Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
సనకుడు ఋషులకు శ్రౌత‑స్మార్త కర్మలు, వ్రతాలు, దానాలలో సరైన తిథి‑నిర్ణయం అత్యవసరమని ఉపదేశిస్తాడు. ఉపవాసానికి అనుకూల తిథులను చెప్పి, పరవిద్ధా‑పూర్వవిద్ధా, పూర్వాహ్ణ‑అపరాహ్ణ, ప్రదోషకాలము, అలాగే క్షయ‑వృద్ధి తిథుల ప్రకారం స్వీకార నియమాలను వివరించాడు. తిథి‑నక్షత్ర వ్రతాల నిర్ణయం, ముఖ్యంగా ఏకాదశీ‑ద్వాదశీ విరోధంలో దశమీ దోషం, ద్వి‑ఏకాదశీ, పారణ సమయం, గృహస్థ‑సన్యాసి భేదం మొదలైనవి విస్తారంగా చెప్పబడాయి. తరువాత గ్రహణాచారంలో భోజన నిషేధం, గ్రహణకాలమంతా జప‑హోమాలు, చంద్ర/సూర్య గ్రహణాలకు వేర్వేరు వైదిక మంత్రాలతో ఆహుతుల విధానం నిర్దేశించబడింది. సంక్రాంతి పుణ్యకాలాన్ని రాశి ప్రకారం ఘటికలలో నిర్ణయించి, కర్కాటకంలో దక్షిణాయనం, మకరంలో ఉత్తరాయనం అని తెలిపాడు. చివరికి విధివంతమైన ధర్మాచరణ కేశవుని ప్రసన్నం చేసి, విష్ణువు పరమపదాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భక్తితో స్థాపించాడు.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
సనకుడు పలికెను—తిథుల నిర్ణయమును, అలాగే ప్రాయశ్చిత్త విధానమును నేను చెప్పుదును. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, వినుము; దీనివలన కర్మసిద్ధి కలుగును॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
హే ద్విజా! శ్రౌతకర్మ, స్మార్తాచారం, వ్రతం, దానం లేదా మరే వైదికకర్మ అయినా—తిథి సరిగా నిర్ణయించబడకపోతే దానికి ఏ ఫలమూ కలగదు।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
ఉపవాసం, వ్రతం మొదలైన అనుష్ఠానాలలో ఏకాదశి, అష్టమి, షష్ఠి, పౌర్ణమాసి, చతుర్దశి, అమావాస్య మరియు తృతీయా—ఈ తిథులు శ్రేష్ఠమైనవి।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
పరవిద్ధ (తర్వాతి దినంలోకి ప్రవేశించిన) తిథులు ప్రశస్తం; పూర్వసంయుత (మునుపటి దినంతో కలిసిన) తిథులు గ్రాహ్యం కావు. నాగవిద్ధ షష్ఠి, శివవిద్ధ సప్తమి కూడా వర్జ్యము।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
దశమి-విద్ధ (దశమి కలిసిన) ఏకాదశినాడు ఎప్పటికీ ఉపవాసం చేయరాదు. అలాగే దర్శ (అమావాస్య), పౌర్ణమాసి, సప్తమి మరియు పితృవాసరమున కూడా ఉపవాసం వర్జ్యం।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
పూర్వవిద్ధ తిథిలో కర్మ చేయువాడు నరకానికి చేరుతాడు. అయితే కృష్ణపక్షంలో సప్తమి మరియు చతుర్దశిని పూర్వవిద్ధగానే స్వీకరించి అనుష్ఠించాలి।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
కొందరు తృతీయా, అలాగే నవమీ తిథులను విశేషంగా శుభకరమని చెబుతారు; అన్ని వ్రతాచరణలలో శుక్లపక్షమే శ్రేష్ఠమని భావించబడుతుంది।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
అపరాహ్ణం కంటే పూర్వాహ్ణమే గ్రహించాలి, ఎందుకంటే అది శ్రేష్ఠమని భావిస్తారు. వ్రతాదుల్లో అది సాధ్యంకాకపోతే, పూర్వాహ్ణంలో పడే తిథినే గ్రహించాలి।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
భగవాన్ సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు రెండు ముహూర్తాల కాలాన్ని గ్రహించాలి. నక్తవ్రతంలో మాత్రం ఎల్లప్పుడూ ప్రదోషం వరకు వ్యాపించే తిథినే గ్రహించాలి।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
తిథి‑నక్షత్ర సంయోగం ప్రకారం విధించబడిన వ్రతకర్మలో, భాస్కరుడు ఏ నక్షత్రంలో అస్తమిస్తాడో, ఆ నక్షత్రంలో ఉపవాసం చేయాలి।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
ప్రదోషం వరకు వ్యాపించే తిథినే గ్రహించాలి; లేకపోతే ఫలహీనమవుతుంది. అర్ధరాత్రి తరువాత రాత్రి ఉత్తరార్థంలో నక్షత్రాన్ని వ్యాపించే తిథినే ప్రమాణంగా గ్రహించాలి।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! నక్షత్రనియమిత వ్రతంలో ఆ నక్షత్రమే గ్రాహ్యం; అర్ధరాత్రి దాటి అది రెండు దినాలలో వ్యాపించినా, అదే స్వీకరించవలెను।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
తిథితో సంయుక్తమైన నక్షత్రమే పుణ్యమని, గ్రాహ్యమని చెప్పబడుతుంది. నక్షత్రం మరియు తిథి రెండూ రెండు అర్ధరాత్రుల వరకు వ్యాపిస్తే, వాటి సంయోగకాలమే కర్మకు గ్రహించాలి।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
తిథి క్షయమైతే పూర్వభాగం శుభం; తిథి వృద్ధియైతే ఉత్తరభాగంలో కర్మ చేయాలి. నక్షత్రసంయుక్తంగా రెండు అర్ధరాత్రుల వరకు వ్యాపించే తిథిని ముహూర్తనిర్ణయంలో పరిగణించాలి।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
హ్రాసం, వృద్ధి లేని స్థితిలో పూర్వా మరియు పరా—రెండు నక్షత్రాలూ గ్రాహ్యము. జ్యేష్ఠాతో మిశ్రమమైన మూలం, అలాగే వహ్ని-యోగంతో సంయుక్తమైన రోహిణీని ప్రత్యేకంగా పరిగణించాలి।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
మైత్ర-యోగంతో సంయుక్తమైన జ్యేష్ఠా సంతానాది ఉపద్రవాలను నశింపజేస్తుంది. అందువల్ల ఆ తరువాత వచ్చే తిథులు పగలు కర్మానుష్ఠానానికి పుణ్యప్రదములు అవుతాయి।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
రాత్రివ్రతాలన్నిటిలో రాత్రియోగమే విశేషంగా శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది. నక్షత్రయోగంతో యుక్తమై పుణ్యమని కీర్తింపబడిన తిథి మహాపుణ్యప్రదమని ప్రశంసించబడుతుంది।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
ఆ తిథిలోనే అదే వ్రతం చేయవలెను; విచక్షణులు ఆ రోజునే దాన్ని ఆచరించాలి. శ్రవణ-ద్వాదశీ వ్రతంలో సూర్యోదయం వరకు వ్యాపించే (ఉదయ-వ్యాపినీ) ద్వాదశినే స్వీకరించాలి।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
సూర్య-చంద్ర గ్రహణాల్లో గ్రహణం ఉన్నంతకాలం జపాది ఆచారాలకు అదే సమయం స్వీకరించాలి. అలాగే అన్ని సంక్రాంతుల్లో పుణ్యకాలం ప్రకటించబడింది।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
స్నాన, దాన, జపాది కర్మలు చేసే వారికి ఫలం అక్షయమవుతుంది. ఇక్కడ కర్కటక రాశిలో సూర్య ప్రవేశమే దక్షిణాయన-సంక్రమమని తెలుసుకోవాలి।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
పండితులు చెప్పినట్లు, ముందుగానే (పూర్వకాలం నుండి) ముప్పై ఘటికలు పుణ్యకాలంగా భావించాలి. ఈ నియమం వృషభ, వృశ్చిక, సింహ, కుంభ రాశుల్లో కూడా వర్తిస్తుంది।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
స్నానము, జపము మొదలైన కర్మలలో దినమున మొదటి ఎనిమిది ముహూర్తములు గ్రాహ్యములు. అలాగే తులా మరియు మేష రాశులలో కూడా విధి ప్రకారం పూర్వతః పరతః గణన చేయవలెను.
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
హే ద్విజా! దానము అక్షయఫలదాయకమగుటకు ఖచ్చితంగా పది ఘటికలు అని తెలుసుకొనుము—ప్రత్యేకంగా (చంద్రుడు) కన్య, మిథున, మీన, ధనుస్సు రాశులలో ఉన్నప్పుడు.
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
సంక్రమానంతరం పదహారు ఘటికలు విశేష పుణ్యదాయకమని తెలుసుకొనుము. సూర్యుడు మకరంలో ప్రవేశించుటను ఋషులు ‘ఉత్తరాయణ’ అనే సంక్రమమని అంటారు.
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
ఇంకా, పూర్వవిధంగా ముప్పై ఆరు మరియు నలభై ఘటికలును (గణించవలెను). సూర్యుడు మరియు శీతకిరణుడైన చంద్రుడు అస్తమించినయెడల, ఆ ప్రకారమే ఆ కాలమానములు గ్రాహ్యము.
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
హే విప్రేంద్రా! స్నానము చేసి మరునాడు, చంద్రమండలం శుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు భోజనం చేయవలెను. చంద్రుడు దర్శనమిచ్చే దినం ‘సినీవాలి’, చంద్రుడు కనబడని దినం ‘కుహూ’ అని స్మరించబడుతుంది.
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ధర్మాన్ని కాపాడదలచిన పండితులు అమావాస్యను రెండు విధాలుగా చెప్పారు. శ్రాద్ధకర్మలో అగ్నులు నిలుపుకొన్న ద్విజులు సీనీవాలీ అమావాస్యనే గ్రహించాలి.
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
స్త్రీలు, శూద్రులు మరియు వనవాసులూ కూడా—అమావాస్య తిథి అపరాహ్ణం రెండు భాగాలకూ వ్యాపించినప్పుడు—అదే విధంగా ఆచరించాలి అని చెప్పబడింది.
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
తిథి క్షయమైతే ముందరి దినాన్ని, తిథి వృద్ధియైతే తరువాతి దినాన్ని గ్రహించాలి. అమావాస్య మధ్యాహ్నం తరువాతే కనిపిస్తే, ఆ ప్రకారమే (తరువాతి దినానికే) నిర్ణయించాలి.
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
శాస్త్రనిపుణులైన శ్రద్ధావంతులలో ఇది ‘భూతవిద్ధా’ అని ప్రసిద్ధి. అయితే తిథి అత్యంత క్షయమైతే, ఇది మరుసటి రోజునే ఆచరించాలి; ఆ రోజున అపరాహ్ణంలో కాదు.
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
ఆ సందర్భంలో సాయాహ్నం వరకు వ్యాపించే సీనీవాలీ తిథినే గ్రహించాలి. అలాగే తిథి ముందుగానే క్షయమైతే కూడా, సాయాహ్నవ్యాప్తి ప్రకారమే దానిని స్వీకరించాలి.
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
శ్రాద్ధకర్మలో సదా సినీవాలీ తిథినే శ్రేష్ఠంగా గ్రహించాలి. అయితే తిథి అత్యధికంగా పెరిగినప్పుడు భూతవిద్ధా (అశుభకాలంతో విద్ధమైన) తిథిని వదలాలి.
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
పైతృకకర్మలో కుహూ తిథి అపరాహ్ణంలో ఉన్నప్పుడు గ్రహించదగినది. కానీ ఆర్వాచీన-వృద్ధి (ఇటీవల మరణించినవారికి) సందర్భంలో భూతసంయుత (అశుభ ప్రభావంతో కలిసిన) తిథులను వదలాలి.
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
హే విద్వద్శ్రేష్ఠా! అమావాస్య తిథి రెండవ మధ్యాహ్నకాలం వరకు వ్యాపిస్తే, అపరాహ్ణంలో ఉన్న కుహూ తిథిని ముందురోజే (పరిద్యుః) ఆచరించాలి.
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
ఆ సందర్భంలో తన ఇష్టానుసారం పూర్వ విధానమో లేదా పర విధానమో ఏదైనా గ్రహించవచ్చు. ఇప్పుడు, హే సంపూర్ణ సదాచారులైన సంతులారా, అన్వాధాన విధిని నేను వివరిస్తాను.
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
హే మునిశ్రేష్ఠా! ప్రతిపద దినంలో యాగం (పూజా-హోమం) చేయాలి. పర్వసంబంధ అనుష్ఠానంలో నాలుగో భాగం ప్రతిపద యొక్క మొదటి మూడు దినాలు అని చెప్పబడింది.
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
యాగానికి యోగ్యమైన కాలం ప్రాతఃకాలమే అని మునులు ప్రకటించారు. అమావాస్యా, పౌర్ణమి రెండూ మధ్యాహ్నపు రెండు కాలాల్లో (ద్విమధ్యాహ్నంలో) ఆచరించవలెను.
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
హే విప్రేంద్రా! విధి ప్రకారం కాలం నిర్ణయించబడుతుంది—అది పరేద్యుః (మరునాడు) గానీ, లేదా సద్యః (తక్షణమే) గానీ కావచ్చు.
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
తిథి-క్షయం వచ్చినప్పుడు మునులు ఇలా చెబుతారు—మొదటి రెండు కాలవిభాగాల్లో ‘పరేద్యుః’ (మరునాడు) గ్రహించాలి; సంగవం తరువాత ‘సద్యః’ కాలమూ మరునాడికే చెందిందిగా తెలుసుకోవాలి.
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
అందరూ దశమీ సంయోగం లేని ఏకాదశినే గ్రహించాలి. దశమీతో కలిసిన ఏకాదశి మూడు జన్మల్లో సంపాదించిన పుణ్యాన్ని కూడా నశింపజేస్తుంది.
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
ఏకాదశి కేవలం కలామాత్రగా ఉండి ద్వాదశిలో కనిపిస్తే, అలాగే ద్వాదశి త్రయోదశి వరకు కొనసాగితే, ఆ ద్వాదశినే ‘పరా’ (శ్రేష్ఠ/నిర్ణాయక) అని స్మరిస్తారు.
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
ఏకాదశి సంపూర్ణమై శుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు అది ద్వాదశితో సంబంధమై ఉన్నదని గ్రహించాలి. అది త్రయోదశి రాత్రి అంతం వరకు సాగితే, ఆ సందర్భంలో నేను యథావిధి నిర్ణయాన్ని చెప్పుదును।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
మునుపటి విధానం గృహస్థులు ఆచరించాలి; తరువాతి విధానం యతులు కూడా అలాగే. గృహస్థులు సిద్ధి, క్షేమం కోరుతారు; యతీశ్వరులు మోక్షాన్నే కోరుతారు।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
ద్వాదశిలో—అతి స్వల్ప భాగంలోనైనా—పారణ లభిస్తే, అప్పుడు దశమి-విద్ధమైనా ఏకాదశి తిథినే ఉపవాసంగా ఆచరించాలి।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
శుక్లపక్షములో గానీ కృష్ణపక్షములో గానీ ఏకాదశి రెండు సార్లు వచ్చినచో, గృహస్థులకు ముందున్నదే విధి; యతులకు తరువాతిదే స్మృత నియమం।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
ద్వాదశిలో దశమితో స్వల్పమైనా సంయోగం ఉంటే, దినాంతంలో అందరికీ ‘రెండవదే’ (ఉత్తర తిథియే) అని ప్రకటించబడింది।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
ఏకాదశీ ‘విద్ధ’ అయినా, మరునాడు ద్వాదశీ లేకపోతే అది గ్రాహ్యం. కానీ మరునాడు ద్వాదశీ ఉంటే, ‘అవిద్ధ’ ఏకాదశీ కూడా నిషిద్ధం.
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
వ్రతం ఏకాదశీ-ద్వాదశీ వరకు సాగి, ద్వాదశీలో రాత్రి స్వల్ప భాగమే మిగిలి త్రయోదశీ స్పర్శించినప్పుడు—త్రయోదశీలో పారణం చేస్తే ద్వాదశీ పుణ్యం లభిస్తుంది.
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
ద్వాదశీ రోజున ఏకాదశీ కేవలం క్షణమాత్రమే ఉండి, త్రయోదశీతో సంబంధించి ద్వాదశీ లేకపోతే—లేదా అతి స్వల్పంగా మాత్రమే ఉంటే—తిథి-క్షయ నియమానుసారం వ్రత నిర్ణయం చేయాలి.
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
ఆ పరిస్థితిలో నియమం తెలిసినా గృహస్థులు ముందరి ఏకాదశీనే ఆచరించాలి. కానీ యతులకు తరువాతి ఏకాదశీ గ్రాహ్యం; విధవలకు కూడా అలాగే.
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
ఏకాదశీ సంపూర్ణంగా శుద్ధంగా ఉండి, ద్వాదశీ యొక్క లేశమాత్ర స్పర్శ కూడా లేకపోయినా, త్రయోదశీ యామంలో ద్వాదశీ ఉంటే—అప్పుడు వ్రత నిర్ణయం ఎలా చేయాలి?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ఇక్కడ గృహస్థులు పూర్వ తిథిని ఆచరించాలి; యతులు ఉత్తర తిథిని ఆచరించాలి. కొందరు భక్తులు భక్తితో ‘రెండవ రోజే ఉపవాసం చేసి వ్రతం చేయాలి’ అని అంటారు.
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
ఏకాదశీ తిథి ‘విద్ధ’ అయి ద్వాదశీలోగా గుర్తింపబడకపోతే, అలాగే ద్వాదశీ త్రయోదశీ వరకు కొనసాగితే—అటువంటి సందర్భంలో కొందరు ఆచార్యులు భిన్నమైన విధానాన్ని సూచిస్తారు.
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
శుద్ధ ద్వాదశీయే ఉపవాస తిథి—ఇందులో అందరికీ సందేహం లేదు. కొందరు పూర్వ తిథి అంటారు; కానీ ఆ అభిప్రాయం సమంజసం కాదు.
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
సంక్రాంతి, ఆదివారం, అలాగే గ్రహణం మరియు పాతకాలంలో కుమారుడు ఉన్న గృహస్థుడు పారణం గానీ ఉపవాసం గానీ చేయకూడదు.
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
ఆదివారం పగలు, పర్వరాత్రి, చతుర్దశీ లేదా అష్టమీ పగలు, లేదా ఏకాదశీ రోజు-రాత్రి భోజనం చేసినట్లయితే—చాంద్రాయణ ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించాలి.
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
సూర్యగ్రహణ సమయములోను, దానికి ముందున్న మూడు యామములలోను భోజనం చేయకూడదు; చేసినచో సురాపానికునితో సమానుడగును।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
మునిశ్రేష్ఠా! అన్వాధాన ఇష్టి మధ్యలో చంద్రగ్రహణమో సూర్యగ్రహణమో కలిగితే, అక్కడ యాజ్ఞికులు నియత ప్రాయశ్చిత్తం చేయవలెను।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
ద్విజా! చంద్రగ్రహణ సమయంలో దశమ భాగమున ‘సోమ’ అని ప్రారంభమగు ఋచతో ఆహుతి సమర్పించాలి; అలాగే ‘ఆప్యాయస్వ’ ఋచతో ‘సోమపాస్త’ భావముతో హోమం చేయాలి।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
సూర్యగ్రహణ సమయంలో ‘ఉదు త్యం’ మంత్రంతోను, ‘జాతవేదసం’ (అగ్ని) మంత్రంతోను ఆహుతి సమర్పించాలి; అలాగే ‘ఆ సత్యే’ మరియు ‘అన్న’ ద్వయ మంత్రాలు కూడా విధేయం—ఇట్లు మూడు మంత్రసమూహాలు చెప్పబడినవి।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
ఇలా తిథిని సరిగా నిర్ణయించి, స్మృతిమార్గానుసారంగా వ్రతాదులను ఆచరించే పండితునికి అక్షయ ఫలము కలుగును।
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
వేదవిహితమైనదే ధర్మము; అట్టి ధర్మకర్మలతో కేశవుడు ప్రసన్నుడగును. అందుచేత ధర్మపరులు విష్ణువు పరమపదమును చేరుదురు॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ధర్మాన్ని ఆచరించదలచినవారు నిజంగా కృష్ణస్వరూపులే. అందుచేత సంసారవ్యాధి వారిని ఎప్పుడూ బాధించదు॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.