Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । धर्मांगवदचः श्रुत्वा हृष्टो रुक्मांगदोऽब्रवीत् । सत्य ते जननी पुत्र संप्राप्ता मंदरे मया ॥ १ ॥

వసిష్ఠుడు పలికెను: ధర్మాంగదుని మాటలు విని ఆనందించిన రుక్మాంగదుడు ఇలా అన్నాడు—“సత్యా, కుమారా! నీ జననిని నేను మందర పర్వతానికి తీసుకొచ్చాను.”

Verse 2

वेदाश्रयसुता बाला मदर्थं कृतनिश्चया । कुर्वंती दारुणं पुत्र तपो देवगिरौ पुरा ॥ २ ॥

పూర్వము వేదాశ్రయుని కుమార్తె అయిన ఆ బాలిక నా కోసమే దృఢనిశ్చయము చేసి, ఓ కుమారా, దేవగిరిపై ఘోరమైన తపస్సు చేసింది।

Verse 3

इतः पंचदशादह्नो हयगामी गतो ह्यहम् । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे बहुधातुसमन्विते ॥ ३ ॥

ఇక్కడి నుండి పదిహేను దినముల తరువాత నేను గుర్రంలా వేగంగా ప్రయాణించి, అనేక ధాతువులతో సమృద్ధమైన పర్వతశ్రేష్ఠుడు మందర పర్వతానికి వెళ్లితిని।

Verse 4

तस्य मूर्द्धनि बालेयं तोषयंती महेश्वरम् । स्थिता गानपरा दृष्टा मया तत्र सुदर्शना ॥ ४ ॥

అక్కడ నేను సుందరరూపిణి సుదర్శనను చూచితిని—ఆమె గానములో లీనమై నిలిచి మహేశ్వరుని ఆనందింపజేస్తూ, ఆయన శిరస్సుపై ఈ యౌవనకన్య ఆభరణంలా విరాజిల్లింది।

Verse 5

ततोऽहं मूर्च्छया युक्तः पतितो धरणीतले । अनंगबाणसंविद्धो व्याधविद्धो यथा मृगः ॥ ५ ॥

అనంతరం కామబాణములతో గాయపడిన నేను మూర్ఛతో కూడి నేలపై పడిపోయితిని—వేటగాడి బాణంతో గాయపడిన జింకవలె।

Verse 6

ततोऽहमनया देव्या चालितश्चारुनेत्रया । वृतश्चैवापि भर्तृत्वे किंचित्प्रार्थनया सह ॥ ६ ॥

అనంతరం ఆ చారునేత్రి దివ్యదేవి నన్ను చలింపజేసి సావధానపరచింది; కొంత వినయప్రార్థనతో నన్ను తన భర్తగా కూడా వరిచింది।

Verse 7

मया चापि प्रतिज्ञातं स्वदक्षिणकरान्वितम् । सेयं भार्या विशालाक्षी कृता भूधरमस्तके ॥ ७ ॥

నేనూ నా దక్షిణతో కూడిన ఈ ప్రతిజ్ఞను చేశాను. ఈ విశాలాక్షి స్త్రీని పర్వతశిఖరంపై నా భార్యగా స్థాపించాను.

Verse 8

अवरुह्य धरापृष्टे समारुह्य तुरंगमम् । दिनत्रयेण त्वरितः संप्राप्तस्तव सन्निधौ ॥ ८ ॥

భూమిపై దిగిన తరువాత గుర్రంపై ఎక్కి, నేను వేగంగా ప్రయాణించి మూడు రోజుల్లోనే నీ సన్నిధికి చేరుకున్నాను.

Verse 9

पश्यमानो गिरीन्देशान्सरांसिसरितस्तथा ॥ । इयं हि जननी पुत्र तव प्रीतिविवर्द्धिनी ॥ ९ ॥

నీవు పర్వతప్రాంతాలు, సరస్సులు, నదులను దర్శిస్తున్నప్పుడు తెలుసుకో, కుమారా—ఈ పవిత్ర భూమే నీ జనని; ఇది నీ ప్రీతి, భక్తిని వృద్ధి చేస్తుంది.

Verse 10

अभिवादय चार्वंगीं त्वं निजामिव मातरम् । तत्पितुर्वचनं श्रुत्वा हयसंस्थामरिंदमः ॥ १० ॥

“ఈ సుందరాంగిని దేవిని నీ స్వమాతలా నమస్కరించు.” తండ్రి మాట విని, శత్రుదమనుడు గుర్రరూపంలో నిలిచిన ఆమె వద్దకు చేరాడు.

Verse 11

शिरसा धरणीं गत्वा इदं वचनमब्रवीत् । प्रसीद देवि मातस्त्वं भृत्यो दासः सुतस्तव ॥ ११ ॥

అతడు శిరస్సుతో భూమిని తాకి ఇలా అన్నాడు—“ప్రసన్నమవ్వు, దేవీ, మాతా! నేను నీ భృత్యుడను, నీ దాసుడను, నీ కుమారుడను.”

Verse 12

नमस्करोमि जननीं बहुभूपालसंयुतः । तं पुत्रमवनीं प्राप्तं मोहिनी प्रेक्ष्य भूपते ॥ १२ ॥

హే భూపతే! అనేక రాజులతో కలిసి నేను జననీకి నమస్కరిస్తున్నాను. భూమికి వచ్చిన ఆ కుమారుని చూచి మోహినీ ఆశ్చర్యంతో అతనిని తిలకించింది.

Verse 13

भर्तुर्दाक्षिण्ययोगाच्च अवतीर्य तुरंगमात् । अवागूहत बाहुभ्यामुत्थाप्य पतितं सुतम् ॥ १३ ॥

భర్త దయవల్ల ప్రేరితమై ఆమె గుర్రం మీద నుంచి దిగింది. పడిపోయిన కుమారుని రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి పైకి లేపింది.

Verse 14

परिष्वक्तस्तदा मात्रा पुनरेवाभ्यनंदयत् । ततस्तां सुमनोज्ञैस्तु चारुवस्त्रैस्च भूषणैः ॥ १४ ॥

తల్లి ఆలింగనంతో అతడు మళ్లీ ఆనందించాడు. ఆపై అతడు అత్యంత మనోహరమైన అందమైన వస్త్రాలు, ఆభరణాలతో ఆమెను సత్కరించాడు.

Verse 15

भूषयित्वा समारोप्य पुनरेव हयोत्तमम् । स्वपृष्ठे चरणं कृत्वा तस्या राजीवलोचनः ॥ १५ ॥

ఆ ఉత్తమ గుర్రాన్ని అలంకరించి అతడు మళ్లీ దానిపై ఎక్కాడు. పద్మనేత్రుడు ఆమె వెన్నుపై తన పాదాన్ని ఉంచాడు.

Verse 16

तेनैव विधिना भूप पितरं चान्वरोहयत् । भूपालैः संवृतो गच्छन्पभ्द्यां धर्मांगदः सुतः ॥ १६ ॥

హే భూపా! అదే విధానంతో అతడు తండ్రినీ ముందుకు ఎక్కించాడు. ఇతర రాజులతో చుట్టుముట్టబడి కుమారుడు ధర్మాంగదుడు కాలినడకన సాగాడు.

Verse 17

प्रहर्षपुलको ह्यासीज्जननीं प्रेक्ष्य मोहिनीम् । स्तूयमानः स्वयं चापि मेघगंभीरया गिरा ॥ १७ ॥

మోహినీ జననిని చూచి అతడు హర్షంతో పులకించెను; స్తుతింపబడుచున్నప్పటికీ తానే మేఘగంభీర స్వరముతో పలికెను।

Verse 18

धन्यः स तनयो लोके मातरो यस्य भूरिशः । नवा नवतरा भार्याः पितुरिष्टा मनोहराः ॥ १८ ॥

లోకమందు అనేక మాతలు కలిగిన ఆ తనయుడు ధన్యుడు; అలాగే పితృప్రియమైన, మనోహరమైన, నిత్యనూతనమై మరింత యౌవనవతులైన భార్యలూ (ధన్యులు).

Verse 19

यस्यैका जननी लोके पिता तस्यैव दुःखभाक् । पितुर्दुःखेन किं सौख्यं पुत्रस्य हृदि वर्तते ॥ १९ ॥

ఈ లోకమందు ఎవరి జనని ఒంటరిగా ఉంటుందో, అతని తండ్రియే ఆమె దుఃఖానికి భాగస్వామి అవుతాడు; తండ్రి దుఃఖించగా కుమారుని హృదయంలో సుఖం ఎలా నిలుస్తుంది?

Verse 20

एकस्या वंदने मातुः पृथिवीफलमश्नुते । मातॄणां वंदने मह्यं महत्पुण्यं भविष्यति ॥ २० ॥

ఒకే మాతను వందించుటవలన భూమి ఫలమంతయు లభించును; మాతృగణములను వందించుటవలన నాకు మహాపుణ్యం కలుగును।

Verse 21

तस्मादभ्यधिकं पुण्यं भविष्यति दिने दिने । एकमुच्चरमाणोऽसौ राजभिः परिवारितः ॥ २१ ॥

అందువలన అతని పుణ్యం దినదినమూ అధికమగును; అతడు ఒక్కసారి ఉచ్చరించినా రాజులచే పరివృతుడై గౌరవింపబడును।

Verse 22

प्रविष्टो नगरं रम्यं वैदिशं ऋद्धिसंयुतम् । हयस्थः प्रययौ राजा मोहिन्या सह तत्क्षणात् ॥ २२ ॥

సంపదలతో నిండిన రమ్యమైన విదిశా నగరంలో ప్రవేశించి, రాజు గుర్రంపై అధిరోహించి ఆ క్షణమే మోహినితో కలిసి బయలుదేరెను।

Verse 23

ततो गृहवरं प्राप्य पूज्यमानो जनैर्नृपः । अवरुह्य हयातस्मान्मोहिनीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २३ ॥

అనంతరం ఉత్తమ గృహానికి చేరి, ప్రజలచే పూజింపబడిన రాజు గుర్రం నుండి దిగివచ్చి మోహినితో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 24

धर्मांगदस्य पुत्रस्य गृहे गच्छ मनोहरे । एष ते गुरुशुश्रूषां करिष्यति यथा गुणम् ॥ २४ ॥

ఓ మనోహరే! ధర్మాంగదుని కుమారుని ఇంటికి వెళ్లు; అతడు నీకు గురుశుశ్రూషను నీ గుణాలకు తగినట్లు యథోచితంగా చేయును।

Verse 25

न सखी नैव दासी ते शुश्रूषामाचरेदिति । सा चैवमुक्ता पत्या तु प्रस्थिता सुतमन्दिरम् ॥ २५ ॥

“సఖిగా గానీ దాసిగా గానీ ఆమెకు శుశ్రూష చేయవద్దు.” అని భర్త చెప్పగా, ఆమె కుమారుని మందిరానికి బయలుదేరెను।

Verse 26

धर्मांगदेन सा दृष्टा गच्छंती मन्दिराय वै । आत्मनो भर्तृवाक्येन परित्यज्य महीपतीन् ॥ २६ ॥

భర్త ఆజ్ఞచే రాజుల (సంగతిని, ఆహ్వానాలను) త్యజించి ఆమె మందిరం వైపు వెళ్తుండగా, ధర్మాంగదుడు ఆమెను చూచెను।

Verse 27

तिष्ठध्वं पितुरादेशादिमां शुश्रूषये ह्यहम् । स एवमुक्त्वा गत्वा तु बाहुभ्यां परिगृह्य वै । क्रमे पञ्चदशे प्राप्ते पर्यंके त्ववरोपयत् ॥ २७ ॥

తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం మీరు ఇక్కడే నిలిచియుండండి; ఆమెకు శుశ్రూష నేను చేస్తాను. అని చెప్పి అతడు వెళ్లి, రెండు భుజాలతో ఆమెను ఎత్తుకొని, పదిహేనవ అడుగు చేరగానే మంచంపై దింపెను.

Verse 28

कांचने पट्टसूत्रेण रचिते कोमले दृढे । मृद्वास्तरणसंयुक्ते मणिरत्नविभूषिते ॥ २८ ॥

ఆ మంచం స్వర్ణమయమైనది, పట్టు దారాలతో నెయ్యబడినది—మృదువైనదైనా దృఢమైనది; సున్నితమైన పరుపుతో కూడి, ముత్యాలు మరియు మణిరత్నాలతో అలంకరింపబడినది.

Verse 29

रत्नदीपैश्च बहुशः खचिते सूर्यसप्रभे । ततः पादोदकं चक्रे मोहिन्या धर्मभूषणः ॥ २९ ॥

రత్నదీపాలతో అనేకంగా ఖచితమై, సూర్యసమ ప్రకాశమున్న ఆ స్థలంలో; తరువాత మోహినీ ప్రేరణతో ధర్మభూషణుడు పాదప్రక్షాళనార్థం జలాన్ని సిద్ధం చేసెను.

Verse 30

सन्ध्यावल्या गुरुत्वेन ह्यपश्यत्तां नृपात्मजः । नैवमस्याभवद्दुष्टं मनस्तां मोहिनीं प्रति ॥ ३० ॥

కాని సంధ్యావలీ పట్ల గౌరవభావం వల్ల రాజకుమారుడు ఆమెను చూడలేదు; ఆ మోహినీ పట్ల అతని మనస్సు దుష్ట సంకల్పంతో కలుషితం కాలేదు.

Verse 31

सुकुमारोऽपि तन्वंगीं पीनोरुजघनस्तनीम् । मेने वर्षायुतसमामात्मानं च त्रिवत्सरम् ॥ ३१ ॥

తాను ఇంకా సుకుమార యౌవనుడైనా, సన్నని అవయవాలుగల—పుష్టమైన తొడలు, నితంబాలు, స్తనాలు కల—ఆ స్త్రీని పదివేల సంవత్సరాల వయస్సుగలదిగా భావించాడు; తనను మాత్రం మూడు సంవత్సరాలవాడిగా ఎంచెను.

Verse 32

प्रक्षाल्य चरणौ तस्यास्तज्जलं शिरसि न्यधात् । उवाचावनतो भूत्वा सुकृती मातरस्म्यहम् ॥ ३२ ॥

అతడు ఆమె పాదాలను కడిగి, ఆ పాదోదకాన్ని తన శిరస్సుపై ధరించాడు. నమస్కరించి ఆ పుణ్యవంతుడు అన్నాడు—“అమ్మా, నేను నీ కుమారుడను.”

Verse 33

इत्युक्त्वा नरनारीभिः स्वयं च श्रमनाशनम् । चकार सर्वभोगैस्तां युयोज च मुदान्वितः ॥ ३३ ॥

ఇలా అని పురుషులు-స్త్రీల సమక్షంలో అతడు తానే శ్రమను తొలగించే సేవను చేశాడు; ఆనందంతో ఆమెకు సమస్త భోగసౌఖ్యాలను సమర్పించాడు.

Verse 34

क्षीरोदमथने जाते कुण्डले चामृतस्रवं । ये लब्धे दानवाञ्चित्वा पाताले धर्ममूर्त्तिना ॥ ३४ ॥

క్షీరసాగర మథనంలో కుండలాలు మరియు ప్రవహించే అమృతం ఉద్భవించినప్పుడు, ధర్మమూర్తి వాటిని పొందుకొని దానవులను జయించి పాతాళానికి తీసుకెళ్లాడు.

Verse 35

मोहिन्या कर्णयोश्चक्रे स्वयमेव वृषांगदः । अष्टोत्तरसहस्रैश्च धात्रीफलनिभैः शुभैः ॥ ३५ ॥

మోహినీ చెవుల కోసం వృషాంగదుడు తానే శుభకరమైన కుండలాలను తయారు చేశాడు; ధాత్రీఫలంలా కనిపించే వెయ్యి ఎనిమిది రత్నాలతో అవి అలంకరించబడ్డాయి.

Verse 36

मौक्तिकै रचितैः शुभ्रैर्हारो देव्याः कृतो हृदि । निष्कं पलशतं स्वर्णं कुलिशायुतभूषितम् ॥ ३६ ॥

దేవి వక్షస్థలంపై తెల్లని ముత్యాలతో చేసిన ప్రకాశవంతమైన హారం ధరింపజేశారు; అలాగే వంద పలాల బరువైన స్వర్ణ నిష్కం, వజ్రసమాన ఆభరణాలతో అలంకరించి సమర్పించారు.

Verse 37

हार लघूत्तरं चक्रे मातुर्नृपसुतस्तदा । वलया वज्रखचिता द्विरष्टौ करयोर्द्वयोः ॥ ३७ ॥

అప్పుడు రాజకుమారుడు తన తల్లికి తేలికగా, మరింత సున్నితంగా ఉండే హారాన్ని చేయించాడు. అలాగే ఆమె రెండు చేతులకు వజ్రఖచితమైన పదహారు వలయాలను కూడా తయారు చేయించాడు.

Verse 38

एकैके निष्ककोटीभिर्मूल्यविद्भिर्नरैः कृताः । केयूरनूपुरौ तस्या अनर्घौ स नृपात्मजः ॥ ३८ ॥

విలువను నిర్ణయించడంలో నిపుణులైన వారు వీటిని తయారు చేశారు; ఒక్కొక్కటి ఒక్కో కోటి నిష్కల విలువైనవి. ఆమె కేయూరాలు (భుజబంధాలు) మరియు నూపురాలు అమూల్యమని ఆ రాజకుమారుడు ప్రకటించాడు.

Verse 39

प्रददौ पितुरिष्टाया भूषणार्थं रविप्रभौ । कटिसूत्रं तु शर्वाण्या यदासीत्पावकप्रभम् ॥ ३९ ॥

ఆ రాజకుమారుడు తండ్రికి ప్రియమైన భార్యకు ఆభరణార్థంగా సూర్యకాంతిలా ప్రకాశించే ఒక రత్నభాగాన్ని సమర్పించాడు. అలాగే అగ్నిప్రభతో మెరుస్తున్న శర్వాణీ యొక్క కటిసూత్రాన్ని కూడా ఇచ్చాడు.

Verse 40

तद्भ्रष्टं भयभीतायाः संग्रामे तारकामये । कालनेमौ स्थिते राज्ये पतितं मूलपाचने ॥ ४० ॥

తారకామయ యుద్ధంలో భయంతో వణికిన ఆమె చేతుల నుంచి అది జారి పడిపోయింది. కాలనేమి రాజ్యం స్థాపించినప్పుడు అది మూలాలను వండే చోట పడిపోయింది.

Verse 41

तद्गृहीतं तु दैत्येन मयेन लोकमायिना । तं हत्वा मलये दैत्यं दैत्यकोटिसमावृतम् ॥ ४१ ॥

లోకమాయను నిర్వహించే దైత్యుడు మయుడు దానిని పట్టుకున్నాడు. తరువాత మలయ పర్వతంపై కోటి దైత్యులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ దైత్యుణ్ని సంహరించి (ఆ వీరుడు) ముందుకు సాగాడు.

Verse 42

संवत्सररणे घोरे पितुर्वचनकारणात् । अवाप कटिसूत्रं तु दैत्यराजप्रियास्थितम् ॥ ४२ ॥

ఒక సంవత్సరం సాగిన భయంకర యుద్ధంలో, తండ్రి ఆజ్ఞ కారణంగా అతడు దైత్యరాజుని ప్రియ వద్ద నిల్వచేయబడిన కటిసూత్రాన్ని పొందెను।

Verse 43

तद्ददौ पितुरिष्टायाः सानन्दपुलको नृपः । हिरण्यकशिपोः पूर्वं या भार्या लोकसुन्दरी ॥ ४३ ॥

ఆనందపులకితుడైన ఆ రాజు ఆమెను తండ్రికి ఇష్టమైన ప్రియవధువుగా సమర్పించెను; ఆమె పూర్వం హిరణ్యకశిపుని లోకసుందరి భార్య.

Verse 44

तस्याः सीमंतकश्चासीत्सौदामिनिसमप्रभः । सा प्रविष्टा समं पत्या यदा पावकमंगला ॥ ४४ ॥

ఆమె సీమంతకం మెరుపులాంటి కాంతితో ప్రకాశించెను. పావకమంగళా అనే ఆ శుభాంగి తన భర్తతో కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశించినప్పుడు (ఈ ఆశ్చర్యం కనబడెను).

Verse 45

समुद्रे क्षिप्य सीमन्तं दुःखेन महतान्विता । सागरस्तत्तु संगृह्य रत्नश्रेष्ठयुगं किल ॥ ४५ ॥

మహా దుఃఖంతో నిండిపోయి ఆమె సీమంతకాన్ని సముద్రంలో విసిరెను. అంటారు, సాగరం దానిని సంగ్రహించెను—అది శ్రేష్ఠ రత్నాల జంట.

Verse 46

ददौ धर्मांगदायाथ तस्य वीर्येण तोषितः । जनन्याः प्रददौ हृष्टः सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ४६ ॥

అతని వీర్యంతో సంతుష్టుడై అతడు ధర్మాంగదునకు దానిని ఇచ్చెను; హర్షంతో తల్లికి సూర్యకోటి సమప్రభ గల వరం/బహుమానం ప్రసాదించెను।

Verse 47

अग्निशौचे शुभे वस्त्रे कंचुके सुमनोहरे । सहस्रकोटिमूल्ये ते मोहिन्याः संन्यवेदयत् ॥ ४७ ॥

అప్పుడు అతడు మోహినీదేవికి అగ్నిశుద్ధమైన, శుభమైన, అత్యంత మనోహరమైన వస్త్రాలు మరియు సుందర కంచుకాన్ని—సహస్రకోటిమూల్యమైనవిగా—సమర్పించాడు।

Verse 48

देवमाल्यं सुगंधाढ्यं तथा देवविलेपनम् । सर्वदेवगुरोः पूर्वं सिद्धहस्तात्सुदुर्लभम् ॥ ४८ ॥

సువాసనతో నిండిన దివ్యమాలలు, అలాగే దేవవిలేపనం (అనులేపనం) కూడా—ఇవి ముందుగా సమస్త దేవగురువుకు సిద్ధుల చేతుల నుండికూడా దొరకడం అత్యంత దుర్లభమైనవి।

Verse 49

धर्मांगदेन वीरेण द्वीपानां विजये तथा । लब्धं तत् प्रददौ देव्या मोहिन्याः कामवर्द्धनम् ॥ ४९ ॥

ద్వీపవిజయ సమయంలో వీరుడు ధర్మాంగదుడు పొందిన వరప్రసాదాన్ని, కామవర్ధకమైన ఆ బహుమతిని, దేవి మోహినీకి సమర్పించాడు।

Verse 50

संभूष्य परया भक्त्या पश्चात्षड्रसभोजनम् । आनीतं मातृहस्तेन भोजयामास भूमिप ॥ ५० ॥

పరమభక్తితో సత్కరించిన తరువాత, రాజు తల్లి చేతితో తెచ్చిన షడ్రసభోజనాన్ని ఆరగించాడు।

Verse 51

पुरस्तादेव जननीं वाक्यैः संबोध्य भूरिशः । मया त्वया च कर्तव्यं राज्ञो वाक्यं न संशयः ॥ ५१ ॥

ముందుగా జననిని అనేక వాక్యాలతో గౌరవంగా సంబోధించాలి; ఆ తరువాత నీవు మరియు నేను రాజాజ్ఞను తప్పక నిర్వర్తించాలి—సందేహం లేదు।

Verse 52

या इष्टा नृपतेर्देवि सास्माकं हि गरीयसी । इष्टा या भूपतेर्भर्तुस्तस्या या दुष्टमाचरेत् ॥ ५२ ॥

హే దేవీ, రాజుకు ప్రియమైన ఆమె మా దృష్టిలో కూడా అత్యంత పూజ్యురాలు. భూపతి-స్వామి ప్రియురాలిపట్ల దుష్టంగా ప్రవర్తించే స్త్రీ అధర్మం చేస్తుంది.

Verse 53

सा पत्नी नरकं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश । सापत्नभावं या कुर्याद्भर्तृस्नेहेष्टया सह ॥ ५३ ॥

భర్త స్నేహంలో ప్రియురాలైన స్త్రీతో కలిసి సాపత్నభావం (సౌతు భావం) పెంచే భార్య, పద్నాలుగు ఇంద్రుల కాలం వరకు నరకానికి పోతుంది.

Verse 54

तस्याः स्नेहवियोगार्थं तप्यते ताम्रभ्राष्टके । यथा सुखं भवेद्भर्तुस्तथा कार्यं हि भार्यया ॥ ५४ ॥

ఆమె అతిస్నేహాన్ని విడదీయుటకై వేడెక్కిన తామ్రపాత్రపై బాధింపబడుతుంది. భార్య భర్తకు హితం, సుఖం కలిగేలా ప్రవర్తించాలి.

Verse 55

अनुकूलं हितं तस्या इष्टाया भर्तुराचरेत् । यथा भर्ता तथा तां हि पश्येत वरवर्णिनि ॥ ५५ ॥

హే సుందరవర్ణినీ, భార్య తన ప్రియ భర్తకు అనుకూలంగా, హితంగా ప్రవర్తించాలి; అప్పుడు భర్త కూడా ఆమెను అదే సద్భావంతో చూస్తాడు.

Verse 56

हीनायाश्चापि शुश्रूषां कृत्वा याति त्रिविष्टपम् । पश्चात्स्थाने भवेत्सापि मनसा याभवत्प्रिये ॥ ५६ ॥

తక్కువ స్థితిలో ఉన్న సౌతుని కూడా సేవచేస్తే ఆమె త్రివిష్టపం (స్వర్గం) పొందుతుంది. హే ప్రియే, తరువాత ఆ ఇతర స్త్రీ కూడా తన మనోభావం ప్రకారం తదుపరి స్థానం పొందుతుంది.

Verse 57

सर्वान्भोगानवाप्नोति भर्तुरिष्टं प्रगृह्य हि । इर्ष्याभावपरित्यागात्सर्वेश्वरपदं लभेत् ॥ ५७ ॥

భర్తకు ప్రియమైనదాన్ని భక్తితో స్వీకరించినవాడు/ఆమె సమస్త భోగాలను పొందును. ఈర్ష్యను విడిచి, అసూయలేకుండా ఉండి, పరమేశ్వరపదాన్ని పొందగలదు.

Verse 58

सपत्नी या सपत्न्यास्तुःशुश्रूषां कुरुते सदा । भर्तुरिष्टां संनिरीक्ष्य तस्या लोकोऽक्षयो भवेत् ॥ ५८ ॥

ఎప్పుడూ సహపత్నికి శుశ్రూష చేస్తూ, భర్తకు ప్రియమైనదాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ప్రవర్తించే ఆ భార్యకు అక్షయ లోకం కలుగును.

Verse 59

भर्तुरिष्टा पुरा वेश्या ह्यभवत्सा कुलेषु वै । शूद्रजातेः सुदुष्टस्य परित्यक्तक्रियस्य तु ॥ ५९ ॥

ఆమె పూర్వం భర్తకు ప్రియమైన వేశ్యగా ఉండి, గౌరవనీయ గృహాలలో సంచరించేది. తరువాత శూద్రజాతికి చెందిన అత్యంత దుష్టుడు, విధికర్మలను విడిచిన వాడితో సంబంధం కలిగింది.

Verse 60

आचरद्वेश्यया सार्द्धं सा भार्या पतिरंजिनी । प्रक्षालनं द्वयोः पादौ द्वयोरुच्छिष्टभोजिनी ॥ ६० ॥

భర్తను సంతోషపెట్టే ఆ భార్య వేశ్యతో కలిసి అలాగే ప్రవర్తించింది; ఇద్దరి పాదాలను కడిగి, ఇద్దరి ఉచ్ఛిష్టాన్ని భుజించింది.

Verse 61

उभयोरप्यधः शेते उभयोर्वै हितं रता । वेश्यया वार्यमाणापि सदाचारपथे स्थिता ॥ ६१ ॥

ఆమె ఇద్దరి కింద శయనించి, ఇద్దరి హితంలో నిమగ్నమై ఉండేది; వేశ్య అడ్డుకున్నా కూడా ఆమె సదాచార మార్గంలో స్థిరంగా నిలిచింది.

Verse 62

एवं शुश्रीषयंत्या हि भर्तारं वेश्यया सह । जगाम सुमहान्कालो वर्तंत्या दुःखसागरे ॥ ६२ ॥

ఈ విధంగా, భర్త వేశ్యతో కలిసి ఉన్నప్పటికీ ఆమె పతివ్రతగా అతని సేవ చేస్తూనే ఉండెను; దుఃఖసాగరంలో జీవిస్తూ ఆమెకు మహా దీర్ఘకాలం గడిచిపోయెను।

Verse 63

अपरस्मिन्दिने भर्ता माहिषं मूलकान्वितम् । अभक्षयत निष्पावं दुर्मेधास्तैलमिश्रितम् ॥ ६३ ॥

మరో రోజున ఆ దుర్మేధా భర్త ముల్లంగితో కూడిన మహిషమాంసాన్ని తిని, నూనె కలిపిన నిష్పావం (ఒక రకమైన పప్పు) కూడా భక్షించెను।

Verse 64

तदपथ्यभुजस्तस्य अवमन्य पतिव्रताम् । अभवद्दारुणो रोगो गुदे तस्य भगंदरः ॥ ६४ ॥

అపథ్యాన్ని భుజించి, పతివ్రతను అవమానించినందున అతని గుదంలో భయంకర రోగం—భగందర (ఫిస్టులా)—ఉద్భవించెను।

Verse 65

संदह्यमानोऽतितरां दिवा रात्रौ स भूरिशः । तस्य गेहे स्थितं वित्तं समादाय जगाम सा ॥ ६५ ॥

పగలు రాత్రి తీవ్రమైన దహనంతో ఆ ధనవంతుడు బాగా బాధపడ్డాడు; ఆమె అతని ఇంటిలో ఉన్న ధనాన్ని తీసుకొని వెళ్లిపోయెను।

Verse 66

वेश्यान्यस्मैददौ प्रीत्या यूने कामपरायणा । ततः स दीनवदनो व्रीडया च समन्वितः ॥ ६६ ॥

కామాసక్తురాలైన ఆమె ప్రేమతో ఆ యువకునికి వేశ్యలను సమకూర్చెను; అప్పుడు అతడు లజ్జతో నిండిపోయి దిగులుముఖుడయ్యెను।

Verse 67

उवाच प्ररुदन्भार्यां शूद्रो व्याकुलचेतनः । परिपालय मां देवि वेश्यासक्तं सुनिष्ठुरम् ॥ ६७ ॥

మనస్సు వ్యాకులమై శూద్రుడు ఏడుస్తూ భార్యతో అన్నాడు— “హే దేవి, నన్ను కాపాడు; వేశ్యాసక్తుడనై నేను అత్యంత కఠినహృదయుడనయ్యాను.”

Verse 68

न मयोपकृतं किंचित्तव सुंदरि पापिना । रमते वेश्यया सार्द्धं बहूनब्दान्सुमध्यमे ॥ ६८ ॥

“హే సుందరి, పాపినైన నేను నీకు ఏ ఉపకారమూ చేయలేదు. హే సుమధ్యమే, అతడు ఎన్నో సంవత్సరాలు వేశ్యతోనే రమిస్తున్నాడు.”

Verse 69

यो भार्यां प्रणतां पापोनानुमन्येत गर्वितः । सोऽशुभानि समाप्नोति जन्मानि दश पंच च ॥ ६९ ॥

వినయంగా నమస్కరించిన భార్యను అంగీకరించని (గౌరవించని) పాపి అహంకారి పురుషుడు అపశకున ఫలాలను పొందుతూ పది మరియు ఐదు—అంటే పదిహేను—అశుభ జన్మలను పొందుతాడు.

Verse 70

दिवाकीर्तिगृहे तस्माद्योनिं प्राप्स्यामि गर्हिताम् । तवापमानतो देवि मनो न कलुषीकृतम् ॥ ७० ॥

కాబట్టి దివాకీర్తి గృహంలో నేను నిందిత యోని (జన్మం) పొందుతాను; అయినా హే దేవి, నీ అవమానంతో నా మనస్సు కలుషితం కాలేదు.

Verse 71

इति भर्तृवचः श्रुत्वा भार्या भर्तारमब्रवीत् । पुराकृतानि पापानि दुःखानि प्रभवंति हि । तानि सक्षमते विद्वान् स विज्ञेयो नृणां वरः ॥ ७१ ॥

భర్త మాటలు విని భార్య భర్తతో చెప్పింది— “పూర్వంలో చేసిన పాపాల నుంచే దుఃఖాలు పుడతాయి. వాటిని క్షమాభావంతో సహించే జ్ఞాని మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడని తెలుసుకోవాలి.”

Verse 72

तन्मया पापया पापं कृतं वै पूर्वजन्मनि । तद्भजंत्या न मे दुःखं न विषादः कथंचन ॥ ७२ ॥

నేను పాపినిగా పూర్వజన్మలో నిజంగా పాపం చేసితిని. కాని ఇప్పుడు శ్రీహరిని భజించుచున్నందున నాకు దుఃఖమూ లేదు, విషాదమూ ఏమాత్రం లేదు.

Verse 73

एवमुक्त्वा समाश्वास्य भर्तारमनुशास्य च । अनीतं जनकाद्वित्तं बंधुभ्यो वरवर्णिनी ॥ ७३ ॥

ఇట్లు చెప్పి ఆమె భర్తను ఓదార్చి, ఉపదేశించి, తండ్రి ఇంటి నుండి తెచ్చిన ధనాన్ని తన బంధువులకు పంచి ఇచ్చెను.

Verse 74

क्षीरोदनिलयावासं मन्यते स्म सती पतिम् । दिवा दिवा त्रिर्यत्नेन रात्रौ गुह्यविशोधनम् ॥ ७४ ॥

ఆ సతి తన భర్తను క్షీరసాగర నివాసి (శ్రీవిష్ణుసమానుడు)గా భావించుచుండెను. ప్రతిదినం మూడుసార్లు యత్నపూర్వకంగా, రాత్రియందును గూఢ శుద్ధిక్రియలను ఆచరించెను.

Verse 75

रजनीकरवृक्षोत्थं गृह्य निर्यासमंजसा । नखेन पातयेद्भर्तुः क्रिमीन्कुष्ठाच्छनैः शनैः ॥ ७५ ॥

రజనీకర వృక్షమునుండి వెలువడిన రసాన్ని సులభంగా తీసుకొని, గోరుతో భర్త కుష్ఠవ్రణములోని కృములను మెల్లమెల్లగా, కొద్దికొద్దిగా తొలగించవలెను.

Verse 76

मयूरपुच्छसंयुक्तं पवनं चाकरोत्तदा । न देवि रात्रौ स्वपिति न दिवा च वरानना ॥ ७६ ॥

అప్పుడు అతడు మయూరపుచ్ఛములతో యుక్తమైన పવનాన్ని కలిగించెను. ఓ దేవీ, ఓ వరాననా! ఆమె రాత్రియందు నిద్రపోలేదు, పగలందును కాదు.

Verse 77

भर्तृदुःखेन संतप्ता अपश्यज्ज्वलितं जगत् । यद्यस्ति वसुधा देवी पितरो देवतास्तथा ॥ ७७ ॥

భర్తృవియోగ దుఃఖంతో దగ్ధమై ఆమె సమస్త జగత్తును జ్వలిస్తున్నట్లుగా చూచింది. ఆమె విలపించింది—“వసుధాదేవి ఉన్నదా, అలాగే పితృదేవతలు, దేవతలు ఉన్నారంటే…”।

Verse 78

कुर्वंतु रोगहीनं मे भर्तारं गतकल्मषम् । चंडिकायै प्रदास्यामि रक्तं मांससमुद्भवम् ॥ ७८ ॥

“వారు నా భర్తను రోగరహితుడిగా, పాపకల్మషరహితుడిగా చేయుగాక. నేను చండికాదేవికి మాంసమునుండి పుట్టిన రక్తాన్ని అర్పిస్తాను.”

Verse 79

नृच्छागमहिषोपेतं भर्तुरारोग्यहेतवे । सादरं कारयिष्यामि उपवासान्दशैव तु ॥ ७९ ॥

భర్త ఆరోగ్యార్థం నేను మనిషి, మేక, గేదె/మహిషి సమర్పణలతో కూడిన ఆ కర్మను భక్తితో నిర్వహింపజేస్తాను; నిజంగా పది ఉపవాసాలు చేస్తాను.

Verse 80

शरीरं स्थापयिष्येऽहं सूक्ष्मकंटकसंस्तरे । नोपभोक्ष्यामि मधुरं नोपभोक्ष्यामि वै घृतम् ॥ ८० ॥

“నేను నా శరీరాన్ని సూక్ష్మ ముళ్ల పరుపుపై ఉంచుతాను. నేను తీపి పదార్థాలు తినను, నెయ్యి కూడా సేవించను.”

Verse 81

बाह्याभ्यंगविहीनाहं संस्थास्ये दिनसंचयम् । जीवतां रोगहीनो हि भर्ता मे शरदां शतम् ॥ ८१ ॥

“బాహ్య అభ్యంగం (నూనె మర్దన) లేక నేను రోజురోజుకు క్షీణిస్తాను. నేను జీవించి ఉండగా నా భర్త రోగరహితుడై శత శరదులు (వంద సంవత్సరాలు) జీవించుగాక.”

Verse 82

एवं प्रव्याहरंती सा वासरे वासरे गते । अथ कालेन चाल्पेन त्रिदोषोऽस्य व्यजायत ॥ ८२ ॥

ఈ విధంగా ఆమె రోజుకో రోజు ఆ మాటలనే పునఃపునః పలుకుతూ ఉండగా, కొద్దికాలంలోనే అతని శరీరంలో వాత‑పిత్త‑కఫములైన త్రిదోషాలు వికృతిగా ఉద్భవించాయి।

Verse 83

त्रिकटुं प्रददौ भर्तुर्यत्नेन महता तदा । शीतार्तः कंपमानोऽसौ पत्न्यंगुलिमखंडयत् ॥ ८३ ॥

అప్పుడు ఆమె మహా యత్నంతో భర్తకు త్రికటువును ఇచ్చింది; కానీ చలితో బాధపడి వణుకుతున్న అతడు భార్య వేలిని నలిపి గాయపరిచాడు।

Verse 84

उभयोर्दतयोः श्लेषः सहसा समपद्यत । तत्खंडमंगुलेर्वक्त्रे स्थितं नृपतिवल्लभे ॥ ८४ ॥

అకస్మాత్తుగా ఇద్దరి పళ్లూ పరస్పరం తగిలి చిక్కుకున్నాయి; విరిగిన పళ్ల ముక్క రాజుకు ప్రియమైన అంగులి నోటిలో నిలిచిపోయింది।

Verse 85

अथ विक्रीय वलयं क्रीत्वा काष्ठानि भूरिशः । चितां सार्पिर्युतां चक्रे मध्ये धृत्वा पतिं तदा ॥ ८५ ॥

తర్వాత ఆమె తన వలయాన్ని అమ్మి విస్తారమైన కట్టెలు కొనుగోలు చేసి, నెయ్యితో లేపిన చితిని సిద్ధం చేసింది; ఆ సమయంలో భర్తను దాని మధ్యలో ఉంచింది।

Verse 86

अवरुह्य च बाहुभ्यां पादेनाकृष्य पावकम् । मुखे सुखं समाधाय हृदये हृदयं तथा ॥ ८६ ॥

ఆపై అతడు దిగివచ్చి, రెండు భుజాలతోను పాదంతోను పవిత్ర అగ్నిని తనవైపు లాగి, నోటిలో ‘సుఖం’ను స్థాపించి, హృదయంలో హృదయాన్ని కూడా నిలిపాడు।

Verse 87

जघने जघनं देवि आत्मनः संनिवेश्य वै । दाहयामास कल्याणी भर्तुर्देहं रुजान्वितम् ॥ ८७ ॥

హే దేవీ! తన నితంబాలను అతని నితంబాలపై స్థిరపరచి, ఆ కల్యాణి బాధతో ఉన్న తన భర్త దేహాన్ని అగ్నిలో దహింపజేసింది।

Verse 88

आत्मना सह चार्वंगी ज्वलिते जातवेदसि ॥ ८८ ॥

సుందరాంగి అయిన ఆమె తన ఆత్మతో కూడి జ్వలిస్తున్న జాతవేదసు—పవిత్ర అగ్నిలో ప్రవేశించింది।

Verse 89

विमुच्य देहं सहसा जगाम पतिं समादाय च देवलोकम् । विशोधयित्वा बहुपापसंघान्स्वकर्मणा दुष्करसाधनेन ॥ ८९ ॥

దేహాన్ని అకస్మాత్తుగా విడిచి, తన భర్తను వెంట తీసుకొని దేవలోకానికి వెళ్లింది; తన దుష్కర సాధనారూప కర్మచేత అనేక పాపసమూహాలను శుద్ధి చేసింది।

Verse 90

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे पतिव्रतोपाख्यानं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణ ఉత్తరభాగంలో “పతివ్రతోపాఖ్యానం” అనే పదహారవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।