వసిష్ఠుడు రుక్మాంగదునికి రాణి ఉపదేశాన్ని వివరిస్తాడు—నిజమైన రాజధర్మం పశుహింసను విడిచి, ధర్మయజ్ఞం మరియు భక్తితో జనార్దనుని ఆరాధించడం; హింసతో కాదు. ఇంద్రియభోగం దుఃఖకరం; హృషీకేశుని గృహపూజ కూడా వధకన్నా శ్రేష్ఠం. హింస పాపం ఆరుగురికి పంచబడుతుంది—అనుమోదకుడు, హంతకుడు, ప్రేరేపకుడు, భోక్త, వంటకుడు, సాధనమిచ్చేవాడు; అహింస పరమధర్మం. రాజు తన అరణ్యగమనం వేటకోసం కాదు, రక్షణకోసమేనని చెబుతాడు. అతడు సుందర ఆశ్రమానికి వెళ్లి వామదేవ ఋషిని కలుస్తాడు; ఋషి అతని వైష్ణవభక్తిని ప్రశంసించి, భక్తి జన్మకన్నా శ్రేష్ఠమని, ద్వాదశీ వ్రతం వైకుంఠప్రదమని చెబుతాడు. వినయంగా రుక్మాంగదుడు—అద్భుత భార్య, ఐశ్వర్యం, ఆరోగ్యం, భక్త కుమారుడు ఏ పూర్వపుణ్యఫలమో అడుగుతాడు; ఇవన్నీ నృహరి భక్తి, పూర్వపుణ్య పరిపాకమేనని భావిస్తాడు.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । ततः प्राह विशालाक्षी भर्तुर्वाक्यं निशम्य सा । सत्यमुक्तं त्वया राजन्पुत्रसौख्यात्परं सुखम् ॥ १ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను—అప్పుడు విశాలాక్షి తన భర్త మాటలు విని ఇలా చెప్పింది: “ఓ రాజా, మీరు చెప్పింది సత్యం; కుమారసౌఖ్యమును మించిన సుఖం లేదు.”
Verse 2
न भवेदिह राजेंद्र मुनीनां भाषितं यथा । तुल्यं भवति लोकेऽस्मिन् विष्ण्वाख्यस्य परस्य हि ॥ २ ॥
హే రాజేంద్రా, ఈ లోకంలో మునుల వచనాలకు సమానమైనది ఏదీ లేదు; ఎందుకంటే అవి విష్ణు అనే పరముడికి అనుగుణంగా ఉంటాయి।
Verse 3
पुत्रे भारस्त्वया न्यस्तः सप्तद्वीपसमुद्भवः । मार्गी हिंसां परित्यज्य यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम् ॥ ३ ॥
పుత్రా, సప్తద్వీప-సముద్రాలతో కూడిన జగత్తు పాలనభారం నీపై ఉంచబడింది; కాబట్టి ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించి హింసను విడిచి, యజ్ఞాల ద్వారా జనార్దనుని ఆరాధించు।
Verse 4
भोगस्पृहां परित्यज्य सेवस्व सुरनिम्नगाम् । एतन्न्याय्यं भवति भो न न्याय्यो मृगनिग्रहः ॥ ४ ॥
భోగాల పట్ల ఆకాంక్షను విడిచి, దివ్య నదిని సేవించి ఆరాధించు. హే మిత్రమా, ఇదే యుక్తం; జంతువుల సంహారం యుక్తం కాదు।
Verse 5
हृदये नखपातो हि वृद्धाया भूपते यथा । तथा विषयसेवा हि पितॄणां पुत्रिणां विदुः ॥ ५ ॥
హే భూపతే, వృద్ధ స్త్రీ హృదయంపై గోళ్ల గాయం ఎంత బాధాకరమో, అలాగే విషయసేవ సంతానమున్న తల్లిదండ్రులకు దుఃఖదాయకమని జ్ఞానులు తెలుసుకొంటారు।
Verse 6
गृहे वापि हृषीकेशं पूजयस्व महीपते । निर्दोषमृगयूथानां न युक्तं सूदनं तव ॥ ६ ॥
హే మహీపతే, నీ ఇంటిలోనూ హృషీకేశుడు (విష్ణువు)ను పూజించు. నిర్దోష జంతువుల గుంపులను వధించడం నీకు యుక్తం కాదు।
Verse 7
अहिंसा परमो धर्मः पुराणे परिकीर्तितः । हिंसया वर्तमानस्य व्यर्थो धर्म्मोभवेदिति । कुर्वन्नपि वृथा धर्मान्यो हिंसामनुवर्तते ॥ ७ ॥
పురాణంలో ప్రకటించబడింది—అహింస పరమ ధర్మము. హింసలో జీవించువానికి ధర్మము వ్యర్థమగును; ఇతర ధర్మకర్మలు చేసినా అవి ఫలించవు, ఎందుకంటే అతడు హింసనే అనుసరిస్తాడు.
Verse 8
परैरुपहतां भूप नोपभुंजंति साधवः । षड्विधं नृप ते प्रोक्तं विद्वद्भिर्जीवघातनम् ॥ ८ ॥
హే భూపా! ఇతరుల చేత హాని చేసి పొందినదాన్ని సాధువులు భుజించరు. హే నృపా! జీవహానియొక్క ఆరు విధములు అని విద్వాంసులు నీకు ఉపదేశించారు.
Verse 9
अनुमोदयिता पूर्वं द्वितीयो घातकः स्मृतः । विश्वासकस्तृतीयोऽपि चतुर्थो भक्षकस्तथा । पंचमः पाचकः प्रोक्तः षष्ठो भूपात्र विग्रही । हिं सया संयुतं धर्ममधर्मं च विदुर्बुधाः ॥ ९ ॥
మొదటివాడు అనుమోదించువాడు; రెండవడు ఘాతకుడు (చంపువాడు). మూడవడు ప్రేరేపించువాడు/విశ్వాసం గెలుచుకొని చేయించువాడు; నాలుగవడు భక్షకుడు. ఐదవడు పాచకుడు (వండువాడు); ఆరవడు భూమి మరియు పాత్రను స్వాధీనం చేసుకునేవాడు. జ్ఞానులు చెబుతారు—హింసతో కలిసినప్పుడు ధర్మమూ అధర్మమూ రెండూ కలుషితమగును.
Verse 10
न पापं कुरुते भूप पुत्रे भारं निवेश्य वै । धर्मं समाश्रयमन्सम्यक्संजातपलितः पिता ॥ १० ॥
హే భూపా! పండిన జుట్టుగల వృద్ధ తండ్రి యథావిధిగా బాధ్యతను కుమారునిపై ఉంచిన తరువాత పాపకర్మ చేయడు; సమ్యకంగా ధర్మాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు.
Verse 11
परित्यज्य इमं भावं मृगहिंसासमुद्भवम् । मृगशीला हि राजानो विनष्टाः शतशो नृप ॥ ११ ॥
వేటలో మృగహింస నుండి పుట్టిన ఈ భావాన్ని విడిచిపెట్టు. హే నృపా! వేటాసక్త స్వభావమున్న వందలాది రాజులు నశించారు.
Verse 12
तस्माद्दुष्टं हि तन्मन्ये यत्र मृगपातनम् । दया वरा मृगेराज्ञां धर्मिणामपि दृश्यते ॥ १२ ॥
అందుచేత మృగాలను పడగొట్టే చోటును నేను నిజంగా దుష్టమైనదిగా భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే మృగరాజులలో కూడా ఉత్తమమైన కరుణ కనిపిస్తుంది; అది ధర్ములు అనబడువారిలోనూ కనిపిస్తుంది.
Verse 13
निवारितो मया हि त्वं हितबुद्ध्या पुनः पुनः । एवं ब्रुवाणां तां भार्यां नृपो वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥
నీ హితాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని నేను నిన్ను మళ్లీ మళ్లీ ఆపాను. ఇలా పలుకుతున్న ఆ భార్యను చూసి రాజు ఈ వచనాన్ని పలికెను.
Verse 14
नहिहिंसे मृगान्देवि मृगव्याजेन कानने । पर्य्यटिष्ये धनुष्पाणिः कुर्वन्कंटकशोधनम् ॥ १४ ॥
హే దేవీ, వనంలో వేట అనే ముసుగుతో నేను మృగాలను హింసించను. ధనుస్సు చేతబట్టి నేను కేవలం ముల్లు మరియు హానికర అడ్డంకులను తొలగిస్తూ సంచరిస్తాను.
Verse 15
जनमध्ये सुतो मेऽस्तु काननेऽहं वरानने । श्वापदेभ्यश्च दस्युभ्यः प्रजा रक्ष्या महीभृता ॥ १५ ॥
హే సుందరముఖీ, ప్రజల మధ్య నాకు కుమారుడు కలగుగాక, నేను అరణ్యంలో నివసించుగాక. అలాగే రాజు ప్రజలను రక్షించవలెను—క్రూర మృగాల నుండీ, దస్యుల నుండీ కూడా.
Verse 16
आत्मनावाथ पुत्रेण गोपनीयाः प्रजा शुभे । प्रजा अरक्षन्नृपतिः सधर्म्मोऽपि व्रजत्यधः ॥ १६ ॥
హే శుభే, రాజు స్వయంగా గానీ తన కుమారుని ద్వారా గానీ ప్రజలను కాపాడవలెను. ప్రజలను రక్షించని నృపతి ధర్మవంతుడైనా అధోగతికి పోతాడు.
Verse 17
सोऽहं रक्षणमुद्दिश्यगमिष्यामि वनं प्रिये । विमुक्तभावोऽहमिति मेरुश्रृंगे रविर्यथा ॥ १७ ॥
అందుచేత ప్రియే, రక్షణార్థముగా నేను వనమునకు వెళ్తాను; ‘నేను బంధనరహితుడను’ అనే నిశ్చయములో నిలిచి, మేరుశిఖరముపై నిలిచిన సూర్యునివలె।
Verse 18
एवमुद्दिश्य तां राजा आरुरोह हयोत्तमम् । दोषापतिसमप्रख्यं निर्दोषं क्षितिभूषणम् ॥ १८ ॥
ఇలా ఆమెను ఉద్దేశించి రాజు శ్రేష్ఠమైన అశ్వమును అధిరోహించాడు—రాత్రినాథుడైన చంద్రునివలె ప్రకాశించే, నిర్దోషమైన, భూమికి అలంకారమైనది।
Verse 19
देववाहसमं रूपे प्रभंजनसमं जवे । धरामादृत्य भूपालो दत्वा तं दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥
రూపములో అది దేవవాహనమువలె, వేగములో ప్రబల గాలివలె. భూపాలుడు భూమిని గౌరవించి, స్వీకార సూచకంగా అతనికి కుడిచేతిని ఇచ్చెను।
Verse 20
सहस्रकोटिदातारं कामिनीकुचपीडनम् । अशोकपल्लवाकारं वज्रांकुशविरोहणम् ॥ २० ॥
అది సహస్రకోటుల దానదాత, కామినీ కుచపీఢకుడు; అశోకపు কোমల పల్లవమువలె ఆకారముగలది, వజ్రము మరియు అంకుశము చిహ్నములు ధరించినది।
Verse 21
संप्रतस्थे महीपालश्चालयानो महीतलम् । साधयानो ययौ देशान्काननं स नृपोत्तमः ॥ २१ ॥
అప్పుడు ఆ మహీపాలుడు—శ్రేష్ఠ నృపుడు—భూమితలమును కదిలించుచున్నట్లు బయలుదేరెను; తన కార్యమును సాధించుచూ అనేక దేశములు దాటి వనములో ప్రవేశించెను।
Verse 22
वाजिवेगेन निर्द्धूता वारणाः स्यंदना हयाः । पदातयो निपेतुस्ते मूर्च्छिताः क्षितिमण्डले ॥ २२ ॥
గుర్రాల వేగవేగపు దెబ్బకు ఏనుగులు, రథాలు, అశ్వాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి; పాదసైనికులు మూర్ఛించి భూమిమీద పడిపోయారు।
Verse 23
स राजा सहसा प्राप्तो मुनीनामाश्रमं परम् । योजनानां समुत्तीर्य शतमष्टोत्तरं नृप ॥ २३ ॥
ఓ నృపా! ఆ రాజు అకస్మాత్తుగా వేగంగా బయలుదేరి, నూట ఎనిమిది యోజనాలు దాటి మునుల పరమాశ్రమాన్ని చేరాడు।
Verse 24
प्रविवेशाश्रमं रम्यं कदलीखण्डमण्डितम् । अशोकबकुलोपेतं पुन्नागसरलावृतम् ॥ २४ ॥
అతడు కదలి వనఖండాలతో అలంకృతమైన, అశోక–బకుల వృక్షాలతో శోభించిన, పున్నాగ–సరల వృక్షాలతో చుట్టుముట్టబడిన రమ్య ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 25
मातुलिंगैः कपित्थैश्च खर्जूरैः पनसादिभिः । नारिकेलैस्तथा तालैः केतकैः सिंदुवारकैः ॥ २५ ॥
అక్కడ మాతులింగ, కపిత్థ, ఖర్జూర, పనసాది ఫలవృక్షాలు; అలాగే నారికేళ, తాళ వృక్షాలు; కేతకీ, సిందువార పుష్పాలూ ఉన్నాయి।
Verse 26
चन्दनैः सतमालैश्च सालैः पिप्पलचंपकैः । क्रमुकैर्दाडिमैश्चैव धात्रीवृक्षैः सहस्रशः ॥ २६ ॥
అక్కడ చందనం, సతమాల, శాల, పిప్పల, చంపక; అలాగే క్రముక, దాడిమ, ధాత్రీ (ఉసిరి) వృక్షాలు వేల సంఖ్యలో ఉన్నాయి।
Verse 27
निम्बवृक्षैश्च बहुशस्तथाम्रैर्लोध्रपादपैः । परिपक्वफलैर्नम्रैः खगारूढैः समावृतम् ॥ २७ ॥
ఆ స్థలం చుట్టూరా అనేక వేపచెట్లు, అలాగే మామిడి మరియు లోధ్ర వృక్షాలతో ఆవరించబడి ఉండెను. పండిన ఫలభారంతో వంగిన కొమ్మలపై పక్షులు కూర్చొని కలకలమాడుచుండిరి।
Verse 28
ह्यद्येन वायुना युक्तं पुष्पगन्धावृतेन हि । पश्यमानो मुनिं राजा ददर्श हुतभुक्प्रभम् ॥ २८ ॥
పుష్పసుగంధంతో ఆవరించబడిన ఆ గాలితో కలిసి రాజు చూచుచుండగా, యజ్ఞాగ్నివలె ప్రకాశించే మునిని దర్శించెను।
Verse 29
वामदेवं द्विजवरं बहुशिष्यसमावृतम् । अवरुह्य हयाद्दृष्ट्वा प्रणनाम च सादरम् ॥ २९ ॥
అనేక శిష్యులతో చుట్టుముట్టబడిన ద్విజశ్రేష్ఠుడు వామదేవుని చూచి రాజు గుర్రం నుండి దిగివచ్చి భక్తితో నమస్కరించెను।
Verse 30
तेनापि मुनिना राजा ह्यर्घाद्यैरभिपूजितः । उपविश्यासने कौशे प्राह संहृष्टया गिरा ॥ ३० ॥
ఆ ముని అర్ఘ్యాది ఉపచారాలతో రాజును కూడా విధివిధానంగా పూజించెను. తరువాత రాజు కుశాసనంపై కూర్చొని హర్షభరిత వాణితో పలికెను।
Verse 31
अद्य मे पातकं क्षीणं संप्राप्तं कर्मणः फलम् । दृष्ट्वा तव पदांभोजं सम्यग्ध्यानपरस्य च ॥ ३१ ॥
నేడు నా పాపము క్షీణించెను, కర్మఫలమును నిజముగా పొందితిని; ఎందుకనగా మీ పద్మపాదములను దర్శించితిని, సమ్యగ్ధ్యాననిష్ఠుడైన మహాత్ముని కూడా చూచితిని।
Verse 32
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य रुक्मांगदमहीपतेः । संपृष्ट्वा कुशलं प्राह वामदेवो मुदान्वितः ॥ ३२ ॥
రుక్మాంగద మహారాజు మాటలు విని వామదేవ ముని ఆయన కుశలక్షేమం అడిగి ఆనందంతో పలికెను।
Verse 33
राजंस्त्वयातिपुण्येन विष्णुभक्तेन वीक्षितः । ममाश्रमो महाभाग पुण्यो जातो धरातले ॥ ३३ ॥
ఓ రాజా! నీవు అత్యంత పుణ్యవంతుడవు, విష్ణుభక్తుడవు; ఓ మహాభాగ, నీ దర్శనంతో నా ఆశ్రమం ఈ భూమిపై పవిత్రమైంది।
Verse 34
कस्तेऽन्यस्तुल्यतामेति पार्थिवो धरणीतले । येन वैवस्वतो माग्रो भग्नो निर्जित्य वै यमम् ॥ ३४ ॥
ఈ భూమిపై నీతో సమానుడైన మరొక రాజెవరు? యముని జయించి వైవస్వత మార్గాన్నే నీవు భంగం చేసితివి।
Verse 35
प्रापितः सकलो लोको वैकुंठं पदमव्ययम् । उपोषयित्वा नृपतेद्वादशीं पापनाशिनीम् ॥ ३५ ॥
ఓ నృపతీ! పాపనాశినీ ద్వాదశీ ఉపవాసం ఆచరించడంతో సమస్త ప్రజలు అవ్యయమైన వైకుంఠపదాన్ని పొందారు।
Verse 36
चतुर्भिः शोभनोपायैः प्रजाः सयम्य भूतले । स्वकर्मस्था विकर्मस्था नीता मधुभिदः पदम् ॥ ३६ ॥
నాలుగు శ్రేష్ఠ ఉపాయాలతో భూమిపై ప్రజలను నియమించి, స్వకర్మంలో నిలిచినవారినీ వికర్మంలో పడినవారినీ కూడ—మధుభిదుడు (విష్ణువు) పదానికి నడిపించారు।
Verse 37
सोऽस्माकं द्रष्टुकामानां संप्राप्तो दर्शनं नृप । श्वपचोऽपि महीपाल विष्णुभक्तो द्विजाधिकः ॥ ३७ ॥
హే నృపా! మేము దర్శించాలనుకున్నవాడు మా కంటికి ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిచ్చాడు. హే మహీపాలా! విష్ణుభక్తుడైన శ్వపచుడుకూడా ద్విజునికంటే శ్రేష్ఠుడు.
Verse 38
विष्णुभक्तिविहीनस्तु द्विजोऽपि श्वपचाधिकः । दुर्लभा भूप राजानो विष्णुभक्ता महीतले ॥ ३८ ॥
విష్ణుభక్తి లేనివాడు ద్విజుడైనా శ్వపచుడికంటే అధముడిగా భావించబడతాడు. హే భూపా! ఈ భూమిపై విష్ణుభక్త రాజులు నిజంగా దుర్లభులు.
Verse 39
नावैष्णवो भवेद्राजा क्षितिलक्ष्मीप्रसाधकः । यो न राजा हरेर्भक्तो देवेष्वन्येषु भक्तिमान् ॥ ३९ ॥
భూమి-లక్ష్మిని అలంకరించి పాలించదలచిన రాజు అవైష్ణవుడై ఉండకూడదు. హరికి భక్తి లేనివాడు రాజు కాడు, ఇతర దేవతలపై భక్తి ఉన్నా సరే.
Verse 40
यथा जारे पतिं त्यक्त्वा रता स्त्री स तथा नृपः । एवं व्यतिक्रमस्तस्य नृपतेर्भवति ध्रुवम् ॥ ४० ॥
భర్తను విడిచి పరపురుషునిపై ఆసక్తి కలిగిన స్త్రీలా, రాజు కూడా (తన ధర్మాన్ని వదిలితే) భ్రష్టుడవుతాడు. అటువంటి నృపతికి ధర్మాతిక్రమం నిశ్చయంగా కలుగుతుంది.
Verse 41
धर्मस्यार्थस्य कामस्य प्रज्ञायाश्च गतेरपि । तत्त्वया न्यायविहितं कृतं विष्णोः प्रपूजनम् ॥ ४१ ॥
ధర్మం, అర్థం, కామం మరియు ప్రజ్ఞా-గతి—ఇవన్నీ సాధించేందుకు, తత్త్వంతోను విధితోను విష్ణువు యొక్క సమ్యక్ పూజ నిర్వహించబడింది.
Verse 42
तेन धन्योऽसि नृपते वयं धन्यास्तवेक्षणात् । इत्येवं भाषमाणं तु वामदेवं नृपोत्तमः ॥ ४२ ॥
అందుచేత, ఓ నృపతే, నీవు ధన్యుడవు; నీ దర్శనంతో మేమూ ధన్యులమయ్యాము. ఇలా పలుకుచున్న వామదేవుని మాటలను ఉత్తమ రాజు వినెను.
Verse 43
उवाचावनतो भूत्वा प्रकृत्या विनयान्वितः । क्षामये त्वा द्विजश्रेष्ठ नाहमेतादृशो विभो ॥ ४३ ॥
అతడు నమస్కరించి, సహజ వినయంతో ఇలా అన్నాడు—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, నన్ను క్షమించండి. ఓ విభో, నేను అటువంటి వాడను కాను.
Verse 44
त्वत्पादपांसुना तुल्यो नाहं विप्र भवामि हि । न विप्रेभ्योऽधिका देवा भवंतीह कदाचन ॥ ४४ ॥
ఓ విప్రా, మీ పాదధూళికి సమానుడనైనా నేను కాను. ఈ లోకంలో దేవతలు కూడా ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణులకన్నా అధికులు కారు.
Verse 45
परितुष्टैर्द्विजैर्भक्तिर्जंतोर्भवति माधवे । द्वेष्यो भवति तै रुष्टैः सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ ४५ ॥
ద్విజులు సంతుష్టులైతే జీవునికి మాధవునిపై భక్తి కలుగుతుంది; వారు కోపిస్తే ఆ వ్యక్తి వారికి ద్వేష్యుడవుతాడు—ఇది నేను చెప్పిన సత్యం.
Verse 46
तमाह वामदेवस्तु ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् । नादेयं विद्यते राजन्गृहायातस्य तेऽधुना ॥ ४६ ॥
అప్పుడు వామదేవుడు అన్నాడు—చెప్పు, నీకు నేను ఏమి ఇవ్వాలి? ఓ రాజా, నీవు ఇప్పుడు నా ఇంటికి వచ్చావు; నీకు ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు.
Verse 47
अभीष्टं हि महीपाल यो ददाति महीतले । पटहं वासरे विष्णोः प्रजाभोजनवारणम् ॥ ४७ ॥
హే మహీపాలా! భూమిపై ప్రజలకు అభీష్టాన్ని దానం చేసే వాడు, విష్ణువు పవిత్ర వాసరంలో డప్పు ఘోషతో ప్రజాభోజనాన్ని (విందును) నిషేధింపజేయాలి।
Verse 48
तमाह नृपतिर्विप्रं कृतांजलिपुटस्तदा । प्राप्तमेव मया सर्वं त्वदंघ्रियुगलेक्षणात् ॥ ४८ ॥
అప్పుడు రాజు అంజలి జోడించి బ్రాహ్మణునితో అన్నాడు—“మీ పాదయుగళ దర్శనమాత్రంతోనే నేను నిజంగా సమస్తాన్ని పొందాను।”
Verse 49
ममैकः संशयो ब्रह्मन् वर्तते बहुकालतः । तं पृच्छामि द्विजाग्र्यं त्वां सर्वसंदेहभञ्जनम् ॥ ४९ ॥
హే బ్రహ్మన్! నాకు చాలాకాలంగా ఒకే సందేహం ఉంది. అందుకే మిమ్మల్ని అడుగుతున్నాను—హే ద్విజశ్రేష్ఠా, మీరు సమస్త సందేహాలను ఛేదించువారు।
Verse 50
त्रैलोक्यसुन्दरी भार्या मम केन सुकर्मणा । या विलोकयते दृष्ट्या मां सदा मन्मथाधिकम् ॥ ५० ॥
త్రిలోకసుందరి అయిన భార్య నాకు ఏ పుణ్యకర్మవల్ల లభించింది? ఆమె ఎల్లప్పుడూ తన చూపుతో నన్ను మన్మథునికన్నా అధిక మనోహరుడిగా భావిస్తుంది।
Verse 51
यत्र यत्र पदं देवी ददाति वरवर्णिनी । तत्र तत्र निधानानि प्रकाशयति मेदिनी ॥ ५१ ॥
ఆ వరవర్ణిని దేవి ఎక్కడెక్కడ పాదం ఉంచుతుందో, అక్కడక్కడ భూమి దాగిన నిధులను వెలికి చూపుతుంది।
Verse 52
यस्याश्चांगं जराहीनं वलीपलितवर्जितम् । सदा भाति मुनिश्रेष्ठ शारदेंदुप्रभा यथा ॥ ५२ ॥
హే మునిశ్రేష్ఠా! ఆమె దేహం జరారహితం, ముడతలు మరియు తెల్లజుట్టు లేనిది; శరదృతు చంద్రప్రభవలె సదా ప్రకాశిస్తుంది ॥५२॥
Verse 53
विनाग्निनापि सा विप्र साधयत्येव षड्रसम् । अन्नं पचति यत्स्वल्पं तस्मिन्भुञ्जंति कोटयः ॥ ५३ ॥
హే విప్రా! అగ్ని లేకున్నా ఆమె షడ్రసాలను సిద్ధం చేస్తుంది. ఆమె వండే కొద్దిపాటి అన్నంతోనే కోట్లు మంది భుజించి తృప్తి పొందుతారు ॥५৩॥
Verse 54
पतव्रता दानशीला सर्वभूतसुखावहा । नावज्ञा क्रियते ब्रह्मन् वाक्येनापि प्रसूप्तया ॥ ५४ ॥
ఆమె పతివ్రత, దానశీల, సమస్త భూతాలకు సుఖాన్ని కలిగించేది. హే బ్రహ్మన్! ఇతరులు నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నా ఆమె ఒక్క మాటతోనైనా అవమానం చేయదు ॥५४॥
Verse 55
यस्यां जातस्तु तनयो ममाज्ञायां स्थितः सदा । अहमेव धरापृष्ठे पुत्री द्विजवरोत्तम ॥ ५५ ॥
ఆమెలో ఒక కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు ఎల్లప్పుడూ నా ఆజ్ఞలో నిలిచేవాడు. మరియు నేనే, హే ద్విజవరోత్తమా, భూమిమీద కుమార్తెగా అవతరించాను ॥५५॥
Verse 56
यस्य पुत्रः पितुर्भक्तो ह्यधिको गुणसंचयैः । एकद्वीपपतिश्चाहं विदितो धरणीतले ॥ ५६ ॥
య whose కుమారుడు తండ్రికి భక్తుడై, గుణసంపదలో తండ్రిని మించుతాడో—అటువంటి వాడనే నేను; భూమిపై ‘ఏకద్వీపపతి’గా ప్రసిద్ధుడను ॥५६॥
Verse 57
पुत्रो ममाधिको जातः सप्तद्वीपप्रपालकः । मदर्थे येन विप्रेंद्र समानीता नृपात्मजा ॥ ५७ ॥
నాకన్నా శ్రేష్ఠుడైన కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు సప్తద్వీపాల పరిపాలకుడు. ఓ విప్రేంద్రా, నా కోసమే అతడు రాజకుమార్తెను ఇక్కడికి తీసుకొచ్చాడు.
Verse 58
विद्युल्लेखेति विख्याता रणे जित्वा महीभुजः । अथ तेनाधिपतिना रूपद्रविणशालिना ॥ ५८ ॥
ఆమె ‘విద్యుల్లేఖా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. యుద్ధంలో రాజును జయించి, తరువాత రూపధనసంపన్నుడైన ఆ అధిపతితో ఆమె (సంబంధితమైంది).
Verse 59
षण्मासेन रणे जित्वा कृत्वा सर्वान्निरायुधान् । यो गत्वा प्रमदाराज्यं जित्वा ताः प्रमदा रणे ॥ ५९ ॥
ఆరు నెలల్లోనే యుద్ధంలో జయించి, అందరినీ నిరాయుధులుగా చేసి, తరువాత ప్రమదల రాజ్యానికి వెళ్లి ఆ ప్రమదలను కూడా రణంలో జయించేవాడు.
Verse 60
आजहार शुभास्तासां मध्यादष्टौ वरांगनाः । प्रददौ मयि ताः सर्वाः प्रणम्य च पुनः पुनः ॥ ६० ॥
ఆ శుభస్త్రీల మధ్య నుండి అతడు ఎనిమిది శ్రేష్ఠ యువతులను తీసుకొచ్చి, మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరించి వారందరినీ నాకు సమర్పించాడు.
Verse 61
यानि वासांसि दिव्यानि यानि रत्नानि भूतले । तानि मे प्रददौ पुत्रो जनन्या तूपवर्णितः ॥ ६१ ॥
భూమిపై ఉన్న దివ్య వస్త్రాలన్నీ, ఉన్న రత్నాలన్నీ—అవి అన్నిటినీ నా కుమారుడు నాకు ఇచ్చాడు; తల్లి అతనికి ముందే వివరించిన ప్రకారమే.
Verse 62
एकाह्ना पृथिवीं सर्वामतीत्य बहुयोजनाम् । पुनरायाति शर्वर्यां मत्पादाभ्यंगकारणात् ॥ ६२ ॥
ఒకే దినంలో అతడు అనేక యోజనాల విస్తారమైన సమస్త భూమిని దాటి వెళ్తాడు. రాత్రికి మళ్లీ తిరిగి వస్తాడు—నా పాదాలకు అభ్యంగం చేసి సేవించిన ఫలముచేత.
Verse 63
निशीथेंऽगानि संवाह्य द्वारि तिष्ठति दंशितः । प्रबोधयन्प्रेष्यजनान्निद्रया संकुलेंद्रियान् ॥ ६३ ॥
అర్ధరాత్రి దంశితుడై అతడు తన అవయవాలను మర్దించుకుంటూ ద్వారమున నిలుచుంటాడు. నిద్రచేత ముసిరిన ఇంద్రియాలున్న సేవకులను లేపుతాడు.
Verse 64
तथायं मे मुनिश्रेष्ठ देहो रोगविवर्जितः । अप्रमेयं मम सुखं वशगा हि प्रिया गृहे ॥ ६४ ॥
ఇలా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నా దేహం రోగరహితం. నా సుఖం అప్రమేయం; గృహమున నా ప్రియ భార్య వశంగా ఉంటుంది.
Verse 65
वाजिनो वारणाश्चैव धनधान्यमनंतकम् । वर्तते हि जनः सर्वो ममाज्ञापालकः क्षितौ ॥ ६५ ॥
గుర్రాలు, ఏనుగులు, అలాగే అంతులేని ధనధాన్యము—భూమిపై ఉన్న సమస్త జనులు నా ఆజ్ఞను పాటించువారే.
Verse 66
केन कर्मप्रभावेण ममेदं सांप्रतं सुखम् । इह जन्मकृतं वापि परजन्मकृतं तथा ॥ ६६ ॥
ఏ కర్మప్రభావముచేత నాకు ఈ ప్రస్తుత సుఖం కలిగింది—ఈ జన్మలో చేసిన కర్మలవల్లనా, లేక పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మలవల్లనా?
Verse 67
मम पुण्यं वद ब्रह्मन् विचार्य स्वमनीषया ॥ ६७ ॥
హే బ్రహ్మన్, మీ స్వవివేకంతో సమ్యగ్విచారించి నా పుణ్యాన్ని చెప్పండి ॥ ६७ ॥
Verse 68
देहे न रोगो वशगाप्रिया च गृहे विभूतिर्नृहरौ च भक्तिः । विद्वत्सु पूजा द्विजदानशक्तिर्मन्येऽहमेतत्सुकृतप्रसूतम् ॥ ६८ ॥
దేహంలో రోగరహితత్వం, వశంగా ఉండే ప్రియ భార్య, ఇంటిలో వైభవం, నృహరిలో భక్తి; పండితుల పూజ, ద్విజులకు దానం చేసే శక్తి—ఇవి అన్నీ పూర్వ సుకృతఫలమని నేను భావిస్తున్నాను ॥ ६८ ॥
Verse 69
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे रुक्मांगद वामदेवसंवादो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణ ఉత్తరభాగంలో ‘రుక్మాంగద–వామదేవ సంభాషణ’ అనే పదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది ॥ १० ॥
Because hiṁsā contaminates dharma at its root: even when other rites are performed, participation in violence renders them spiritually futile. The chapter intensifies this by extending culpability to all who authorize, facilitate, or consume the results of killing, making ahiṁsā the necessary foundation for effective vrata, worship, and rāja-dharma.
They are: (1) the approver/consenter, (2) the direct killer, (3) the instigator who causes the act, (4) the eater/consumer, (5) the cook/preparer, and (6) the one who provides or seizes the means—land, vessel, or property enabling the act—showing shared moral responsibility.
Rukmāṅgada reframes his forest activity as protective statecraft—removing dangers (‘thorns’ and harmful obstacles) and safeguarding subjects from beasts and bandits—rather than pleasure-driven hunting, aligning force with protection rather than appetite.
Dvādaśī is presented as a purifying vrata whose disciplined observance, combined with Viṣṇu-bhakti and governance, becomes a vehicle for collective uplift—symbolically described as leading people to Vaikuṇṭha—thereby linking personal piety with public dharma.