలి. ఏడు అశ్వాల భారాన్ని మోసేవానికి నమస్కారం।

Verse 12

कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम् । ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु

భరణీ నక్షత్రంలో కఠోర తేజస్సుగల దివాకరుడు (సూర్యుడు)గా కంఠాన్ని విధిగా పూజించాలి. అలాగే గ్రీవాగ్ని-పక్షంలోను, ధర-సంపుట ప్రాంతంలోను, ఓ భారతా, రోహిణీ నక్షత్రంలో సంపూర్ణంగా పూజించాలి।

Verse 13

मृगेर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते । नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभि पूज्या च पुनर्वसौ च

ఓ పురారి! మృగ కాలంలో నాలుకను పూజించాలి; రౌద్ర కాలంలో పళ్లను—హరికి నమస్కారం. “నమః సవిత్రే” మంత్రంతో శంకరుని ముక్కును కూడా పూజించాలి; అలాగే పునర్వసు నక్షత్రంలోనూ।

Verse 14

ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येलकान्वेदशरीरधारिणे । सार्पे च मौलिविबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ

పుష్య నక్షత్రంలో పద్మవల్లభుడు (లక్ష్మీపతి) ప్రియమైన లలాటాన్ని, అలాగే వేదాలను దేహరూపంగా ధరించిన ప్రభువు కటిని పూజించాలి. సార్ప నక్షత్రంలో దేవప్రియమైన మౌలిని, మఘా నక్షత్రంలో కర్ణద్వయాన్ని—ఇవి పూజనీయములు.

Verse 15

पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः । अथोत्तराफाल्गुनि भे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये

పూర్వాషాఢ నక్షత్రంలో ‘గో-బ్రాహ్మణ-నందన’ అని శంభువు యొక్క అత్యంత ప్రియమైన నేత్రద్వయాన్ని పూజించాలి. తరువాత ఉత్తరాఫల్గునీలో ‘విశ్వేశ్వర’ అని భ్రూద్వయాన్ని వందించాలి—ఇవి పూజనీయములు.

Verse 16

नमोस्तु पाशांकुशपद्मशूल कपालसर्पेन्दुधनुर्धराय । गयासुरानङ्गपुरांधकादि विनाशमूलाय नमः शिवाय

పాశం, అంకుశం, పద్మం, శూలం, కపాలం, సర్పం, చంద్రుడు, ధనుస్సు ధరించిన శివునికి నమస్కారం. గయాసురుడు, అనంగపురం, అంధకాది వినాశానికి మూలకారణమైన శివునికి పునఃపునః నమః.

Verse 17

इत्यादिकांगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोभिपूज्यम् । अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्

ఇలా వివిధ అంగాలను పూజించిన తరువాత ‘విశ్వేశ్వరాయ’ అని శిరసు వంచి నమస్కరించాలి. ఇక్కడ కూడా నూనె లేని, మాంసం లేని, క్షార/అతి ఉప్పు లేని అన్నం—ముందుగా నైవేద్యంగా అర్పించినదాని శేషమే భుజించాలి.

Verse 18

इत्येवं नृप नक्तानि कृत्वा दद्यात्पुनर्वसौ । शालेयतंडुलप्रस्थमौदुंबरमथो घृतम्

ఓ రాజా, ఈ విధంగా నక్తవ్రతాన్ని ఆచరించి పునర్వసు దినంలో దానం చేయాలి—శ్రేష్ఠమైన శాలి బియ్యం ఒక ప్రస్థ పరిమాణం, ఉదుంబర అర్పణం, అలాగే ఘృతం.

Verse 19

संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् । सप्तमे वस्त्रयुग्मं तु पारणे त्वधिकं भवेत्

దానాన్ని పాత్రలో ఉంచి స్వర్ణంతో కూడి యోగ్య బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. ఏడవ రోజున వస్త్రయుగ్మం దానం చేయాలి; పారణం—వ్రతసమాప్తి వేళ—ఇంకా అధికంగా దానం చేయాలి.

Verse 20

चतुर्दशे तु संप्राप्ते पारणे भारतादिके । ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

చతుర్దశి వచ్చినప్పుడు—పారణ సమయంలో, భారతాది విధితో—భక్తితో బ్రాహ్మణునికి బెల్లం, పాలు, నెయ్యి మొదలైన వాటితో భోజనం పెట్టాలి.

Verse 21

कृत्वा च कांचनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् । शुद्धमष्टांगुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्

తర్వాత ఎనిమిది రేకులు, కర్ణికతో కూడిన శుద్ధ స్వర్ణపద్మాన్ని తయారు చేయాలి—ఎనిమిది అంగుళాల ప్రమాణంతో—పద్మరాగ (రూబీ) రేకులతో అలంకరించబడినదిగా.

Verse 22

शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रंथिवर्जिताम् । सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम्

తర్వాత సులక్షణమైన శయ్యను సిద్ధం చేయాలి—అసమాన ముడులు, గడ్డలు లేనిదిగా; దిండ్లు, విటానం (కానపీ)తో కూడి, తన పరుపు మరియు కప్పులతో కప్పబడినదిగా.

Verse 23

पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः । भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः

పాదుకలు-ఉపానహాలు (చెప్పులు-షూస్), ఛత్రం, చామరం, ఆసనం, దర్పణం తో పాటు; భూషణాలతో కూడి—ఫలాలు, వస్త్రాలు, అనులేపనాలు (సుగంధ లేపనాలు) సహితంగా సమర్పించాలి.

Verse 24

तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम् । कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्

అందులో ఆ పద్మాన్ని స్థాపించి అలంకరించి, గుణసంపన్నమైన కపిలా ధేనువును—వస్త్రసంయుక్తమైనది, అత్యంత శీలవంతమైనది, పయస్సుతో సమృద్ధమైనది—సిద్ధం చేశాడు।

Verse 25

रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् । दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्

వెండి ఖురాలు, బంగారు కొమ్ములు, దూడతో కూడినది, కాంస్య దోహనపాత్రమున్న ఆ ధేనువును యథామంత్రంగా దానం చేయాలి; పూర్వాహ్నాన్ని అతిక్రమించకూడదు।

Verse 26

यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा । कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः

హే ఆదిత్యా! నీ శయనస్థానం ఎప్పుడూ శూన్యముకాకుండా ఉన్నట్లే, నా వృద్ధులు కూడా ఎప్పుడూ లోపించకుండునుగాక—కాంతి, ధృతి, శ్రీ, పుష్టితో కూడి వృద్ధి చెందునుగాక।

Verse 27

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्

హే అనఘా! దేవతలు నీకన్నా మిన్నగా శ్రేయస్కరుడెవ్వరూ లేరని తెలిసినట్లే, నన్ను కూడా దుఃఖభరితమైన సంసారసాగరము నుండి సంపూర్ణంగా उद्धరించు।

Verse 28

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत् । शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्

తర్వాత ప్రదక్షిణ చేసి నమస్కరించి వీడ్కోలు చెప్పాలి; అనంతరం శయ్య, గోవు మొదలైన ఆ సమస్తాన్ని ద్విజుని (బ్రాహ్మణుని) గృహానికి తీసుకెళ్లాలి।

Verse 29

नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः । गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते

ఇందుమౌళి పరమేశ్వరుని ఈ వ్రతాన్ని దురాచారికి గాని, దంభికునికి గాని వెల్లడించకూడదు. గోవులు, బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, ఋషులు, సత్కర్మయోగులను అతిగా నిందించేవారికి కూడా ఇది చెప్పరాదు.

Verse 30

भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च । इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति

ఈ గోప్యమైన, శివమయమైన ఉపదేశాన్ని భక్తుడికీ, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడికీ చెప్పాలి; చెప్పినప్పుడు అది ఆనందం, శుభం కలిగిస్తుంది. వేదవేత్తలు ఇది మహాపాతకుల పాపాలనూ నశింపజేస్తుందని అంటారు.

Verse 31

न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां । नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या

భక్తితో ఆచరించే స్త్రీ ఉన్నచో, ఆమె భర్త బంధువులు, కుమారులు, ధనం నుండి వేరుపడడు; భార్యలకు ఆనందకారకుడై దేవతలవలె సౌభాగ్యవంతుడవుతాడు. అతడు రోగం, దుఃఖం, మోహం లో పడడు.

Verse 32

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण । यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र

ఈ స్తోత్రం/కీర్తనం వసిష్ఠుడు, పురార్జునుడు, కుబేరుడు, పురందరుడు (ఇంద్రుడు) రచించారు. దీని కీర్తనమాత్రంతోనే సమస్త పాపాలు నశిస్తాయి—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 33

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात् । अपि नरकगतान्पितॄनशेषानपि दिवमानयतीह यः करोति

ఇలా పఠించే వాడు గాని వినే వాడు గాని పురుహూతుడు (ఇంద్రుడు) కు ప్రియుడవుతాడు. అలాగే ఇక్కడ ‘రవి-శయన’ విధిని ఆచరించేవాడు, నరకంలో ఉన్న తన సమస్త పితృదేవతలను కూడా స్వర్గానికి చేర్చుతాడు.

Verse 34

अश्वत्थं च वटं चैवोदुंबरं वृक्षमेव च । नंदीशं जंबुवृक्षं च बिल्वं प्राहुर्महर्षयः

మహర్షులు ఈ వృక్షాలను పవిత్రమని ప్రకటించారు—అశ్వత్థ (రావి), వట (మర్రి), ఉదుంబర, నందీశ, జంబూ మరియు బిల్వ వృక్షము।

Verse 35

मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथ क्रमात् । एकैकं दंतधवनं वृक्षेष्वेतेषु कारयेत्

మార్గశీర్షమాసం నుండి ప్రారంభించి, క్రమంగా ప్రతి రెండు నెలలకు, ఈ వృక్షాలలో ఒక్కొక్కటి నుండి ఒక్కొక్క దంతధావనం (దాతున్) నియమంగా చేయాలి।

Verse 36

दद्यात्समाप्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम् । द्विजानामुदकुंभांश्च पंचरत्नसमन्वितान्

క్రియ ముగిసిన తరువాత దధ్యన్నం (పెరుగు-అన్నం), విటానం, ధ్వజం, చామరం దానమివ్వాలి; అలాగే ద్విజులకు పంచరత్నసమన్విత జలకుంభాలను కూడా ఇవ్వాలి।

Verse 37

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषानवाप्नुयात्

ధన విషయంలో మోసం చేయకూడదు; అలా చేస్తే దోషాలు (పాపాలు) కలుగుతాయి।