Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

సనందనుడు పలికెను—అతని పరమార్థసంపన్నమైన వచనాలను విని రాజు వినయభక్తితో వంగి, ఆ ద్విజ మునిని ఇలా సంభోదించాడు.

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

రాజు పలికెను: ఓ భగవన్! మీరు ఉపదేశించిన వాక్యం పరమార్థసారమైంది; కాని అది వినగానే నా మనోవృత్తులు గందరగోళంగా తిరుగుతున్నట్లున్నాయి।

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

హే విప్ర! ఇతర జీవుల విషయములోనూ మీరు ఈ వివేకజ్ఞానాన్ని చూపినట్లయితే, అది ప్రకృతியின் మహత్తత్వమునకు పరమంగా దృష్టి సారించినదే.

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

నేను శిబికను మోసేది కాదు, శిబిక నా లో నిలిచి లేదు. నేను దేహమునకు భిన్నుడను; ఈ శిబికను మోసేది దేహమే.

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

భూతాల క్రియాశీలత గుణాల క్రియాశీలతే; అది కర్మచేత ప్రేరితమవుతుంది. ఈ గుణాలే నిరంతరం ప్రవహిస్తుంటే, ‘ఇది నాది’ అనే భావం—మీరు చెప్పినట్లు—ఎలా సముచితం?

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

హే పరమార్థజ్ఞా! ఈ ఉపదేశం నా చెవుల మార్గంలో ప్రవేశించగానే నా మనస్సు విహ్వలమవుతోంది, పరమార్థపు నిజమైన తాత్పర్యాన్ని తాకినట్లుగా.

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

హే మహాభాగ ద్విజా! ముందే నేను కపిల ఋషిని దర్శించి పరమ శ్రేయస్సును అడగాలని నిశ్చయించాను; అయినా ఈ విషయమందు నా సందేహం ఇంకా తొలగలేదు।

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

ఇంతలో మీరు పలికిన ఈ వాక్యాల వలననే, పరమార్థార్థాన్ని పొందాలని నా చిత్తం మీ వైపే వేగంగా పరుగెడుతోంది।

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

నిజంగా కపిల ఋషి సమస్త భూతముల భగవానైన విష్ణువుని అంసమే; జగత్తును మోహింపజేసే మోహాన్ని నాశనం చేయుటకు ఆయన అవతరించాడు।

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

నిశ్చయంగా ఆ భగవానుడు మన హితాన్ని కోరుతూ ప్రత్యక్షంగా సమీపించాడు; అందుకే మీరు చెప్పినది యథార్థం।

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

కాబట్టి హే ద్విజా! నా మోహనాశనార్థం ఏది పరమ శ్రేయస్సో అది నాకు చెప్పండి; మీరు సమస్త విజ్ఞానజల తరంగములతో కూడిన సముద్రంలాంటివారు।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—మళ్లీ నీవు ‘పరమ శ్రేయస్సు ఏమిటి?’ అని అడుగుచున్నావు; పరమార్థ దృష్టితో ప్రశ్నించుచున్నావు. ఓ రాజా, సమస్త శ్రేయస్సులు నిజముగా పరమ లక్ష్యమే.

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

దేవతారాధన చేసి మనిషి ధనసంపదను కోరుతాడు; కుమారులను, రాజ్యాన్నీ కోరుతాడు. కాని ఓ నృపా, పరమ శ్రేయస్సు ఆ భక్తునికే చెందును.

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

వివేకి అయినవానికి పరమాత్మతో సంయోగమే పరమ శ్రేయస్సు; కర్మ, యజ్ఞాది ‘శ్రేయ’మని చెప్పబడినవి స్వర్గలోక ఫలమాత్రమే ప్రసాదించును.

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

అభిప్రాయపూర్వకంగా లక్ష్యంచేయకపోయినా, శ్రేయస్సు ప్రధానమైన ఆ ఫలమే కలుగుతుంది. అందుచేత ఓ భూపా, యోగసంయుక్తులూ పరమభావులూ సదా ఆత్మను ధ్యానించాలి.

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

పరమాత్మతో కలయికయే పరమ శ్రేయస్సు. ఈ విధంగా శ్రేయస్సుల రూపాలు అనేకం—వందలుగా, వేలుగా.

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

ఇక్కడ నిజంగా పరమార్థాలు ఉన్నాయి; కానీ నీ ఈ మాటలను నేను స్వీకరించను. ధనమే పరమ పురుషార్థమైతే, ఈ ధర్మమూ వ్యర్థమని విడిచిపెట్టబడేది.

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

అయితే వ్యయం ఎందుకు చేయబడుతుంది? అది కేవలం కోరిక నెరవేరిన సూచన మాత్రమే. మూత్రాన్నే ‘పరమార్థం’ అని పిలిచినా, ఓ నరేశ్వరా, అది కూడా మరొకరిదే అవుతుంది.

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

ఆయనే పరమార్థస్వరూపుడు; ఆయనే ఇతరులకూ పరమ లక్ష్యం, ఆయనే మన తండ్రి. కాబట్టి ఈ చరాచర జగత్తులో ఆయన తప్ప మరొక పరమార్థం లేదు.

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

పరమార్థమే సమస్త కార్యాలకూ, సాధనాలకూ నిశ్శేష ఫలం. రాజ్యాది ప్రాప్తి కూడా ఇక్కడ ‘పరమార్థం’ అని చెప్పబడుతుంది—అది ఆ పరమార్థ దృష్టితో గ్రహిస్తే.

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

ఇక్కడ పరమార్థాలు సిద్ధిస్తాయి; కానీ అవి కేవలం ఆ బాహ్య కర్మం వల్లనే పుట్టవు. నీ అభిప్రాయంలో ఋగ్-యజుః-సామ ఆధారిత యజ్ఞకర్మే ప్రధానము; అయితే పరమార్థం భక్తిచేతనే సిద్ధిస్తుంది.

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

అక్కడ కూడా నా వాక్యమునుండి పరమార్థమును వినుము; ఏ కార్యము సిద్ధించునో అది కారణభూతమైన మట్టిచేతనే నెరవేరును॥२२॥

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

హే నృపా! కారణమైన మట్టిని ఆశ్రయించుటవలన మృణ్మయ వస్తువు జన్మించును; అలాగే సమిధలు, నెయ్యి, కుశ మొదలైన నశ్వర ద్రవ్యాలవలన కార్యములు ఉద్భవించును॥২৩॥

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

ఏ క్రియ ఉత్పన్నమై నిర్వహింపబడునో అది జరిగి నశించును; కాని పరమార్థము అవినాశి—ఇదే పండితులు అంగీకరించుదురు॥२४॥

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

నశ్వరమైనదని సందేహము లేదు; నశ్వర ద్రవ్యములపై స్థాపితమైనది నిజముగా ఫలరహిత కర్మ; ఇదే నా దృష్టిలో పరమార్థము॥२५॥

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

ముక్తికి సాధనమై ఉండుటవలన పరమార్థము వేరే సాధనము కాదు; హే భూపా! ఆత్మధ్యానమే ‘పరమార్థ’మని—సర్వోత్తమ ప్రయోజనమని—పిలువబడును॥২৬॥

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

భేదాలు ఇతరాల సాపేక్షంగా మాత్రమే కలుగుతాయి; పరమార్థం స్వయంగా విభజితమైంది కాదు. పరమార్థం–ఆత్మల ఏక్యయోగమే పరమసత్యమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

ఈ ఇతర ‘ద్రవ్యం’ నిజంగా మిథ్య; ఎందుకంటే ఇది సత్యద్రవ్యస్వరూపం కాదు. అందువల్ల, ఓ నృపా, ఇవన్నీ నిస్సందేహంగా పరమ శ్రేయస్సులు.

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

ఓ భూపాలా, సంక్షేపంగా నా నుండి పరమార్థాన్ని విను: పరమ తత్త్వం ఒకటే, సర్వవ్యాపి, సమదృష్టి, శుద్ధం, గుణాతీతం, ప్రకృతికి అతీతం.

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

ఓ నృపా, ఆత్మ జన్మ, వృద్ధి మొదలైన వాటిలేని సర్వగతుడు. ఆయన పరిపూర్ణ జ్ఞానస్వరూపుడు; అయినా సద్భక్తులు/సజ్జనులు నామ, జాతి మొదలైన సూచనలతో ఆయనను పేర్కొంటారు.

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

అతడు యోగవంతుడూ కాదు, నిజంగా నియమబద్ధుడూ కాదు; ఓ పార్థివా, ఇకపై కూడా అలా కాడు. అతనికి తనదేహంలోనూ ఇతరదేహాల్లోనూ ఆత్మ ఉన్నప్పటికీ, ఆ తత్త్వం ఒకటే అని (అదేలా) ఉంటుంది.

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

విజ్ఞానమును, ఆ పరమార్థమును యెవడు తెలుసునో వాడే తత్త్వదర్శి; అసత్యదర్శి తెలుసుకోడు. వేణువులో వేళ్ల రంధ్రభేదమువలన షడ్జాది స్వరభేదములు పేర్లతో ప్రసిద్ధమగునట్లు.

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

సర్వవ్యాపి వాయువు స్వభావతః అభేదమై యున్నట్లు, అలాగే ఆ మహాత్ముడు (ఆత్మ) కూడా. అతని ఏకత్వమే సత్యం; రూపభేదము బాహ్యకర్మప్రవృత్తి వలన మాత్రమే కనిపించును.

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

‘దేవుడు’ మొదలైన భేదాలలోనే మునిగిపోయినవానికి నిజమైన ఆచరణ లేదు. ఇప్పుడు వినుము, ఓ రాజా, ప్రాచీన వృత్తాంతమును—ఒకప్పుడు ఋభువు పాడినదాన్ని.

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

అవబోధమును జనింపజేయు ద్విజుడు నిదాఘునకు, పరమేష్ఠి బ్రహ్మ నుండి ‘ఋభు’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు.

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

ఓ భూపతే, అతని తత్త్వసద్భావము జన్మతఃనే తెలిసినది. మరియు పూర్వకాలంలో పులస్త్యుని కుమారుడు నిదాఘుడు అతని శిష్యుడయ్యాడు.

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

ఆయన పరమ ఆనందంతో అతనికి సమస్త శాస్త్రవిజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు. కానీ జ్ఞానతత్త్వాన్ని సాక్షాత్కరించని వానికి అద్వైతవాసన అంతరంలో ఉద్భవించదు.

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

హే నరేశ్వరా! ఋభు ముని నిదాఘుని గురించి తర్కించి, దేవికా నది తీరాన ఉన్న ‘నాగర’ అనే వీర నగరానికి చేరాడు.

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

హే పాండవోత్తమా! ఆ స్థలం సమృద్ధిగా, మనోహరంగా, పులస్త్యుడు స్థాపించినదిగా, రమ్య ఉపవనాల వరకు విస్తరించినదిగా ఉండెను; అక్కడే అతడు నివసించాడు.

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

పూర్వకాలంలో యోగజ్ఞుడైన నిదాధన అతని శిష్యుడయ్యాడు. వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత అతడు అతని నివాసానికి చేరాడు.

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

అప్పుడు ఋభు తన శిష్యుడు నిదాఘుని చూడటానికి వెళ్లాడు. ఆ సమయంలో నిదాఘుడు వైశ్వదేవ కర్మలో నిమగ్నుడై ఉండగా, ఋభు ద్వారమున అతని దృష్టికి గోచరించాడు.

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

పట్టుబడిన దొంగ నుండి దొంగిలించిన వస్తువులు తీసుకొని, అతనిని తన ఇంటికి తీసుకొచ్చినా, అతిథివలె గౌరవించాలి; అతని పాదహస్తాలు కడిగి, ఆసనం సమర్పించాలి।

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు సాదరంగా—“భుజించండి” అని అన్నాడు. ఋభువు పలికాడు—“ఓ విప్రవర్యా, మీ గృహంలో ఉన్నదేదైనా తప్పక భుజించదగినదే.”

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

“అయితే చెప్పండి—వండిన ఆహారాలలో నాకు ఎప్పుడూ నిలకడైన ప్రీతి ఎందుకు కలగదు?” నిదాఘుడు అన్నాడు—“నా ఇంట్లో సత్తు, యవం, వ్రీహి (బియ్యం) మరియు అపూపాలు ఉన్నాయి.”

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

“ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, మీకు నచ్చినంతవరకు మీ ఇష్టానుసారం భుజించండి.” ఋభువు అన్నాడు—“నాకు తపస్వులకు తగిన రూక్ష/సాధారణ ఆహారం ఇవ్వండి; అలాగే మధురాన్నమును కూడా ప్రసాదించండి.”

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

నిదాఘుడు అన్నాడు—“ఓ శాలీన, నా ఇంట్లో అత్యంత మనోహరమైనదేదైనా—సంయావ, పాయసం మొదలైనవి, అలాగే రసభరితమైన మధుర ఇక్షు-పదార్థాలు—అన్నీ ఉన్నాయి.”

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

“భోజ్యాలలో ఒక మధుర పదార్థం సిద్ధం చేయి; దానితోనే ఆయన అన్నాన్ని అలంకరించి వడ్డించు.” అని చెప్పగా, ఆ భార్య ఆ ద్విజునికి మధురాన్నం సిద్ధం చేసింది.

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

భర్త మాటకు గౌరవం చూపి ఆమె నిజంగా అన్నాన్ని సిద్ధం చేసింది; కానీ మహాముని ఇంకా భోజనం చేయకపోవడంతో, ఆయనకు మధురాన్నం పెట్టాలని ఆమె కోరలేదు.

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

నిదాఘుడు వినయంతో వంగి నిలిచి రాజుతో పలికాడు: “మీకు పరమ తృప్తి కలిగిందా—అదే నిజమైన పుష్టి, క్షేమమా?”

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

హే ద్విజా, ఆహారం తీసుకున్న తర్వాత మీ మనస్సు స్వస్థంగా, ప్రశాంతంగా ఉందా? హే విప్రా, మీరు ఎక్కడ నివసిస్తారు, ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్లేందుకు సిద్ధమయ్యారు?

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

“మీరు ఎక్కడి నుంచి వచ్చారు, ఏ ఉద్దేశంతో? దయచేసి చెప్పండి.” ఋము అన్నాడు: “హే బ్రాహ్మణా, ఆకలిగొన్నవాడు అన్నం తిన్నప్పుడు తృప్తి సహజంగా కలుగుతుంది.”

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

నాకు ఆకలి లేదు, తృప్తి కూడా లేదు; మరి ఓ ద్విజా, నన్ను దీనిగురించి ఎందుకు ప్రశ్నిస్తున్నావు? ఆదిలో ఈ పార్థివ దేహం అగ్నిచేత దగ్ధమైనప్పుడు కూడా, క్షురధారవలె తీక్ష్ణుడైన ప్రభు-స్వామి దేహధర్మాలకు అతీతంగా నిలిచియున్నాడు।

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

దేహంలోని జలతత్త్వం క్షీణించినప్పుడు మనుష్యులకు దాహం ఉద్భవిస్తుంది. ఆకలి, దాహం—దేహధర్మమని పిలువబడేవి—నావి కావు, ఓ ద్విజా; అందుకే నేను వాటితో తాదాత్మ్యం పొందను।

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

కాబట్టి ఆకలి పుట్టకపోవడం వల్ల నేను ఎల్లప్పుడూ తృప్తుడనే. ఓ ద్విజా, మనస్సు యొక్క ఆరోగ్యస్థితి మరియు సంతృప్తి—ఇవి రెండూ చిత్తధర్మాలు.

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

మనస్సుకు అతీత స్వభావమున్న ఆ పురుషుని గురించి మనుష్యులు అడిగే ప్రశ్నలు నిజంగా సరిపోవు. అందువల్ల నీవు చెప్పిన ‘నీ నివాసం ఎక్కడ? నీవు ఎక్కడికి వెళ్తావు?’ అనే మాటలు ఆయనకు అన్వయించవు।

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

ఇది (తత్త్వం) ఎక్కడి నుండి వస్తుంది? దీనిని మూడు విధాలుగా కూడా నాకు స్పష్టంగా బోధించు. ఎందుకంటే ఈ పురుషుడు తన సమస్త వర్గాలతో కూడి ఆకాశంలా సర్వవ్యాపి.

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

నేను ఎక్కడి నుంచి ఎక్కడికి, ఏ మార్గంలో వెళ్తాను—ఈ ప్రశ్నకే అర్థం ఎలా ఉంటుంది? నేనే ఆ ఆత్మ; నేను గమించేవాడిని కాదు, అగమించేవాడిని కూడా కాదు, ఎందుకంటే నేను ఏకదేశ నివాసి కాను।

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

నీవు ఉన్నావు, ఇతరులూ ఉన్నారు—కానీ నీవు కేవలం ‘నీవు’ మాత్రమే కాదు; వారు నిజంగా ‘ఇతరులు’ కాదు; నేనూ వేరైన ‘నేను’ కాదు. మధురాన్నం ఎదురైతే నాలుక ‘మధురం!’ అంటుంది—ఆ నా నాలుకను నీవే నిర్మించావు।

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

‘అతడు ఏమంటాడు?’—అక్కడ కూడా వినుము, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా. మధురమే అమధురంగా మారినప్పుడు, అదే మధురత కలతకు కారణమవుతుంది।

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

అమధురం నుంచి మధురం పుడుతుంది; మధురం నుంచే జనులు మళ్లీ అసంతృప్తి చెందుతారు. ఆది, మధ్య, అంత్యంలో—ఏ ఆహారం నిజంగా స్థిర రుచికి కారణం?

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

మట్టితో చేసిన ఇల్లు మట్టితో పూతపూస్తే దృఢమయ్యేలా, ఈ పార్థివ దేహం కూడా పార్థివ పరమాణువుల వల్ల ఘనంగా స్థిరమవుతుంది।

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

యవము, గోధూమము, ముద్గము మొదలైనవి; ఘృతము, తైలము, పాలు, పెరుగు; బెల్లము, ఫలములు—ఇవన్నీ కూడా పృథివీ-తత్త్వానికి చెందిన సూక్ష్మ పరమాణువులని చెప్పబడును।

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

ఇది తెలిసికొని, ఇష్టానిష్టములను విచారించి, మనశ్శమనమునందు నిలిచిన సాధనను ఆచరించవలెను; ఎందుకంటే ముక్తి నిజముగా దానివలననే లభించును।

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

ఓ రాజా, పరమార్థమునందు ఆధారపడిన అతని వచనములను విని, మహాభాగుడైన నిదాఘుడు నమస్కరించి తరువాత ఇలా పలికెను।

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

నా హితార్థమై ప్రసన్నుడవగుము; నీవు ఎందుకు వచ్చితివో చెప్పుము. ఓ ద్విజా, నీ వచనములు విని నా మోహము నశించెను।

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

ఋభువు పలికెను—ఓ ద్విజా, నేను ఋభువు, నీ ఆచార్యుడను; నీకు ప్రజ్ఞను ప్రసాదించుటకై ఇక్కడికి వచ్చితిని. పరమార్థమును సుస్పష్టముగా ఉపదేశించెదను।

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

ఇదంతా ఒక్కటే అని తెలుసుకో—సమస్త జగత్తు నిజంగా విభజితమైంది కాదు. ‘వాసుదేవ’ అనే నామంతో సూచింపబడే పరమాత్మ స్వరూపమే ఇది.

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—‘తథాస్తు’ అని చెప్పి, నిదాఘుడు ముందుగా సాష్టాంగ ప్రణామం చేసి పరమభక్తితో పూజించాడు. ప్రభువు కోరనప్పటికీ ఆ విభువు తక్షణమే బయలుదేరాడు.

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

ఓ నరేశ్వరా, మరొక వెయ్యేళ్లు గడిచిన తరువాత గురువు నిదాఘునికి జ్ఞానదానం చేయుటకై అదే నగరానికి తిరిగి వచ్చాడు.

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

అప్పుడు నగర బయట అతడు ముని నిదాఘుని చూచెను. మహాబలమైన పరివారంతో చుట్టుముట్టబడి రాజు నగరంలో ప్రవేశించుచుండెను.

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

ఓ మహాభాగా, జనసమ్మర్దం లేని దూరస్థానంలో అతనిని చూచితిని—ఆకలితో గొంతు ఎండిపోయి, అరణ్యమునుండి సమిధలు మరియు కుశగడ్డి మోసుకొని వస్తున్నాడు.

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

నిదాఘుని చూచి ఋభు ముని సమీపమునకు వచ్చి నమస్కరించి పలికెను— “హే ద్విజ! మీరు ఏకాంతములో ఒంటరిగా ఎందుకు నిలుచున్నారు?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

నిదాఘుడు పలికెను— “హే విప్ర! ఈ రాజనగరములో జనసమూహము మహత్తరముగా ఉంది. నేను ఆ రమ్యమైన పట్టణములో ప్రవేశించదలచి, అందుకే ఇక్కడ నిలుచున్నాను.”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

ఋభు ముని పలికెను— “ఇక్కడ మనుష్యులలో రాజు ఎవరు? మరొక వ్యక్తి ఎవరు? హే ద్విజశ్రేష్ఠ! నాకు చెప్పండి; మీరు తత్త్వం తెలిసినవారని నేను భావిస్తున్నాను.”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

నిదాఘుడు పలికెను— “పర్వతశిఖరంలా ఎత్తుగా, మదోన్మత్తమైన గజేంద్రునిపై అధిరూఢుడై ఉన్నవాడే ఈ నరేంద్రుడు; అతని చుట్టూ నిలిచినవాడు మరొకడు.”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

ఋభు ముని పలికెను— “నేను ఈ రెండు గజరాజులను ఒకేసారి చూచితిని; అయితే మీరు పక్షపాతం లేకుండా వేదోక్త లక్షణాలచే వాటిని వేరువేరుగా గుర్తించారు.”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

హే మహాభాగ! దయచేసి ఈ ఇద్దరి మధ్యనున్న విశేష భేదాన్ని చెప్పండి. ఇక్కడ గజం ఎవరు, నరాధిపుడు (రాజు) ఎవరో నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

నిదాఘుడు అన్నాడు—హే బ్రాహ్మణా! కింద ఇది గజం, దాని మీద ఈ భూపతి కూర్చున్నాడు. హే ద్విజా! వాహకుడు మరియు వాహ్యుడు (వాహింపబడేవాడు) మధ్య సంబంధం ఎవరికీ తెలియదా?

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

ఋభువు అన్నాడు—హే బ్రాహ్మణా! నేను సరిగ్గా గ్రహించేలా నన్ను బోధించండి. ‘కింద’ సత్త్వ విభాగం ఏమిటి, ‘పై’ అని ఏది చెప్పబడుతుంది?

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి నిదాఘుడు త్వరగా ఎక్కి ఋభువుతో అన్నాడు: శ్రద్ధగా సమీపించి విను; నీవు నన్ను అడిగినదే ఇప్పుడు నేను వివరిస్తాను.

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

నేను పైగా రాజువలె ఉన్నట్లే, నీవు కింద గజంలా ఉన్నావు. హే బ్రాహ్మణా! నీకు బోధపడేందుకు నేను ఈ దృష్టాంతాన్ని చూపించాను.

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

ఋభువు పలికెను—హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీవు రాజువలె నిలిచియుండగా నేను గజమువలె ఉంచబడినయెడల, అప్పుడు స్పష్టముగా చెప్పుము—నేను ఏమిటి, నీవు ఏమిటి?

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—ఇట్లు వినగానే నిదాఘుడు వేగముగా ఆయన పాదములకు నమస్కరించి చెప్పెను: “భగవన్! నీవే నా ఆచార్యుడు; నీవే ఋభువే.”

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

సత్య ఆచార్యుని మనస్సు అద్భైత సంస్కారములతో యెంతగా శుద్ధమగునో అంతగా మరెవరిదీ కాదు. అందుచేత, హే ప్రభూ, నేను నిన్నే గురువుగా పొందితినని భావించుచున్నాను.

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

ఋభువు పలికెను—నీకు ఉపదేశమిచ్చుటకై, నీ పూర్వ శుశ్రూష వలన, గురుస్నేహముచేత, ‘ఋభు’ అను నామముగల నేను నిదాఘుని యొద్దకు వచ్చితిని.

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

హే మహామతీ! నీకు సంక్షేపముగా ఉపదేశింపబడినది ఇదే—పరమార్థసారభూతమైన, సమగ్ర అద్భైత తత్త్వము.

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి గురువు ఋభువు నిదాఘునికి విద్యను ప్రసాదించాడు. ఆ ఉపదేశముచేత నిదాఘుడును అద్వైతనిష్ఠుడయ్యెను.

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

అతడు సమస్త భూతములను భేదము లేక తన ఆత్మరూపముగా దర్శించాడు. అప్పుడు పరమ ద్విజుడు—ముక్తి బ్రహ్మతనువులోనే ఉందని ప్రకటించాడు.

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

హే ధర్మజ్ఞా! నీవు కూడా శత్రు–మిత్ర, బంధు–వైరి యందు సమచిత్తుడవై. హే అవనీపతే! సర్వవ్యాపక జ్ఞానస్వరూపమైన ఆత్మను అనుభవించు.

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

ఎలా ఒకే ఆకాశము తెలుపు-నీలము మొదలైన భేదములతో భిన్నముగా కనిపించునో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఏకమై ఉండి భ్రాంతదృష్టులకు అనేకముగా తోచును.

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

ఇక్కడ ఉన్న సమస్తమూ ఏకమాత్రుడైన అచ్యుతుడే; ఆయనకు మించినది మరొకటి లేదు. ఆయనే ‘నేను’, ఆయనే ‘నీవు’, ఆయనే ఈ సమస్తం—ఆత్మ స్వయంప్రకాశము; భేదమోహము కేవలం భ్రాంతి మాత్రమే.

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

సనందనుడు పలికెను—ఆయన ఉపదేశంతో ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు పరమార్థదృష్టి కలిగి భేదబుద్ధిని త్యజించాడు. జన్మస్మరణమూలమైన బోధ పొందినవాడై అదే జన్మలో అపవర్గము, అనగా మోక్షము, పొందెను.

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

ఓ మునీశ్వరా, పరమార్థసంబంధమైన ఈ పరమాధ్యాత్మిక ఉపదేశాన్ని నీకు నేను ప్రకటించాను. ఇది బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు మరియు శ్రద్ధతో వినే శ్రోతలకూ మోక్షప్రదం.

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా, నీవు ఎలా ప్రశ్నించావో అలాగే నేను నీకు చెప్పాను. ఇది శుద్ధమైన బ్రహ్మజ్ఞానం; ఇక నేను ఇంకేమి చెప్పుదును?