Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

సూతుడు అన్నాడు—ఓ విప్రులారా, ఆ శ్రేష్ఠమైన మైథిల ఆధ్యాత్మిక బోధను విని, ఉదారబుద్ధి నారదుడు ఆనందంతో స్నేహపూర్వకంగా మళ్లీ సనందనుని ప్రశ్నించాడు।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

నారదుడు అన్నాడు—ఓ మునీ, ఓ దయానిధీ, ఆధ్యాత్మికాది త్రివిధ తాపాలను ఎలా అనుభవించకుండా ఉండగలమో నాకు బోధించండి; నేను మీ శరణు పొందాను।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

సనందనుడు పలికెను—ఓ పండితా! ఇహ జన్మించిన దేహధారికి దుఃఖం త్రివిధం; అది గర్భంలోను, జన్మ-జరాది స్థితులలోను ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

అతిశయ ఉల్లాస-చంచలతలేని, ఏకరస పరమానంద స్వరూపుడైన భగవంతుని ప్రాప్తియే—ఏకైక అత్యంతిక (అనంత) భేషజమని భావించబడింది.

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

కాబట్టి ఆ పరమ లక్ష్య ప్రాప్తికై పండితులు యత్నించవలెను. ఓ మహామునీ! దాని ప్రాప్తికి కారణమైన జ్ఞానమును, సాధనరూప కర్మనును రెండింటినీ ఉపదేశించారు.

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

జ్ఞానం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—ఆగమం (శాస్త్ర పరంపర) నుండి పుట్టినది, వివేకం నుండి పుట్టినది. శబ్దబ్రహ్మం ఆగమమయం; పరబ్రహ్మం వివేకజం.

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

వేదార్థాన్ని స్మరించి మునిశ్రేష్ఠుడు మనువూ పలికెను. కనుక ఇక్కడ నేను స్పష్టంగా చెప్పుచున్న ఈ ఉపదేశాన్ని వినుడి.

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

బ్రహ్మం రెండు విధాలుగా తెలుసుకోవలసినది—శబ్దబ్రహ్మం మరియు పరబ్రహ్మం. శబ్దబ్రహ్మంలో నిష్ణాతుడైనవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

ఆథర్వణీ శ్రుతి ఇలా చెబుతుంది—రెండు విద్యలు తెలుసుకోవలసినవి. పరమ విద్య అక్షరప్రాప్తిని కలిగించేది; అపర విద్య ఋగ్వేదాది వేదసమూహమయమైనది.

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

ఆ పరమ తత్త్వం అవ్యక్తం, అజరం, నిఃస్పృహం, అజం, అవ్యయం. అది అనిర్దేశ్యం, అరూపం; అయినా దివ్యార్థంలో చేతులు, పాదాలు మొదలైనవాటితో యుక్తం.

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

జ్ఞానులు ఆ పరమ ప్రభువును దర్శిస్తారు—విభువు, సర్వగతుడు, నిత్యుడు, సమస్త భూతాల యోని, తానే అಕಾರణుడు. ఆయన వల్లనే సమస్తం వ్యాపించి విస్తరించింది.

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

అదే బ్రహ్మం, అదే పరమ ధామం; మోక్షాన్ని కోరువారు దానినే ధ్యానించాలి. శ్రుతివాక్యాలు ప్రకటించిన ఆ సూక్ష్మ తత్త్వమే విష్ణువின் పరమ పదం.

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

పరమాత్ముని అదే స్వరూపం ‘భగవాన్’ అనే పదంతో సూచింపబడుతుంది; ‘భగవాన్’ పదమే ఆ అక్షయాత్మకు నిర్దిష్ట వాచకం.

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

ఇలా చెప్పబడిన అర్థంలోని తత్త్వాన్ని యథార్థంగా ఏ జ్ఞానంతో తెలుసుకొనగలమో—ఆ జ్ఞానమే పరమం; అది కేవలం వేదత్రయీమయమైనదానికంటే భిన్నం.

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

ఓ ద్విజులారా, పదాలకు అందని ఆ బ్రహ్మునికీ పూజలో ‘భగవాన్’ అనే పదం కేవలం ఉపచారార్థంగా (సాంప్రదాయంగా) వాడబడుతుంది.

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

శుద్ధమైన, మహావిభూతి-స్వరూపమైన పరబ్రహ్మ—సర్వకారణకారణుడైన ఆయనను సూచించేందుకు ‘భగవాన్’ అనే పదం వాడబడుతుంది.

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘భ’ అక్షరానికి రెండు అర్థాలు—‘జ్ఞేయం’ (తెలుసుకోవలసినది) మరియు ‘జ్ఞాత’ (తెలిసినవాడు); అందువల్ల, ఓ మునీ, ‘గ’ అక్షరం ‘ఆగమాల పిత’ మరియు ‘స్రష్ట’ అనే భావాన్ని సూచిస్తుంది.

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

సంపూర్ణ ఐశ్వర్యం, వీర్యం, యశస్సు, శ్రీ-సంపద, అలాగే జ్ఞానం మరియు వైరాగ్యం—ఈ ఆరుగుణాలనే ‘భగ’ అని ప్రకటించారు.

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

సర్వ భూతాలు భూతాత్ముడైన అఖిలాత్మలో నివసిస్తాయి. ఆయన సమస్త జీవుల్లో అవశేషం లేకుండా స్థితుడైనందున ‘వ’ అక్షరార్థం అవ్యయుడు (అవినాశి).

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

హే సత్తమా! అలాగే ‘భగవాన్’ అనే మహాశబ్దం పరబ్రహ్మస్వరూపుడైన వాసుదేవునికే చెందుతుంది; మరెవరికీ కాదు.

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

ఆ సందర్భంలో ఈ పదం పూజ్య తత్త్వాన్ని సూచిస్తూ పరిభాషా-నియమంతో కూడి ఉంటుంది. అక్కడ ఇది ఉపచారార్థంగా కాదు; ఇతరత్ర మాత్రం ఉపచారంగా (లాక్షణికంగా) ప్రయోగించబడుతుంది.

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

భూతాల ఉత్పత్తి, ప్రళయం, వారి ఆగమనం-గమనం, అలాగే విద్యా-అవిద్యలను తెలిసినవాడే ‘భగవాన్’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

సంపూర్ణ జ్ఞానం, శక్తి, బలం, ఐశ్వర్యం, వీర్యం, తేజస్సు—అవశేషం లేకుండా—‘భగవాన్’ అనే పదం సూచించేది; అయితే అవి నింద్య గుణాదులేని నిర్మల స్థితిలోనే.

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

సర్వ భూతములు ఆ పరమాత్మలో నివసిస్తాయి; ఆయన సర్వ భూతములలో అంతర్వాసం చేయుటవలననే ‘వాసుదేవుడు’ అని స్మరించబడతాడు.

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

పూర్వం ప్రశ్నించబడినప్పుడు కేశిధ్వజుడు ఖాండిక్య జనకునికి అనంతుడైన వాసుదేవుని నామార్థాన్ని తత్త్వంగా వివరించాడు.

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

ఆయన సర్వ భూతములలో అంతర్వాసం చేస్తాడు, అలాగే సర్వ భూతములు ఆయనలోనే నివసిస్తాయి; అందువల్ల వాసుదేవుడే లోకాల ధాతా, విధాతా, ప్రభువు.

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

ఓ మునీ! ఆయన సర్వభూతాల ప్రకృతి, దాని వికారాలు, అలాగే గుణాదిదోషాలను అతిక్రమించినవాడు. సమస్త ఆవరణాలను దాటి ఉన్న అఖిలాత్ముడు ఆయనే; లోకాల మధ్యనున్న సమస్త విస్తారాన్ని ఆయననే వ్యాపించి ఉన్నాడు.

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

ఆయనే సమస్త కల్యాణగుణాల సారం, గుణస్వరూపుడైన భగవాన్. తీవ్రమైన దుఃఖంతో కప్పబడిన సృష్టిలోనూ ఆయన స్వేచ్ఛతో ఇష్టమైన మహారూపాన్ని ధరించి సమస్త జగత్తు హితాన్ని సాధిస్తాడు.

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

ఆయనలో తేజస్సు, బలం, ఐశ్వర్యం, మహాబోధం—మరియు స్వవీర్యం, శక్తి వంటి గుణాలు—అఖండంగా ఒకే నిధిగా సమాహారమై ఉన్నాయి. ఆయన పరాత్పరుడు; ఉన్నత-నిమ్న లోకాల అధిపతి; ఆయనలో క్లేశాదులు అసలు లేవు.

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

ఆయనే ఈశ్వరుడు—వ్యష్టి, సమష్టి రెండూ రూపాలుగా; ఆయన స్వరూపం అవ్యక్తమూ, ప్రकटమూ. ఆయన సర్వేశ్వరుడు, సృష్టి యొక్క సమస్త క్రమాన్ని తెలిసినవాడు, సమస్త శక్తులతో యుక్తుడు; పరమేశ్వరుడని ప్రసిద్ధుడు.

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

దేనివల్ల ఆ పరమ—సర్వదోషరహితుడు, శుద్ధుడు, పరాత్పరుడు, నిర్మల స్వరూపుడు—తెలియబడతాడో; దేనివల్ల ఆయనను ప్రత్యక్షంగా చూచినట్లుగా సరిగ్గా గ్రహించగలమో—అదే ‘జ్ఞానం’. దీనికన్నా వేరేదంతా జ్ఞానం కాదని చెప్పబడింది.

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

స్వాధ్యాయం మరియు సంయమం ద్వారా ఆ పురుషోత్తముడు నిజంగా దర్శనమిస్తాడు. ఆయనను పొందడానికి కారణమైన బ్రహ్మాన్ని—ఓ నీవు—ఇదే సరిగ్గా గ్రహించి ఆచరించవలెను.

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

స్వాధ్యాయమునుండి యోగములో ప్రవేశించాలి; యోగమునుండి మళ్లీ స్వాధ్యాయమునకు చేరాలి. స్వాధ్యాయ-యోగ సంపత్తి సిద్ధించినప్పుడు పరమాత్మ స్వయంగా ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

ఆ పరతత్త్వ దర్శనానికి ‘కంటి’గా స్వాధ్యాయం, అలాగే పరమమైన యోగశాసనం. బ్రహ్మభూతుడైన వానిని మాంసచక్షువుతో చూడలేం।

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

నారదుడు అన్నాడు— భగవన్, ఆ యోగాన్ని తెలుసుకోవాలని నేను కోరుతున్నాను; దయచేసి చెప్పండి. దానిని తెలిసి సర్వాధారుడైన పరమేశ్వరుని దర్శించగలనుగాక।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

సనందనుడు అన్నాడు— కేశిధ్వజుడు పూర్వం మహాత్ముడైన ఖాండిక్యునికి, జనక రాజునికి యోగాన్ని ఎలా ఉపదేశించాడో, అలాగే నేనూ నీకు ఆ యోగాన్ని వివరిస్తాను।

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

నారదుడు అన్నాడు— హే బ్రహ్మన్, ఖాంఙిక్యుడు ఎవరు? కేశిధ్వజుడు ఎవరు? యోగసంబంధమైన వారి సంభాషణ ఎలా జరిగింది?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

సనందనుడు పలికెను—ధర్మధ్వజుడు అనే ఒక జనకుడు ఉండెను. అతనివలన అమితధ్వజుడు జన్మించెను. అతని సోదరుడు కృతధ్వజుడు అనే రాజు, సదా ఆత్మజ్ఞానంలో రమించుచుండెను.

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

కృతధ్వజుని కుమారుడు ద్విజుడైన కేశిధ్వజుడు; అతడు ‘ధన్యుడు’ అని ప్రసిద్ధి. అమితధ్వజుని కుమారుడు ఖాండిక్యుడు కూడా, ‘జనకుడు’ అని పిలువబడెను.

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

ఖాండిక్యుడు తన స్వరాజ్యమునుండి తొలగింపబడి, కర్మమార్గమున ప్రవేశించెను. పురోహితుడుతోను మంత్రులతోను కలిసి, స్వల్ప సాధనాలతోనే ప్రయాణమయ్యెను.

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

రాజ్యమునుండి వెలివేయబడిన అతడు, ఆపై దుర్గమ అరణ్యములో నివసించెను. అక్కడ కూడా జ్ఞానమును ఆశ్రయించి, అతడు అనేక యజ్ఞములు నిర్వహించెను.

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

బ్రహ్మవిద్యలో స్థితుడై అతడు స్వయంగా మరణమునకూడా అతీతమగుటకు శక్తుడయ్యెను. ఓ యోగవిద్యావిదులలో శ్రేష్ఠా! ఒకసారి యజ్ఞము జరుగుచుండగా ఇది సంభవించెను.

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

నిర్జన అరణ్యంలో ఒక ఉగ్రవ్యాఘ్రుడు అతని ధేనువును సంహరించాడు. అప్పుడు రాజు మరియు ఋత్విజుడు, వ్యాఘ్రునిచేత గోవు హతమైందని తెలిసి, తీవ్ర చింతలో మునిగిపోయారు.

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

అతడు ప్రాయశ్చిత్తం గురించి అడిగాడు—“ఇక్కడ ఏ విధానం చేయాలి?” వారు చెప్పారు—“మాకు తెలియదు; కశేరు ను అడగండి.”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

కశేరు కూడా అతడు చెప్పగా—“తథాస్తు,” ఓ నారదా అని అన్నాడు. “ఓ రాజేంద్రా, శునకుని అడుగు; అతడు వేదజ్ఞుడు, వివరించగలడు.”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

అతడు అతని వద్దకు వెళ్లి ప్రశ్నించాడు. అతడూ అన్నాడు—“ఓ మునీ, ప్రస్తుతం భూమిపై కశేరు గానీ, నేనుగానీ, మరెవ్వరూ గానీ (అటువంటి వారు) లేరు.”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

నీ శత్రువును ఒక్కరే తెలుసు—నీవు జయించిన ఖాండిక్యుడు. అతడు అన్నాడు—“ఓ మునీ, నేను ఇప్పుడే అతని వద్దకు వెళ్లి అంతఃశత్రువు అయిన ఆత్మరిపువు గురించి ప్రశ్నిస్తాను.”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

అతడు యజ్ఞానికి వచ్చి నిజంగా నన్ను హతమార్చితే, అడిగినప్పుడు నా శత్రువే స్వయంగా ప్రాయశ్చిత్త విధానాన్ని చెప్పును.

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“అప్పుడు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, మీ యోగం అవిఘ్నంగా సంపూర్ణమగును.” అని చెప్పి, కృష్ణాజినం ధరించిన రాజు రథమెక్కెను.

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

అతడు ఖాండిక్య రాజు ఉన్న అరణ్యానికి వెళ్లెను. అతడు వస్తున్నదాన్ని చూసి ఖాంజడిక్య—తన శత్రువును—గమనించెను.

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, బాణధనుస్సు ఎక్కించి అతడు పలికెను. ఖాండిక్యుడు అన్నాడు—“కృష్ణాజిన చర్మం అనే కవచభావంతో నీవు మమ్మల్ని హతమార్చెదవు.”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

నీవు ‘నేను కృష్ణాజినం ధరించాను, కాబట్టి అతడు నాపై దాడి చేయడు’ అని భావిస్తున్నావు. కానీ చెప్పు, మూర్ఖుడా! జింకల వెన్నుపైన కూడా కృష్ణాజినం ఉండదా?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

ఎవరిమీద నా ఉగ్రమైన, పదునైన బాణాలు ప్రయోగించబడినవో అవి వృథా అయ్యాయని భావించి—ఇప్పుడు నిన్ను నేను సంహరిస్తాను; నన్ను విడిచి నీవు జీవించి తప్పించుకోలేవు।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“దుర్బుద్ధీ! నీవు ఆతతాయివి, నా రాజ్యాన్ని హరించిన శత్రువివి!” అని. కేశిధ్వజుడు అన్నాడు—“ఓ ఖాండిక్యా, ఒక సందేహాన్ని అడగడానికి నేను మీ వద్దకు వచ్చాను।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

ఆలోచించి అతడు నిన్ను చంపకూడదని నిర్ణయించాడు; కోపాన్ని అదుపులో పెట్టి బాణాన్ని కూడా విడిచిపెట్టలేదు. తరువాత మంత్రులతోను పురోహితుడితోను కలిసి ఏకాంతస్థలానికి వెళ్లాడు।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

మహామతి ఖాండిక్యుడు అందరితో కలిసి మంత్రణ చేశాడు. అప్పుడు మంత్రులు అన్నారు—“ఈ శత్రువు మన వశంలో పడ్డాడు; ఇతడిని వధించాలి.”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“వీరు హతులైతే ఇక్కడి సమస్త భూమి నీ వశమవుతుంది.” ఖాండిక్యుడు కూడా వారందరితో అన్నాడు—“అచ్చంగా అలాగే; ఇందులో సందేహం లేదు.”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

కానీ అతడు హతుడైతే సమస్త భూమి నా వశమవుతుంది. పరలోకాన్ని జయించినవానికి ఈ సమగ్ర భూమి కూడా నాదేనని భావించబడుతుంది.

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

నేను అతడిని సంహరించకపోతే, నా కోసం ఈ లోకజయం యౌవనపు క్షణిక అలంకారమే. పరలోకజయం అనంతం; భూమిజయం మాత్రం స్వల్పకాలమే.

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

కాబట్టి నేను ఇతనిని చంపను; ఇతడు ఏది అడిగితే అది చెప్పుతాను. ఇలా నిర్ణయించి ఖాండిక్యుడు తన శత్రువు రాజు జనకుని దగ్గరకు వెళ్లి పలికాడు.

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

నీవు అడగవలసినది ఏదైనా, అంతా అడుగు; నేను చెప్పుతాను. అప్పుడు, ఓ మునీ, హోమధేనువధ జరిగిన విధంగా జరిగినదంతా అతడు వివరించాడు.

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

ఆ తరువాత ఆ విషయానికి తగిన ప్రాయశ్చిత్తం ఏమిటని అతడు అడిగాడు. అప్పుడు ధర్మనియమానుసారం అతడు ముని కేశిధ్వజునికి ఆ ప్రాయశ్చిత్తాన్ని వివరించాడు.

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

అక్కడ విధించబడిన సమస్త ప్రాయశ్చిత్త విధానమూ వివరించబడింది. దాని అర్థాన్ని గ్రహించిన అతడు ఆ మహాత్ముని నుండి తగిన అనుమతిని పొందెను.

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

యాగభూమికి చేరి అతడు క్రమంగా సమస్త క్రియలను నిర్వహించాడు. విధివిధానంగా దశదశగా యాగాన్ని ముగించి, చివరికి అవభృథస్నానం ఆచరించాడు.

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

అనంతరం కృతకృత్యుడనై రాజు ఆలోచించెను—“సర్వ ఋత్విజులను నేను పూజించాను; సభలోని పండిత సభ్యులను కూడా యథోచితంగా గౌరవించాను.”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

అదేవిధంగా ధనార్థులు కూడా తమకు ఇష్టమైన వస్తువులు ఇచ్చి నేను వశపరచుకున్నాను; ఎందుకంటే మానవలోకంలోని సమస్తాన్ని నేను గమనించి తెలుసుకున్నాను.

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“నా మనస్సు ఏ సంకల్పాన్నీ పూర్తిచేయలేకపోతుంది; అది నా అదుపులో ఏమాత్రం ఉండదు।” ఇలా పదేపదే ఆలోచిస్తూ ఆ రాజు మోహం, విషాదంలో కూరుకుపోయాడు.

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“నేను ఖాండిక్యునికి గురుదక్షిణ ఇవ్వలేదు” అని మనసులో తలచి, ఆ రాజు మళ్లీ రథమెక్కి తిరిగి బయలుదేరెను।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

స్వాయంభువుడు ఉన్న అరణ్యదుర్గమ స్థలంలో ఖాండిక్యుడూ ఉన్నాడు. ఆయుధం చేతబట్టి ఖాండిక్యుడు అతడు మళ్లీ వస్తున్నాడని చూసి సిద్ధమయ్యెను।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

అతడు కొట్టుటకు నిశ్చయించి నిలిచెను; కాని రాజు మళ్లీ పలికెను— “ఓ ఖాండిక్యా, కోపపడకుము. నేను నీకు హాని చేయుటకు రాలేదు.”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

నేను గురువుకు చెల్లవలసిన ప్రతిదానాన్ని సమర్పించుటకే వచ్చితిని అని తెలుసుకొనుము. నీ ఉపదేశమునుబట్టి యాగమును నేను సమ్యకంగా నిర్వర్తించితిని।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

కాబట్టి నేను నీకు ఇవ్వదలచితిని; గురుదక్షిణను నీవే కోరుకొనుము. ఇలా చెప్పబడిన తరువాత అతడు మంత్రులతో కలిసి మళ్లీ ఆలోచించెను।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

రాజు అనుకున్నాడు—“ఈ మనిషి గురువుకు సంబంధించిన దోషానికి ప్రాయశ్చిత్తం కోరుతున్నాడు; అయితే నేను అతనిని ఏమి అడగాలి?” మంత్రులు అన్నారు—“అతనితో సమస్త రాజ్యాన్ని కోరండి.”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

యుద్ధంలో శ్రమపడని సైన్యమున్న కృతులు రాజ్యాన్ని కోరగా, మహాపతి ఖాండిక్య రాజు నవ్వి వారితో ఇలా అన్నాడు.

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

మనలాంటి వారు కొద్దికాలం నిలిచే భూలోక రాజ్యాన్ని ఎలా కోరగలరు? ఓ మంత్రులారా, ఇక్కడ మీరు మీ స్వార్థసాధనమే చేయాలని చూస్తున్నారు—ఇదే నిజం.

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“ఇక్కడ పరమార్థం ఎలా ఉంటుంది? ఈ విషయంలో మీరు విచక్షణ గలవారు కారు.” అని చెప్పి ఖాండిక్య కేశిధ్వజ రాజుని సమీపించాడు.

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

అతడు అడిగాడు—“గురుదక్షిణగా నీవు తప్పక ఏమి ఇస్తావు?” అతడు “అవును, తప్పక” అన్నాడు. అప్పుడు ఖాండిక్య అతనితో మరలా ఇలా అన్నాడు.

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

మీరు ఆధ్యాత్మవిజ్ఞానములోను పరమార్థతత్త్వములోను విచక్షణులు. మీరు అనుగ్రహిస్తే, గురునిష్క్రయము—గురువు ఇచ్చే నిర్ణాయక మోక్షమార్గదర్శనము—నాకు దయచేయండి.

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

ఈ బాధను శమింపజేయడానికి సరిపడే సాధన ఏదో దానిని చెప్పండి. కేశిధ్వజుడు అన్నాడు—నిర్విఘ్నమైన నా రాజ్యాన్ని నీవెందుకు నన్ను అడగలేదు?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

క్షత్రియులకు రాజ్యలాభం కన్నా ప్రియమైనది మరొకటి లేదు. ఖాండిక్యుడు అన్నాడు—కేశిధ్వజా, గ్రహించు; అందుకే నేను నీ వద్ద అది (రాజ్యం) కోరలేదు.

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

జ్ఞానులు స్వార్థభోగం కోసం సంపూర్ణ రాజ్యాన్ని ఆశించరు. క్షత్రియుని ధర్మం ఇదే—ప్రజలను న్యాయంగా పరిరక్షించి పాలించడం.

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

ధర్మయుద్ధంలో స్వరాజ్యానికి అడ్డుగా నిలిచినవారిని సంహరించడంలో—అశక్తుడైన నాలో దోషం లేదు; ఎందుకంటే అపకారం నీవే చేశావు.

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

వదలని అవిద్యే నిజంగా బంధనానికి కారణమవుతుంది. పునర్జన్మలు, భోగాల కోరికతో నా లో రాజ్యాసక్తి పుట్టింది।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

ఇతరులకు ధర్మం రెండవ లాభంలా అనుసరించబడుతుంది; కాని నిజమైన క్షత్రియులకు యాచన ధర్మరక్షణకు సాధనం కాదు—ఇది సజ్జనుల అభిప్రాయం।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

అందుకే నేను నీ వద్ద రాజ్యాన్ని అడగలేదు; రాజ్యం అవిద్య పరిధిలోనే ఉంటుంది. మమకారంతో లాగబడిన మనస్సు గల ‘పండితులు’ కూడా రాజ్యాన్ని ఆశిస్తారు।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

అహంకారమూ మద్యపాన గర్వమూ చేత మత్తుడనై, నాతో సమానుడు లేడు. కేశిధ్వజుడు అన్నాడు—నేను మాత్రం సత్యవిద్య ద్వారా మరణాన్ని దాటాలని కోరుతున్నాను।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

రాజ్యాలు, అనేక యజ్ఞాలు, భోగాలు—ఇవి పుణ్యక్షయానికి దారితీస్తాయి. అందుకే నీవు ధన్యుడు; వివేకంతో నీ మనస్సు సదాచార-సంయమ మార్గానికి మళ్లింది।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

హే కులనందన, అవిద్య యొక్క స్వరూపమును కూడా వినుము. అనాత్మలో ‘నేను’ అనే బుద్ధి, స్వంతం కానిదానిలో ‘నాది’ అనే నిశ్చయమే అవిద్య.

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

అవిద్య అనే వృక్షమునుండి పుట్టిన ఈ బీజము ద్వివిధంగా నిలిచియున్నది. పంచభూతాత్మక దేహములో దేహి మోహ-తమస్సుల వశమై సంచరిస్తాడు.

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

ఆత్మ ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి వీటినుండి నిజంగా వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, కుద్బుద్ధి గట్టిగా ‘నేనే ఇది (దేహం)’ అని భావిస్తుంది.

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

కలేవరములో ఆత్మమయ భావమును ఎవరు స్థాపించగలరు? గృహం, క్షేత్రం మొదలైనవి అన్నీ దేహభోగ్యములే కదా.

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

ఆత్మ దేహరహితుడైనప్పటికీ, మనిషి భ్రమచేత ‘ఇది నాది’ అని భావిస్తాడు. అలాగే కుమారులు, మనవళ్లు మరియు తన దేహమునుండి పుట్టిన సంతానములలో కూడా ‘నాది’ భావాన్ని విస్తరింపజేస్తాడు.

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

పండితాభిమానుడు అనాత్మమైన శరీరంపై స్వామ్యాన్ని కల్పించుకుంటాడు; సమస్త దేహభోగార్థం మనిషి కర్మలను ఆచరిస్తాడు।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

పురుషుడు దేహాన్ని ‘నేను’ లేదా ‘నాది’ అని భావించినప్పుడు, ఆ భావమే పూర్తిగా బంధనానికి దారితీస్తుంది; మట్టిగృహం మట్టి-నీటితో మళ్లీ లేపబడినట్లే।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

ఈ దేహం పార్థివ స్వభావమైంది; మట్టి, నీరు, లేపనాలతో నిలుస్తుంది. ఐదు ఇంద్రియవిషయ భోగాలతో భోగింపబడి దేహమూ ఐదు భోగాత్మకమవుతుంది।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

మనిషి సంపన్నుడైనా, అందులో గర్వానికి కారణమేంటి? అతడు వేల వేల జన్మలుగా సంసార మార్గంలో సంచరిస్తూనే ఉన్నాడు।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

మోహంతో అలసిన జీవుడు వాసనల ధూళితో కప్పబడతాడు; కాని ఓ సౌమ్యా, జ్ఞానరూప ఉష్ణజలంతో ఆ ధూళి కడిగివేయబడితే స్వచ్ఛత కలుగుతుంది।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

అప్పుడు సంసార మార్గంలో మోహజనిత శ్రమ శాంతిస్తుంది. ఆ మోహశ్రమ శమించినపుడు మనిషి అంతఃకరణం స్వచ్ఛమై నిర్మలమవుతుంది.

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

పరమేశ్వరుని తప్ప మరొక ఆధారం లేనివాడు పరమ నిర్వాణాన్ని పొందుతాడు. ఈ ఆత్మ నిర్వాణమయమే—జ్ఞానస్వరూపం, అమలం, కల్మషరహితం.

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

దుఃఖం, అజ్ఞానం మయమైన ధర్మాలు ప్రకృతివే; ఆత్మవు కావు. నీటికి అగ్నితో నిజమైన సంగం లేదు—పాత్రసంబంధం వల్ల మాత్రమే అలా కనిపిస్తుంది—అలాగే ఇక్కడ కూడా.

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

యథా పండితుడు శబ్దోద్గారాది ఆచారధర్మాలను అవలంబిస్తాడో, అలాగే ఆత్మ కూడా ప్రకృతిసంగం వల్ల అహంకార-మానాది దోషాలతో కలుషితమైనట్టు కనిపిస్తుంది.

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

ఆధారస్తంభాన్ని విడిచినప్పటికీ ఆ అవ్యయ ఆత్మ ప్రాకృత (సంసార) ధర్మాలను ఆశ్రయిస్తుంది. ఇదే నేను నీకు అవిద్య యొక్క బీజమని వివరించాను.

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

క్లేశముల నాశనము చేయునది యోగము తప్ప మరొకటి లేదు।