Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā

Verse 1

शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥

శౌనకుడు పలికెను—హే సాధు సూతా! నీవు చిరంజీవివై, సమస్త శాస్త్రాలలో విశారదుడవు. హే విద్వన్, నీవు మాకు శ్రీకృష్ణకథామృతాన్ని పానముచేయించితివి.

Verse 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥

సనందనుని ముఖమునుండి గానమైన మోక్షధర్మాలను విని, భగవంతునికి ప్రియుడైన నారదుడు ఆపై ఏమి ప్రశ్నించెను?

Verse 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥

బ్రహ్ముని మానసపుత్రులు—సనకాద్య మునీశ్వరులు—అనంత సిద్ధులతో యుక్తులై లోకాలలో సంచరిస్తూ, జీవుల ఉద్ధరణలో నిత్యం తత్పరులై ఉంటారు.

Verse 4

नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥

హే మహాభాగ! నారదుడును నిత్యం కృష్ణపరాయణుడే. హే భద్రా, ఆ మునుల సమాగమంలో లోకాలను పవిత్రం చేసే ఏ కథ చెప్పబడుతుంది?

Verse 5

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥

సూతుడు పలికెను—హే మహాభాగ! లోకహితకాంక్షతో నీవు శుభప్రశ్న అడిగితివి. నారద ఋషి అడిగినదంతా నేను సంపూర్ణంగా వివరిస్తాను.

Verse 6

श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥

సనందనుడు ఉపదేశించిన సనాతన మోక్షధర్మాలను విని, ఓ భార్గవశ్రేష్ఠా, నారదుడు మళ్లీ ఆ మునులను ప్రశ్నించాడు।

Verse 7

नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥

నారదుడు అన్నాడు—సర్వదేవేశ్వరుడైన విష్ణువు వేదాలలోను తంత్రాలలోను కీర్తింపబడుతున్నాడు. కాబట్టి ఈ లోకంలో సమస్త శుభార్థాలను కోరువారు ఆయననే విధిపూర్వకంగా ఆరాధించాలి।

Verse 8

कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥

ఓ మునీశ్వరులారా, ఏ మంత్రాలతో భగవాన్ విష్ణువును సమ్యక్‌గా ఆరాధించాలి? అలాగే విష్ణుపాదపరాయణులైన భక్తులు ఏ దేవతలను పూజ్యులుగా భావించాలి?

Verse 9

तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥

ఓ విప్రులారా, గురు-శిష్య సంబంధం మరియు విధానాన్ని స్థాపించే భాగవత తంత్రాన్ని—అంటే దీక్ష, అలాగే ప్రాతఃకాలాది నిత్యకృత్యాలను—దయచేసి వివరించండి।

Verse 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥

ఏ ఏ మాసాలలో, ఏ ఏ కర్మలతో, ఏ ఏ జపాలతో—అలాగే హోమాది విధులతో—పరమాత్ముడు ప్రసన్నుడవుతాడో, ఓ మానదులారా, దయచేసి నాకు చెప్పండి।

Verse 11

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥

సూతుడు పలికెను—మహాత్ముడైన నారదుని వచనములు వినిన తరువాత, సూర్యసమ తేజస్సుగల భగవాన్ సనత్కుమారుడు పలికెను।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఓ నారదా, వినుము; నీకు భాగవత తంత్రాన్ని చెప్పుదును. దానిని తెలిసికొని నిర్మల భక్తితో అవ్యయుడైన విష్ణువును సాధించగలడు।

Verse 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥

మహాతంత్రం మూడు ప్రధానార్థములు కలిగి నాలుగు పాదములు గలదని చెప్పబడుతుంది. ఆ పాదములు ‘భోగ’, ‘మోక్ష’, ‘క్రియా’, ‘చర్య’ అని ప్రసిద్ధి।

Verse 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥

మూల పదార్థములు మూడే—పశుపతి, పశు, పాశ. వాటిలో ఏకైక పతి శివుడే; జీవులు ‘పశువులు’ అని స్మరించబడుతారు।

Verse 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥

మోహములు మొదలైన వాటి సంయోగము—స్వరూప అవబోధలేమి లక్షణము—ఎంతకాలం ఉంటుందో అంతకాలం వీరికి పశుత్వము ఉంటుంది. ఓ నారదా, దీనిని ద్వైతంగా చూడు।

Verse 16

पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥

ఇవాటిలో ‘పాశ’ములు ఐదు విధములు; ప్రతి ఒక్కదానికి ప్రత్యేక లక్షణము చెప్పబడింది. ‘పశు’ (అర్పణ/ఆహుతి) కూడా మూడు విధములు, ‘కలస’ అనే సంజ్ఞతో ప్రసిద్ధము॥

Verse 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥

వీరు పేర్లతో ‘తలపాకలసంజ్ఞ’ మరియు ‘సకల’ అని చెప్పబడతారు. అందులో మొదటిది మలము (అశుద్ధి)తో సంయుక్తము; రెండవది మలసంబంధ కర్మములతో యుక్తమని చెప్పబడింది॥

Verse 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥

మూడవది మలము, మాయ, కర్మములతో యుక్తమని ప్రకటించబడింది. అయితే ఆ బోధలో మొదటిదీ రెండు విధములు—ఒకటి ‘సమాస’ (మిశ్రమ) మరియు అలాగే కలుషితము—అని చెప్పబడింది॥

Verse 19

असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

రెండవది కూడా ‘అసమాసమల’ అని పిలువబడుతుంది. అది మళ్లీ కేవలం ‘పక్వ’ మరియు ‘అపక్వ’ మల భేదంతోనే రెండు విధములుగా చెప్పబడింది॥

Verse 20

शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥

ఈ రెండు—విజ్ఞాన-కలా మరియు ప్రళయ-కలా—శుద్ధ మార్గంలో ప్రవేశించినప్పుడు, కలా మొదలైన తత్త్వములచే నియమితుడైన ఈ ‘సకల’ జీవుడు సంసారంలో సంచరిస్తూనే ఉంటాడు॥

Verse 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥

కర్మానుసారంగా ఏర్పడిన శరీరాలలోను, ఆ శరీరాలకు సంబంధించిన వివిధ లోకాలలోను ఐదు ‘పాశాలు’ చెప్పబడుతున్నాయి. వాటిలో మొదటి రెండు మలము మరియు కర్మము వల్ల జనించేవి.

Verse 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥

అతడు మాయాజన్యుడు, తిరోధానశక్తి నుండి ఉద్భవించినవాడు, బిందువునుండి జనించిన పరముడు. ఒకడే అయినా అనేక శక్తులు కలవాడు; జ్ఞానదృష్టి మరియు క్రియలను సౌమ్యంగా ఆవరించువాడు.

Verse 23

तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥

ఇక్కడ దేహధారులైన జీవులకు దేహనిమిత్తంగా కర్మ తూషపు కవచంలా ఆవరించును. అది ధర్మాధర్మ స్వభావమై, విచిత్ర ఫలభోగాలను అనుభవింపజేయును.

Verse 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥

అది ప్రవాహరూపంగా నిత్యము, బీజ-అంకుర న్యాయమున స్థితమైయున్నది. ఇవే మొదటి రెండు; ఇక, ఓ ద్విజా, మాయాజన్యమైన మిగతావాటిని వినుము.

Verse 25

सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥

సచ్చిదానంద వైభవముగల సనాతన పరమాత్మనే సమస్తులకు ఏకైక పతి, ఆయనే జయశీలుడు. ఆయనే ఒకే బీజము (మూలకారణము), పరాత్పర సర్వవ్యాపి ప్రభువు.

Verse 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥

ఇది మనస్సులో గ్రహిస్తుంది, కాని ప్రేరేపించదు; మరియు బాహ్యక్రియల నుండి నివృత్తిని ప్రసాదిస్తుంది. దర్శనమూ క్రియయే స్వరూపంగా నిలిచేది—అదే పరమ శాంభవ తేజస్సు.

Verse 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥

నేను శక్తి పొందాను; జీవసమూహ హితార్థం హరిలో నియోగింపబడ్డాను. ఆ ఆద్య, ఏకాంత శక్తినే ‘విద్రూపా’ అని పలుకుతారు.

Verse 28

तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥

ఆమె చేత బిందువు విస్తరించింది—దిక్క్రియాత్మక స్వరూపుడై ‘శివ’ అని పిలువబడెను. సమస్త తత్త్వజాతానికి ఆయనే సర్వవ్యాపి, అవ్యయ కారణము.

Verse 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥

ఇందులోనే ఇచ్ఛాశక్తులన్నీ లీనమై తమ తమ కార్యాలను నిర్వహిస్తాయి. అందువల్ల, ఓ మునీ, ఈ తత్త్వం సమస్తానికీ అనుగ్రాహకమూ ఆధారమూ అవుతుంది.

Verse 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥

చైతన్యమూ జడమూ—రెండింటి అనుగ్రహార్థం ఆయన విశ్వసృష్టిని సంకల్పించినప్పుడు, ఆయన తొలి ఉన్మేషం ‘నాద’ స్వరూపమై—శాంతి మొదలైన భువనాల రూపంగా వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥

హే విప్రేంద్రా! అవయవాలతో కూడిన ఆ పరమ శక్తితత్త్వం వివరించబడింది. ఇక జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి మరియు వాటి ఉత్త్కర్ష-అపకర్ష (స్థాయిభేద) క్రమం చెప్పబడుతుంది.

Verse 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥

ప్రసారము (బాహ్య విస్తరణ) లేనప్పుడు ఈ తత్త్వం ‘సదాశివ’ అని పిలువబడుతుంది. అక్కడ దృక్‌శక్తి (శుద్ధ దర్శనశక్తి) ఉపశమిస్తుంది, క్రియాశక్తి ప్రధానమవుతుంది.

Verse 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥

ఆ తత్త్వమే ‘ఈశ్వర-తత్త్వం’ అని బోధించబడింది—సర్వార్థసాధక కర్త. అక్కడ క్రియ ఉపశమించి, జ్ఞానోద్రేకం (జ్ఞాన ప్రాధాన్యం) పొందుతుంది.

Verse 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥

అదే తత్త్వం ‘విద్య’ అని పిలువబడుతుంది—జ్ఞానరూపమైన ప్రకాశకము, వెల్లడిచేయునది. నాదము, బిందువు, సకలము—ఇవి ‘సదా’ అనే తత్త్వంలో స్థితిచెందుతాయి.

Verse 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥

మళ్లీ విద్యేశులు ఈశ-మండలానికి చెందినవారని చెప్పబడింది; మంత్రాలు కూడా ‘విద్య’ అనే పేరుతోనే పేర్కొనబడతాయి. ఈ తత్త్వాలే ‘శుద్ధాధ్వ’—శుద్ధ మార్గం—అని కీర్తించబడుతున్నాయి.

Verse 36

साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥

ఇక్కడ భగవాన్ ఈశ్వరుడే ప్రత్యక్ష నిమిత్తకారణము; ఆయనే ఉపాదానకారణమునకు కూడా అధిపతి, మూలబిందువు. ఐదు తత్త్వములు కాలాతీతములు గనుక వాటిలో క్రమము లేదు—ఇది నిశ్చయము.

Verse 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥

వీటి వర్గీకరణ నిజానికి వాటి వాటి కార్యవ్యాపారాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని కల్పించబడింది; కాని తత్త్వంగా సత్యం ఒక్కటే—‘శివ’ అని పిలువబడే, నానావిధ శక్తులతో యుక్తమైనది.

Verse 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥

వృత్తిభేదం వల్ల అదే శక్తి విషయమై ఈ కల్పనలు స్థాపించబడ్డాయి. ప్రభువు చైతన్యమునకును జడమునకును అనుగ్రహించుటకై అనేక రూపములు ధరించును.

Verse 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥

అనాది మలముచే ఆవరించబడిన చిత్తములకు ఆయన అనుగ్రహము చేయును; తన దివ్య వ్యాపారశక్తిచే సమస్త జీవులకు ముక్తిని ప్రసాదించుటకు సంపూర్ణ సమర్థుడు.

Verse 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥

సర్వానుగ్రాహకుడైన శివుడు జడవర్గమంతటిపై కూడా కృపను విధించును. మోక్షము సాధారణంగా శివస్వరూపమే; అయితే విశేషంగా మోక్షము శుద్ధ చైతన్యానుగ్రహమే.

Verse 41

सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥

కర్మ అనాది గనుక, తత్ఫలభోగం లేకపోతే అది కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. అందుచేత అవ్యయ ప్రభువు శంభువు కృపానుగ్రాహకుడై జీవునికి ఆ కర్మఫలభోగాన్ని కలిగించి క్షయింపజేస్తాడు.

Verse 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥

ఇది సూక్ష్మకరణాలూ లోకాలూ పుట్టుటను సులభంగా వివరిస్తుంది; అయినా ఏ కార్యములోనూ కర్త, ఉపాదానకారణం, మరియు సాధనకారణం లేకుండా అది జరుగుతుందని కనిపించదు.

Verse 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥

ఇక్కడ శక్తులు కార్యసాధనకరణాలుగా బోధించబడుతున్నాయి, మాయ ఉపాదానకారణమని అంగీకరించబడింది. అయినా శివశక్తి ఒక్కటే, నిత్యమైనది—నిజంగా అనాది, అనంతమైనది.

Verse 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥

ఈ శక్తి మనుష్యులందరికీ సామాన్యంగా, లోకాలన్నిటిలోనూ కారణరూపంగా పనిచేస్తుంది. ఇది స్వభావతః మోహాన్ని పుట్టిస్తుంది—తన చిత్తం నుండి జనించిన కర్మల ద్వారా.

Verse 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥

ఆ పరమ మాయ విశ్వవ్యాప్తమై సూక్ష్మమైనది; అయినా వికృతులైన ప్రాకట్యాలకన్నా అతీతంగా భిన్నంగా ఉంటుంది. జీవుల కర్మలను పరిశీలించి విద్యేశ్వర ప్రభువు తన శక్తులతో మాయను కదిలిస్తాడు.

Verse 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥

జీవుని భోగానుభవం (సుఖదుఃఖాలు) కొరకు ఆమె దేహములను, ఇంద్రియములను ఏర్పాటు చేస్తుంది; ఆది నుండే కాలతత్త్వాన్ని సృజిస్తుంది—ఆమె నానాశక్తిమయి దేవి।

Verse 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥

ఈ జగత్తు—భవిష్యత్తు, భూతకాలంతో కూడి—లయమునకు సాగుతుంది. వెంటనే మాయా నియమనస్వరూపమైన శక్తిని ప్రసవిస్తుంది।

Verse 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥

ఆమె సమస్తాన్ని నియమిస్తుంది; అందుకే ఆమెను ‘నియతి’ అని స్మరిస్తారు. దాని తరువాత మాయా—నిత్యమైనది, విశ్వమంతటిని మోహింపజేసేది।

Verse 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥

అనాది-అనంతమైన తత్త్వం ‘కలా’ అనే తత్త్వాన్ని కూడా జనింపజేస్తుంది; దాని ద్వారా ఒక వైపు మనుష్యుల మలము (అశుద్ధి) కొలిచి భాగాలుగా పంచబడుతుంది।

Verse 50

कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥

ఇది కర్తృత్వశక్తిని వ్యక్తం చేస్తుంది; అందుకే దీనిని ‘కలా’ అంటారు. ఇది కాలంతో కలిసి, నియతి అనే ఉపసర్గస్థితికి (ఆవరణ/అధీనత) లోబడి పనిచేస్తుంది।

Verse 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥

ఈ శక్తి తన స్వకీయ కార్యాన్ని భూమి సరిహద్దుల వరకు విస్తరింపజేసి నడిపిస్తుంది; మరల మనుష్యునికి ఇంద్రియవిషయాలను ప్రదర్శించుటకై ప్రవృత్తమవుతుంది।

Verse 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥

ప్రకాశస్వరూపమైన ‘విద్య’ అనే తత్త్వమే కళను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; ఆ విద్య తన స్వకర్మచేత జ్ఞానశక్తిని కప్పిన ఆవరణాన్ని ఛేదించి దానిని ప్రకాశింపజేస్తుంది।

Verse 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥

ఈ కరణం విషయాలను దర్శనీయంగా చేస్తుంది; అందుచేత ఇది ఆత్మాంశకారణమని భావించబడుతుంది. నిజంగా, ఆ పరమ కరణం ద్వారా వాటిని భోగ్యముగా చేస్తుంది।

Verse 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥

పురుషుని శక్తి జాగృతమై (ప్రకృతిని) ప్రేరేపించినప్పుడు మహత్ మొదలైన వికృతులు ఉద్భవిస్తాయి; భోగ్యక్షేత్రంలో భోగం, భోక్తా, మరియు భోగానికే అంకితమైన కరణాలు ప్రదర్శితమవుతాయి—ఆ కరణాలే నిజంగా ఆమె (ప్రకృతి).

Verse 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥

భోగ్యమైన విషయంపై చిత్తం ‘భోగ్యతి’ రూపంగా వ్యక్తమయ్యే ప్రకటననే ‘భోగం’ అంటారు. సంక్షేపంగా, విషయాకారాన్ని ధరించిన బుద్ధి సుఖాది రూపంగా కనిపించడమే భోగం।

Verse 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥

భోగ్యమైనది మరియు భోక్త—ఇద్దరికీ స్వీయ ‘విద్య’ అనగా బుద్ధియే కరణము. ఆ ధీ సూర్యునివలె ప్రకాశించినా, క్రియారూపంగా పనిచేయుటచేత అది కర్మతత్త్వంగా లెక్కించబడుతుంది.

Verse 57

करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥

ఇతర సహాయక కరణాలపై ఆధారపడి ఆ (జ్ఞాన)శక్తి ఆ విషయాన్ని గ్రహించగలదు—సంబంధం వల్ల, కారణాది ద్వారా, అలాగే భోగానుభవంపై ఉత్సుకత నుండి పుట్టిన ప్రేరణచేత.

Verse 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥

అతని కర్తృత్వాన్ని అంగీకరించినప్పుడే ఇష్టఫలసంబంధం సిద్ధమవుతుంది. కానీ అకర్తృత్వాన్ని ఒప్పుకుంటే, అతనిని ‘భోక్త’ అని పిలవడం వ్యర్థమవుతుంది.

Verse 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥

ఇంకా, పురుషుడు కర్తృత్వరహితుడై కరణాదులకు ప్రయోజకుడిగా లేకపోతే, ప్రధానము (ప్రకృతి) చేసిన సమస్త కార్యప్రవాహం వ్యర్థమైపోతుంది.

Verse 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥

భోగం స్వయంగా సంభవించదు; అందువల్ల ఇక్కడ అతడే (పురుషుడు) ప్రవర్తకుడు. అలాగే ఇంద్రియాదికరణాలను ప్రయోగించే కర్తృత్వం కూడా అతనికి విద్య ద్వారానే అంగీకరించబడుతుంది.

Verse 61

अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥

ఆ తరువాత ‘కలా-రాగ’మనే ఆసక్తి ఉద్భవిస్తుంది; అది అవయవాలూ క్రియలూ భేదరూపంగా విస్తరిస్తుంది. దాని వల్ల భోగ్యవిషయాల అనుభవార్థం మళ్లీ అవయవభేదముతో పురుషుడు జన్మిస్తాడు.

Verse 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥

క్రియాప్రవృత్తి ప్రారంభమైనప్పుడు ఈ స్థితి ‘రాగ’ (ఆసక్తి) అని పిలవబడుతుంది. అలాగే ఈ తత్త్వాల ద్వారానే జీవుడు ‘భోక్తృత్వ’ దశలో మలచబడినప్పుడు బంధనం స్థిరపడుతుంది.

Verse 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥

ఆ నిత్యాత్ముడు ఆ స్థితిలో ‘పురుష’ అనే నామాన్ని పొందుతాడు. తరువాత, ఒక కళ ద్వారా అన్నట్లుగా, అవ్యక్తం అతని భోగార్థం జగత్తును ప్రదర్శించి అతని అనుభవవిషయంగా చేస్తుంది.

Verse 64

सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥

‘సప్త-గ్రంథి’ అనే గౌణ (ద్వితీయ) వ్యవస్థను చెప్పడానికి కారణం ఇదే—ఇక్కడ ఆధారంలో గుణాలు వేరువేరుగా విభజింపబడవు; భూమి మొదలైన భాగాలు ఆధారంలో విడిగా కనిపించనట్లే.

Verse 65

आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥

వాటికి ఆధారమైనదే ‘అవ్యక్తం’ అని కీర్తించబడుతుంది. నిజంగా ఈ మూడు గుణాలు అవ్యక్తం నుంచే ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥

ధీ (బుద్ధి) సత్త్వ, రజస్, తమస్ అని త్రివిధముగా ప్రసిద్ధి. అదే అంతరంగంలో క్రియను, నియమాన్ని నియంత్రించి, గుణభేదమున ఇంద్రియవిషయాలపై నిశ్చయరూపముగా నిలుస్తుంది.

Verse 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥

ఆ ప్రకృతియు గుణభేదమున త్రివిధమని చెప్పబడింది; కర్మానుసారంగా ప్రవృత్తి చెందుతుంది. మహత్తత్త్వమునుండి ‘అహంకారము’ జన్మించి, స్వయంస్థాపనోద్యమవృత్తితో యుక్తమై ఉంటుంది.

Verse 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥

సంబోధము (అవగాహన) వలన దాని విషయం వ్యవహారయోగ్యమవుతుంది. మరియు ఆ ‘సత్త్వము’ రెండు విధాల భేదముతో విభజింపబడినప్పుడు మళ్లీ త్రివిధమగును.

Verse 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥

వాటికి తైజస, రాజస, తామస అని నామాలు. వాటిలో తైజస భాగమునుండి మనస్సుతో కూడిన జ్ఞానేంద్రియములు ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥

ప్రకాశసంబంధము ఉన్నందున అవి జ్ఞానాన్ని బోధించే సాధనములు అవుతాయి. మరియు రజోగుణము క్రియకు కారణమగుటచేత, దానినుండే కర్మేంద్రియములు ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥

తామస భావం నుంచే తన్‌మాత్రలు మరియు భూతయోనులు ఉద్భవిస్తాయి. ఆ ప్రక్రియలో మనస్సు ఇచ్ఛారూపమై సంకల్పవ్యాపారంలో నిమగ్నమవుతుంది.

Verse 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥

ఆ చిత్తం ద్వివిధ అధికారంతో పనిచేస్తుంది—భోక్తను, భోగ్యాన్ని రెండింటినీ స్థాపిస్తుంది. ఎందుకంటే అది ఎల్లప్పుడూ తనకు తగిన బహిఃకరణభావంతోనే వ్యవహరిస్తుంది.

Verse 73

इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥

సంకల్పం మరియు తన అంతర్గత వృత్తి ద్వారా మనస్సు ఇంద్రియాల సామర్థ్యాన్ని తనలోనే సమీకరించి మరింత బలపరుస్తుంది; అందుకే మనస్సును అంతఃకరణం అంటారు.

Verse 74

मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥

అంతఃకరణం మూడు విధాలు—మనస్సు, అహంకారం, బుద్ధి. దీని వృత్తులు క్రమంగా ఇచ్ఛ, సంరంభం (ప్రయత్నం), బోధ అని పిలవబడతాయి.

Verse 75

ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥

జ్ఞానేంద్రియాలు—చెవి, చర్మం, కన్ను, నాలుక, ముక్కు. ఓ మునీ, వీటి గ్రాహ్య విషయాలు శబ్దాది అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥

శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధములు—శబ్దాది ఐదు విషయములుగా చెప్పబడినవి. అలాగే వాక్కు, చేతులు, పాదాలు, పాయువు, ఉపస్థము—ఇవే కర్మేంద్రియములు.

Verse 77

वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥

వచనం, దానం, గమనం, ఉత్సర్గం (విడిచిపెట్టడం), ఆనందం మొదలైన కర్మలలో సిద్ధి తగిన కరణాల వలననే కలుగుతుంది; కరణాలు లేక కృతి సాధ్యం కాదు.

Verse 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥

దశవిధ కరణాలు కార్యంలో ప్రవేశించినప్పుడు క్రియ సిద్ధిస్తుంది. కార్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని కరణాలు చలిస్తాయి; అవి సర్వత్ర వ్యాపకంగా కార్యసామర్థ్యమున్నవి.

Verse 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥

తన్మాత్రలు ఐదే—ఆకాశం, వాయువు, తేజస్సు, జలం, పృథివి. వీటినుండి స్థూలభూతాలు పుట్టి, ప్రతి ఒక్కటి తన ప్రత్యేక గుణంతో ప్రసిద్ధమవుతుంది.

Verse 80

इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥

ఇలా ఐదు భూతాలలో శబ్దం ఉంటుంది; నాలుగు భూతాలలో స్పర్శ; మూడు భూతాలలో రూపం; రెండు భూతాలలో రసం; గంధం మాత్రం పృథివిలోనే ఉంటుంది.

Verse 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥

వాటి కార్యాలు క్రమంగా ఇలా చెప్పబడుతున్నాయి—అవకాశప్రదానం, వ్యూహకల్పన (సంఘటిత క్రమీకరణ), పాకం (పరిష్కారం), సంగ్రహం (సంకలనం), ధారణం (సంరక్షణ) ।

Verse 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥

మహావాయువు శీత-ఉష్ణ లక్షణాలతో ఉంటుంది; జలం మరియు తేజస్సు (అగ్ని) కూడా శీత-ఉష్ణ ద్వారానే తెలిసేవి. అగ్ని ప్రకాశవంతం; జలంలో శ్వేతత్వం; భూమిలో శ్వేతాది అనేక గుణాలు అనేక విధాలుగా వ్యక్తమవుతాయి।

Verse 83

रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥

రూపం మూడు భూతాలలో ఉంటుంది; రసం జలంలో మధురమని చెప్పబడింది, భూమిలో అది షడ్విధం. గంధం భూమిలో ద్వివిధమని—అసురభి (దుర్గంధం) మరియు సురభి (సుగంధం)—ప్రకీర్తించబడింది।

Verse 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥

తన్మాత్ర, ఆ భూతగుణం, కరణం (ఇంద్రియం) మరియు పోషణం—ఇవి భూతానికి ప్రత్యేక లక్షణం; కానీ తన్మాత్ర మాత్రం అటువంటి ప్రత్యేక భేదం లేనిది।

Verse 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥

ఈ పంచమహాభూతాలు సర్వత్రా స్థితమై ఉన్నాయి. స్థావర-జంగమములైన సమస్త జగత్తు పంచభూతాత్మకమే।

Verse 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥

ఇప్పుడు వీటి శరీరంలో స్థితి వివరించబడుతోంది—దేహంలో ఎముకలు, మాంసం, వెంట్రుకలు, అలాగే గోర్లు, పళ్ళు పృథివీ తత్త్వమునకు చెందినవి।

Verse 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥

మూత్రం, రక్తం, కఫం, చెమట, శుక్రం మొదలైన వాటిలో జలస్థితి ఉంది; హృదయంలో, జీర్ణమార్గంలో, కళ్లలో, పిత్తంలో తేజస్సు (అగ్ని) ఉంది—అక్కడ దాని లక్షణక్రియలు దర్శనమవుతాయి కాబట్టి।

Verse 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥

ఇక్కడ ప్రాణాది వృత్తుల భేదముచే వాయువు స్థితిచెందింది; మరియు వియత్ (ఆకాశం) గర్భవృత్తితో అనుసంధానమై సమస్త నాడులలో వ్యాపించి ఉంది।

Verse 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥

సృష్టికర్త మొదలుకొని భూమి చివరి సరిహద్దు వరకు ఈ సమస్త బ్రహ్మాండం తన ప్రయోజనసిద్ధికి సాధనం; మరియు ప్రతి ఆత్మకు భోగభేదమునుబట్టి ఇది నియతమై నిర్ణయించబడుతుంది।

Verse 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥

ఇలా కళలు మొదలైన తత్త్వాలు ప్రతి జీవునికి నియతమై ఉన్నాయి; మరియు కర్మవశముచే అవి సమస్త దేహాలలో సంచరిస్తుంటాయి।

Verse 91

मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥

ఇది మాయాజనితమైన పాశమే; దీనివల్ల ఈ సమస్త జగత్తు ఆవరించబడింది. అందుచేత దీనిని ‘అశుద్ధాధ్వ’ అని అంటారు; ఇది భూమితత్త్వం నుండి పై కలల వరకు వ్యాపించింది।

Verse 92

तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥

అక్కడ భూమండలంలో ఉన్న సృష్టి రెండు విధాలు—స్థావరము, జంగమము. స్థావరాలు పర్వతాలు, వృక్షాలు మొదలైనవి; జంగమాలు మళ్లీ మూడు విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 93

स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥

చరాచర జీవుల్లో చతురశీతి లక్ష యోనులు ఉన్నాయని చెబుతారు—స్వేదజ, అండజ, అలాగే జరాయుజ।

Verse 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥

ఆ యోనుల్లో సంచరిస్తూ ఉన్న జీవుడు కొన్నిసార్లు తన కర్మవశాత్ మానవ దేహాన్ని పొందుతాడు—అది పరమమైనది, సమస్త సార్థక లక్ష్యాలను సాధించగలది।

Verse 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥

అందులోనూ భారతఖండంలో—బ్రాహ్మణాది కులాలలో—జన్మ మహాపుణ్యబలంతోనే కలుగుతుంది; అది అత్యంత దుర్లభం।

Verse 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥

పురుష-స్త్రీ సంయోగమున, శుక్రము మరియు రజస్సు (ఋతురక్తము) కలయికవలన గర్భసంభవము కలుగుతుంది. ఒకే బిందువు ద్వయాత్మక తత్త్వరూపముగా గర్భములో ప్రవేశించినప్పుడు గర్భధారణ జరుగుతుంది.

Verse 97

तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥

అప్పుడు రజస్సు అధికమైతే స్త్రీ శిశువు, రేతస్సు (శుక్రము) అధికమైతే పురుష శిశువు జన్మిస్తాడు. అయినా ఏదో జీవాత్మ మలము, కర్మము మొదలైన బంధములచే నియంత్రింపబడుతుంది.

Verse 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥

అప్పుడు ఆ దేహములో సమస్తంగా జీవభావమును స్వీకరిస్తాడు. ఆపై తల్లి తెచ్చే పానీయములు, అన్నము మొదలైనవాటితో పోషింపబడి అతడు నిలిచియుంటాడు.

Verse 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥

ఇక్కడ పక్షము, మాసము మొదలైన కాలప్రవాహముతో శరీరము వృద్ధి చెందుతుంది. దుఃఖములు మొదలైనవాటిచే బాధింపబడి, జరాయువు (గర్భావరణము) చేత దేహము కప్పబడి ఉంటుంది.

Verse 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥

ఇలా గర్భములో ఉన్న ఆ దుఃఖాత్మ, పూర్వజన్మమునుండి వచ్చిన శుభాశుభములను స్మరించుచూ, మళ్లీ మళ్లీ బాధింపబడుతూ ఉండును.

Verse 101

कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥

కాలక్రమమున ఆ శిశువు, తల్లికి బాధ కలిగించినప్పటికీ, నలిగిపీడింపబడి గర్భయంత్రం నుండి అధోముఖంగా బయటకు వస్తాడు।

Verse 102

क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥

క్షణమొకటి అతడు నిశ్చేష్టంగా నిలుస్తాడు; తరువాత ఏడవాలని కోరుకుంటాడు; ఆపై ఆ శిశువు క్రమంగా రోజురోజుకు పెరుగుతాడు।

Verse 103

बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥

బాల్యము, పౌగండము అనే క్రమభేదాల ద్వారా యౌవనాన్ని పొందుతాడు; ఇదే విధంగా ఈ లోకంలో దేహధారుల దేహసంభవం క్రమక్రమంగా జరుగుతుంది।

Verse 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥

సర్వలోకాలకు ఉపకారకమైన దుర్లభ మానవజన్మను పొందినప్పటికీ, ఎవడు తనను తాను (సంసారసాగరము నుండి) తరింపజేయడు, అతనికంటే ఇక్కడ మరెవడు అధిక పాపి?

Verse 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥

ఆహారం, నిద్ర, భయం, మైథునం—ఇవి పశువులు మొదలైన సమస్త ప్రాణులకు సాధారణమని చెప్పబడింది।

Verse 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥

కేవలం నాలుగు పరిమిత విషయాలు/లక్ష్యాలకే ఆసక్తుడైనవాడు నిజంగా మూర్ఖుడు, తన ఆత్మను హతమార్చుకునేవాడు. మనుష్యుల ‘ధర్మం’ ఇదే—ఖాళీ కోలాహలంతో ఏర్పడిన బంధాలను ఛేదించడమే దాని స్వభావం.

Verse 107

पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥

పాశంలాంటి బంధనాన్ని ఛేదించడం దীক্ষ ద్వారానే కలుగుతుంది. కాబట్టి బంధన విఛిత్తి కోసం విధివిధానంగా మంత్రదీక్షను ఆచరించాలి.

Verse 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥

దీక్షాజ్ఞానమనే శక్తి ద్వారా అతని బంధనలు పూర్తిగా నశిస్తాయి; శుద్ధ ఆత్మతత్త్వంలో స్థిరుడై అతడు నిర్వాణపదాన్ని పొందుతాడు.

Verse 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥

తన అంతఃశక్తిస్వరూప దృష్టితో అతడు శివుని ధ్యానించి ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తాడు; అలాగే శివమంత్రాలతో తనకూ ఇతరులకూ హితార్థంగా పూజ చేస్తాడు.

Verse 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥

శివుడు—సూర్యసమాన శక్తి—ఆ కాంతిచే చైతన్యదృష్టి సమర్థమై, అతడు శివ-శక్తి మొదలైనవారితో కలిసి ఆత్మలో ప్రవేశించి దానిని కప్పిన ఆవరణాలను దర్శిస్తాడు.

Verse 111

अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥

అంతఃకరణంలోని ‘బోధ’ అనే వృత్తి పాశబంధనమునందు బద్ధమై, సంకెళ్లవలె మహేశ్వరుని ప్రకాశింపజేయలేకపోతుంది।

Verse 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥

పాశవిచ్ఛేదనకు దీక్షయే పరమ కారణము; కావున శాస్త్రోక్త విధానమున మంత్రదీక్షను ఆచరించవలెను।

Verse 113

दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥

తంత్రవిధానమున దీక్ష పొందినవాడు, తన వర్ణాచారమున నిబద్ధుడై, నిత్య-నైమిత్తిక రూపమైన అనుష్ఠానములను ఆచరించవలెను।

Verse 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥

తన వర్ణాశ్రమ ఆచారములను మనసులోనైనా అతిక్రమించకూడదు; ఎందుకంటే మనిషి ఏ ఆశ్రమములో స్థితుడై ఉంటాడో, ఆ ఆశ్రమములోనే దీక్షను పొందుతాడు।

Verse 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥

అతడు అదే ఆశ్రమములో నిలిచి, ఆ ఆశ్రమధర్మములను అనుసరించవలెను; ఎందుకంటే ఆ ధర్మానుగుణంగా చేసిన కర్మలు కూడా బంధనకారణమవు కావు।

Verse 116

एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥

మంత్రానుష్ఠాన సమ్యక్‌ ఆచరణమునుండి జనించు కర్మమే నిజముగా ఫలప్రదము. దీక్షితుడు తాను కోరిన ఏ లోకసంబంధ భోగములనైన అభిలషించి పొందగలడు.

Verse 117

मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥

మంత్రారాధన సామర్థ్యముచేత ఫలమును అనుభవించి అనంతరం మోక్షమును పొందును. అయితే నిత్య-నైమిత్తిక కర్మముల దీక్ష పొందినవాడు వాటిని ఆచరించకపోతే కర్తవ్యభ్రష్టుడగును.

Verse 118

कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥

కొంతకాలం పిశాచత్వమును పొందినప్పటికీ చివరకు మోక్షమును పొందును. అందుచేత దీక్షితుడు నిత్య-నైమిత్తికాది కర్మములను తప్పక ఆచరించవలెను.

Verse 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥

ఆ నిత్య-నైమిత్తిక ఆచార అనుష్ఠానముచేతనే ఇతడు దీక్ష పొందినవాడని అనుమానించబడును. ఎందుకంటే నిత్య-నైమిత్తిక ఆచారమును పాలించు నరునిలో దీక్ష ఉన్నదని గ్రహించబడును.

Verse 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥

దీక్షలో ఏ లోపమూ లేకపోతే తక్షణమే ముక్తి కలుగును. అయినప్పటికీ అక్కడ కూడా గురుభక్తునికే సత్యగతి కలుగుతుంది; ఇతరథా కాదు.

Verse 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥

దీక్ష ద్వారా సమస్తులకు అనుగ్రహం ప్రసాదించే శివుడు గురు-మూర్తిలోనే నివసిస్తాడు. కానీ ప్రత్యక్షమైనా లౌకిక లాభాల కోసమే గురుభక్తి ఉంటే, అది కృత్రిమమైన భక్తి.

Verse 122

कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥

అతడు ఎంత చేసినా ఆ కర్మలు ఫలించవు. గురుభక్తిలో నిమగ్నుడైనవాడికి శరీరంతో, మనసుతో, వాక్తో ప్రతి అడుగులో ప్రాయశ్చిత్త భావం ఉండాలి.

Verse 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥

అటువంటి శిష్యునికి ప్రాయశ్చిత్తం అవసరం లేదు; ప్రతి అడుగులో సిద్ధి కలుగుతుంది—గురుభక్తితో యుక్తుడై, సర్వస్వం సమర్పించిన శిష్యునికి.

Verse 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥

కానీ మంత్రాన్ని తప్పుగా ప్రయోగిస్తే, గురువు ప్రాయశ్చిత్తానికి పాత్రుడవుతాడు.