Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

శ్రీ నారదుడు పలికెను— ఓ బ్రహ్మన్, స్థావరజంగమమయిన ఈ సమస్త జగత్తు ఏ మూలం నుండి సృష్టించబడింది? ప్రళయకాలంలో ఇది ఎవరిలో లయమవుతుంది? ఓ సనందన, నాకు చెప్పుము।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

సముద్రాలు, ఆకాశం, పర్వతాలు, మేఘాలు, భూమి మరియు అగ్ని-పవనములతో కూడిన ఈ లోకం ఎవరి చేత నిర్మితమైంది?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

జీవులు ఎలా సృష్టింపబడ్డారు? వర్ణవిభాగాలు ఎలా నిర్ణయించబడ్డాయి? వారికి శౌచం-అశౌచం ఎలా నిర్ణయిస్తారు? ధర్మాధర్మాల విధి ఎలా స్థాపితమైంది?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

జీవులలోని జీవాత్మ స్వరూపం ఏ విధంగా ఉంటుంది? మరణించినవారు ఎక్కడికి వెళ్తారు? ఈ లోకంనుంచి ఆ పరలోకమువరకు—హే పూజ్యుడా, అన్నిటినీ నాకు వివరించండి।

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

సనందనుడు పలికెను—హే నారదా, వినుము; నేను ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని చెప్పుదును—భరద్వాజుడు ప్రశ్నించినప్పుడు భృగువు ఉపదేశించిన శాస్త్రాన్ని।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

కైలాస శిఖరంపై మహాతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఆసీనుడైన మహర్షి భృగువును చూచి భరద్వాజుడు సమీపించి వినయంగా ప్రశ్నించాడు।

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

భరద్వాజుడు పలికెను—జీవాత్మ నిరంతరం నానా యోనులలో ఎలా సంచరిస్తుంది? హే మానదా, అతనికి సంసారమునుండి ముక్తి ఎలా కలుగుతుంది?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

ఆ నారాయణుడే—స్రష్ట, స్వయంభూ, స్వయంగా భగవంతుడు—నిత్యం ద్వివిధ భావంగా ఉంటాడు: సేవ్యుడు (ఆరాధ్యుడు) మరియు (అంతర్యామిగా) సేవకుడు।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

ప్రళయ సమయంలో చరాచర సమస్త జీవులు యమ-నియమాధిపతి అయిన ప్రభువులో లీనమవుతారు. ఆయనే లోకాల ఆనందం—నిర్గుణుడు, నిరంజనుడు।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

ఆయన దర్శనాతీతుడు, తర్కాతీతుడు—ఓ మునీ, ఆయనను ఎవరు తెలుసుకోగలరు? కాలమూ దాని శక్తియూ అనుసరించలేనంత దురన్వయమైన పరమాత్మను ఎలా గ్రహించగలం?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

తర్కానికి అందని స్వరూపాన్ని వేదాలు భక్తి-ఆదరాలతో ఎలా స్తుతిస్తాయి? అలాగే జీవుడు జీవత్వాన్ని దాటి సమన్వయంతో బ్రహ్మగా ఎలా అవుతాడు?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

ఇది నేను వినాలని కోరుతున్నాను; కాబట్టి చెప్పండి, ఓ కృపానిధీ. భరద్వాజుడు సందేహాన్ని అడిగినప్పుడు ఆ పూజ్య ముని సమాధానం చెప్పుటకు సిద్ధమయ్యాడు।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

అప్పుడు బ్రహ్మసమాన తేజస్సుతో ఉన్న ఆ మహర్షి అతనికి సమస్తాన్ని యథావిధిగా చెప్పెను. భృగువు పలికెను—‘మానస’ అనే ప్రాచీన ఋషి మహర్షులలో నిజంగా ప్రసిద్ధుడై విఖ్యాతుడై ఉన్నాడు.

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

ఆ దేవుడు ఆది-అంతములేని వాడు; మరియు వారందరికన్నా పరమైన అజరామరుడు. ఆయన ‘అవ్యక్తుడు’ అని విఖ్యాతుడు—శాశ్వతుడు, అక్షయుడు, అవ్యయుడు.

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

యావనిలోనుండి సృష్టభూతములు జన్మించి మరణించునో—ఆ దేవుడు మొదట ‘మహత్’ అనే తత్త్వాన్ని అదే నామంతో సృష్టించెను.

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

సర్వభూతాలను ధారించే ఆ ప్రభువు ‘ఆకాశం’ అని విఖ్యాతుడు. ఆకాశమునుండి జలం పుట్టెను; జలమునుండి అగ్ని మరియు వాయువు ఉద్భవించెను.

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

అగ్ని-వాయు సంయోగమునుండి తరువాత భూమి ఉద్భవించెను. ఆపై స్వయంభువు తేజోమయమైన దివ్య పద్మాన్ని సృష్టించెను.

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

ఆ పద్మమునుండి వేదమయుడైన విధాత బ్రహ్ముడు ఉద్భవించాడు. ఆయన ‘అహంకార’మని ప్రసిద్ధుడు—సర్వభూతాలలో అంతరాత్మగా నిలిచి సమస్త సృష్టిని చేయువాడు॥१८॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ఆ మహాతేజస్సుగల బ్రహ్ముడు ఈ పంచధాతువులతోనే నిర్మితుడు. పర్వతాలు ఆయన ఎముకల సమూహాలు; భూమి ఆయన మాంసమూ మేదస్సూ॥१९॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

సముద్రాలు ఆయన రక్తము; ఆకాశము ఆయన ఉదరము. పవనము ఆయన నిశ్వాసము; అగ్ని ఆయన తేజస్సు; నదులు ఆయన శిరలు॥२०॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

ఆ విశ్రుత విరాట్పురుషునకు అగ్ని-సోములు, అనగా చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు, రెండు నేత్రాలు. ఆకాశము ఆయన ఉద్ధ్వశిరస్సు; భూమి ఆయన పాదాలు; దిక్కులు ఆయన భుజాలు॥२१॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

నిజముగా ఆయన స్వరూపము గ్రహించుట దుర్విజ్ఞేయము—ఆయన అచింత్యాత్మ. సిద్ధులకైనా ఇందులో సందేహము లేదు. ఆయనే భగవాన్ విష్ణువు, ‘అనంత’మని ప్రసిద్ధుడు॥२२॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

యెవడు సమస్త భూతాల ఆత్మగా, ప్రతి జీవిలో అంతర్యామిగా నివసిస్తాడో, అశుద్ధ అంతఃకరణులకతడు గ్రహించుట దుర్లభుడు. సమస్త భూతాల ఉద్భవార్థం అహంకారాన్ని సృష్టించినవాడూ ఆయనే; ఆయన నుండే ఈ విశ్వమంతా ఉద్భవించింది—నీవు అడిగినందున నేను ఇలా ప్రకటిస్తున్నాను।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

భగద్వాజుడు అన్నాడు—ఆకాశము, దిశలు, భూమి, వాయువు—వీటి వీటి పరిమాణాలు ఏమిటి? తత్త్వంగా వివరించి నా సందేహాన్ని తొలగించండి।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

భృగువు అన్నాడు—ఈ ఆకాశము అనంతము; సిద్ధులు, దేవశక్తులు దీనిని సేవించి గౌరవిస్తారు. ఇది రమ్యము, అనేక లోక-ఆశ్రయాలతో నిండినది; దీని అంతం ఎప్పటికీ అందదు।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ఆ గమనమార్గానికి పైగా, దిగువగా చంద్రసూర్యులు కనిపించరు. అక్కడ దేవతలు స్వయంగా ప్రకాశిస్తారు—సూర్యునివలె దీప్తులు, అగ్ని తేజస్సుతో జ్వలించువారు।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

వారికూడా—ఆకాశంలో మహాతేజస్సుతో ప్రసిద్ధులైన వారు—దాని అంతాన్ని చూడలేరు. ఇది చేరలేనంత దుర్గమమైందుకా, లేక నిజంగా అనంతమైందుకా? హే మానద, నాకు చెప్పండి।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

దాని పైన పైన స్వయంప్రభగా ప్రకాశించే, జ్వలించే లోకాలచే ఈ ఆకాశం ఆవరించబడింది; ఈ ఆకాశం దేవతలకైనా అప్రమేయమే.

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

పృథివి అంచున సముద్రాలు; సముద్రాల అంచున తమస్సు (అంధకారం) అని చెబుతారు. ఆ తమస్సు దాటి జలం, ఆ జలాంతంలో అగ్నియే ఉంది.

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

రసాతలాంతంలో జలం; ఆ జలాంతంలో పన్నగాధిపతులు (నాగాధిపతులు). వారి ఆపై మళ్లీ ఆకాశం, ఆకాశాంతంలో మళ్లీ జలమే.

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

ఇలా భగవంతుని మరియు ఆ (విశ్వ) జలముల పరిమాణం, అంతం తెలుసుకోవడం దుర్జ్ఞేయం; అగ్ని, వాయు, జలాలతో సంబంధమున్న దేవతలకైనా అది పూర్తిగా తెలియదు.

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

అగ్ని, వాయు, జలం మరియు భూమితలానికి ఆపాదించే గుణవర్ణనలు నిజానికి ఆకాశంలా సూక్ష్మమైనవే; తత్త్వదర్శనంతో ఈ భేదాలు లయమవుతాయి.

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

మునులు కూడా అనేక శాస్త్రాలలో పఠిస్తారు—త్రిలోకమునకును సముద్రమునకును యథావిధిగా ప్రమాణము (మానం) విధించబడినదని।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

అదృశ్యుడూ అగమ్యుడూ అయిన ఆయనకు ప్రమాణమును ఎవరు చెప్పగలరు? సిద్ధులకును దేవతలకును కూడ గతి, సాధన చివరకు పరిమితమే కదా।

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

అందువల్ల అగణ్యుడైన అనంతుడు ‘అనంత’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు; ఆ మహాత్ముని ‘మానస’ అనే నామమూ తన నామార్థానికి అనుగుణమే.

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

కానీ ఆ దివ్యరూపం—ఏ స్వరూపమైనా—సంకుచితమై మళ్లీ విస్తరించినప్పుడు, దానిని నిజంగా తెలిసికొనగలవాడు ఎవరు? అలాంటి వేరొకడు ఉన్నా సరే.

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

అనంతరం పుష్కరము (పద్మము) నుండి సర్వజ్ఞుడైన, మూర్తిమంతుడైన ప్రభువు బ్రహ్మ జన్మించాడు—ఆదివాడు, ధర్మమయుడు, అనుత్తమ ప్రజాపతి.

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—పుష్కరుడు ఉద్భవించాడంటే, అదే పుష్కరుడు జ్యేష్ఠ పుష్కరుడని ఎలా అంటారు? అలాగే మీరు బ్రహ్మను పూర్వజుడని కూడా చెబుతున్నారు; ఇదే నా సందేహం.

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

భృగువు అన్నాడు—ఇక్కడ మనస్సు నుండి ఉద్భవించి బ్రహ్మత్వాన్ని పొందిన ఆ రూపానికి ఆసనం ఏర్పాటుచేయుటకై భూమిని ‘పద్మం’ అని అంటారు.

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

ఆ పద్మపు కర్ణిక ఆకాశాన్ని తాకేలా ఎత్తుగా ఉన్న మేరు పర్వతం. దాని మధ్యలో ఆసీనుడైన ఈ జగద్విధాత బ్రహ్మ లోకాలను సృష్టిస్తాడు.

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—హే ద్విజశ్రేష్ఠా! ప్రభువు వివిధ విధాల ప్రజాసృష్టిని ఎలా చేస్తాడు? మరియు బ్రహ్మ మేరు మధ్యలో ఉండి కూడా దాని వెలుపల ఎలా ఉంటాడు?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

భృగువు అన్నాడు—మనసులో జన్మించిన స్రష్ట మనస్సుతోనే వివిధ ప్రజాసృష్టిని చేశాడు. భూతాల రక్షణ, పోషణార్థం మొదటగా జలాన్ని సృష్టించారు.

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

సర్వభూతాల సృష్టిలో మొదటగా జలము ప్రాదుర్భవించుటకు ఏ ప్రాణశక్తి కారణమో, అదే ప్రాణశక్తిచేత సమస్త జీవులు వృద్ధి చెందుతారు, ప్రజలు కూడా విస్తరిస్తారు।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

జలతత్త్వం విడిచిపెడితే అన్నీ నశిస్తాయి; అదే జలముచేత ఈ సమస్త జగత్తు ఆవరించబడి ఉంది। భూమి, పర్వతాలు, మేఘాలు మరియు ఇతర మూర్తిమంతమైన రూపాలన్నీ—ఇవి వరుణాధీనమైనవని తెలుసుకో; ఎందుకంటే ఆపఃనే మళ్లీ దీనిని నిలిపి, బంధించి ఉంచుతాయి।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—జలము ఎలా ఉద్భవించింది? అగ్ని మరియు వాయువు ఎలా పుట్టాయి? అలాగే భూమి ఎలా సృష్టించబడింది? దీనిగురించి నాకు గొప్ప సందేహం ఉంది।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

భృగువు అన్నాడు—ఓ బ్రహ్మన్! పూర్వ బ్రహ్మకల్పంలో, బ్రహ్మర్షులు సమవేశమైనప్పుడు, మహాత్ములైన ఋషుల మనస్సుల్లో లోకసంభవం గురించి సందేహం ఉద్భవించింది।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

వారు ధ్యానాన్ని ఆశ్రయించి, మౌనాన్ని అవలంబించి, నిశ్చలంగా నిలిచారు। ఆహారాన్ని త్యజించిన ఆ ద్విజ ఋషులు తపస్సులో పరస్పర స్పర్ధతో నూరు దివ్య సంవత్సరాలు సహించారు।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

అప్పుడు వారందరి చెవుల్లో బ్రహ్మమయమైన, వేదరసంతో నిండిన వాణి ప్రవేశించింది; అక్కడే ఆకాశమండలమునుండి దివ్య సరస్వతి ప్రాదుర్భవించింది॥ ४८ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

అప్పుడు ఆకాశం పూర్తిగా నిశ్చలమైంది—అనంతమై, పర్వతంలా అచలంగా; చంద్రుడు, సూర్యుడు, గాలీ లుప్తమై, సమస్త జగత్తు నిద్రించినట్లుగా కనిపించింది॥ ४९ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

తర్వాత జలం ఉద్భవించింది—చీకటినుండి మరింత ఘనమైన చీకటి పుట్టినట్లుగా; ఆ జలంలోని కలకలం, ఒత్తిడినుండి మారుతుడు (వాయువు) ఉద్భవించాడు॥ ५० ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

రంధ్రాలు లేని ఇల్లు నిశ్శబ్దంగా కనిపించినట్లే, అది నీటితో నిండుతుండగా అనిలుడు (వాయువు) దానిని శబ్దమయంగా చేస్తాడు॥ ५१ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

అలాగే జలంతో ఆకాశ విస్తారం నిరంతరం ఆవరించబడినప్పుడు, ఘోషతో కూడిన వాయువు సముద్రతలాన్ని చీల్చి పైకి ఎగసిపడుతుంది॥ ५२ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ఇవన్నిటిలో సముద్రక్షోభమునుండి జనించిన వాయువు సంచరిస్తూనే ఉంటుంది; ఆకాశస్థానాన్ని చేరినప్పటికీ శాంతిని పొందదు।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

ఆ వాయు-జల సంఘర్షణలో దీప్తతేజస్సుతో మహాబలమైన శక్తి ప్రాదుర్భవించింది; దాని శిఖ పైకి లేచి చీకటిని తిమిరరహితంగా చేసింది।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

వాయువుతో సంయుక్తమైన అగ్ని జలాన్ని ఆకాశంలోకి లాగుతుంది; ఆ అగ్ని-వాయు సంపర్కం వల్ల ఘనత్వం ఏర్పడుతుంది।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

దాని మరొక భాగం ఆకాశంలో పడినప్పటికీ స్నేహబంధంతో కలసి నిలిచి, ఘనపిండమై భూమిత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

సర్వ రసములకూ, సర్వ గంధములకూ, సర్వ స్నేహతత్త్వములకూ, ప్రాణులకూ ఈ భూమియే యోని—మూలకారణము—అని తెలుసుకోవాలి; ఎందుకంటే ఆమె నుండే సమస్తం జన్మిస్తుంది।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

భరద్వాజుడు పలికెను—ప్రభువు సృష్టించిన, రక్షించవలసిన ఆ ఐదు ధాతువులు ఏవి? ‘మహాభూత’ములని పిలువబడే వాటిచేత ఈ లోకములన్నీ వ్యాపించి ఆవరించబడ్డాయి కదా?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

ఆ మహామతి వేలాది భూతములను సృష్టించినప్పుడు, తరువాత అదే భూతములలో మళ్లీ ‘భూతత్వం’—దేహధారణ స్థితి—ఎలా ఏర్పడుతుందని చెప్పబడుతుంది?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

భృగువు పలికెను—ఆ ఎనిమిది మహాతత్త్వములు అపరిమితములు; వాటి ద్వారానే భూతములు ప్రాకట్యమునకు వస్తాయి. అందుచేత వాటికి ‘మహాభూత’ అనే పదము యుక్తము.

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

చేష్ట వాయుస్వరూపము; ఖము ఆకాశమే; ఉష్ణము అగ్ని; సలిలము ద్రవత్వము; భూమి ఇక్కడ సంఘాతము/ఘనత్వము—ఇట్లా శరీరము పాంచభౌతికము.

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

ఇట్లా పంచములతో యుక్తమై స్థావరజంగమములైన సమస్త జగత్తు నిలిచియున్నది. శ్రోత్రం, ఘ్రాణం, రసన, స్పర్శ, దృష్టి—ఇవే ఇంద్రియశక్తులని పిలువబడును.

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

భరద్వాజుడు పలికెను—స్థావరములు, జంగమములు నిజముగా పంచభూతములతో యుక్తమైతే, స్థావర దేహములలో పంచధాతువులు ఎందుకు దర్శనమివ్వవు?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

నిజముగా ఉష్ణతలేని, చలనం లేని, ఘనమైన వృక్షదేహములో పశుదేహమువలె పంచధాతువులు లభించవు.

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

వారు వినరు, చూడరు; గంధరసములను గ్రహించరు, స్పర్శనూ తెలియదు—అయితే వారు పంచభూతాత్మకులు ఎలా?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

ద్రవత్వం లేకపోవడం, అగ్ని లేకపోవడం, భూమి లేకపోవడం, వాయువు లేకపోవడం—మరియు ఆకాశం అప్రమేయమగుటవలన—వృక్షములకు పరమార్థముగా శుద్ధ భౌతిక తత్త్వం లేదు.

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

భృగువు పలికెను—ఘనమైన వృక్షములలోనూ ఆకాశము (అవకాశము) నిస్సందేహముగా ఉంది; అందువల్ల వాటిలో పుష్పములు, కోమల పల్లవముల వ్యక్తీకరణ నిత్యము సంభవిస్తుంది.

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

వేడిమి వల్ల ఆకు వాడిపోతుంది; అలాగే తొక్క, ఫలం, పుష్పమూ. అవి వాడి రాలిపోతాయి—కాబట్టి ఇక్కడ ‘స్పర్శ’మే కారణమని గ్రహించాలి.

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

గాలి, అగ్ని, మేఘగర్జనల నినాదంతో ఫలాలు పుష్పాలు రాలిపోతాయి. శబ్దాన్ని చెవి గ్రహిస్తుంది; కాబట్టి వృక్షాలు కూడా ‘వింటాయి’.

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

లత చెట్లను చుట్టుకొని అన్ని దిశలకూ వ్యాపిస్తుంది. దాని దారి కనిపించదు; కాబట్టి చెట్లు (అన్యథా) దానిని ‘చూస్తాయి’.

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

పుణ్యమయమైనా అపుణ్యమైనా గంధాల వల్ల, అలాగే అనేక ధూపధూమాల వల్ల కూడా, మొక్కలు నిరోగిగా పుష్పిస్తాయి; కాబట్టి చెట్లు (అన్యథా) ఆ వాసనలను ‘ఘ్రాణిస్తాయి’.

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

సుఖదుఃఖాలను గ్రహించడం, కత్తిరించినదీ మళ్లీ మొలకెత్తడం వల్ల, నేను చెట్లలో జీవచైతన్యాన్ని చూస్తున్నాను; వాటిలో అచేతనత్వం లేదు.

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

ఆ అంతఃస్థిత తత్త్వం వలన దేహం జలతత్త్వాన్ని గ్రహించి, జఠరాగ్నిని మరియు ప్రాణవాయువును పరిపక్వం చేస్తుంది; ఆహార పరిణామం వల్ల స్నిగ్ధత, దేహవృద్ధి కలుగుతాయి।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

సర్వ జంగమ ప్రాణుల శరీరంలో ఐదు ధాతు-తత్త్వాలు ఉంటాయి. అవి వేర్వేరుగా క్రియాశీలమై, వాటివల్ల శరీరం చలనం మరియు కార్యాచరణ చేయగలుగుతుంది।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

చర్మం, మాంసం, ఎముకలు, మజ్జ, మరియు ఐదవది—స్నాయువు: పృథివీ-తత్త్వమయమైన శరీరంలో ఇదే ఇక్కడ సమూహంగా చెప్పబడింది।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

తేజస్సే అగ్ని; క్రోధం, కన్ను, దేహోష్ణత కూడా అగ్నిస్వరూపమే. అగ్ని ఏదేదిని జనింపజేస్తుందో—శరీరులు ఈ ఐదు ఆగ్నేయ తత్త్వాలతో కూడి ఉంటారు।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

చెవి, ముక్కు, నోరు, హృదయం, మరియు కోష్ఠం (అంతర్గుహ) కూడా—ఆకాశ తత్త్వం నుండి పుట్టిన ఈ ఐదు ధాతువులు ప్రాణుల శరీరంలో ఉంటాయి।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

శ్లేష్మం, పిత్తం, స్వేదం, వసా, రక్తం—ఇట్లుగా ఆపః (జలతత్త్వం) ప్రాణుల దేహంలో ఎల్లప్పుడూ ఐదు రూపాలుగా ఉంటుంది।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

ప్రాణం వలన దేహధారి జీవుడు పోషింపబడి ఆనందిస్తాడు; అలాగే వ్యానం వలన అతడు ధారితుడై సమగ్రంగా నిలిచి యథావిధిగా నిలబడుతాడు।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

అపానం క్రిందికి కదులుతుంది; సమానం మధ్యలో స్థితమని చెప్పబడుతుంది; ఉదానం వలన ఉచ్ఛ్వాస క్రియ కలుగుతుంది. ఈ విధంగా ఐదు భేదాలచే ఇవి ఐదు ప్రాణవాయువులని పలుకబడతాయి; ఈ ఐదు వాయువులు ఇక్కడ దేహధారిని చుట్టుముట్టి నిలుపుతాయి।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

దేహధారి జీవుడు భూమి నుండి గంధగుణాలను, జలముల నుండి రసాన్ని (రుచిని) గ్రహిస్తాడు. ఇప్పుడు ఆ గంధానికి సంబంధించిన గుణాలను పరంపరగా విస్తారంగా వివరిస్తాను।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

గంధం ఇష్టమైనదిగా కూడా, అనిష్టమైనదిగా కూడా ఉండవచ్చు; మధురముగా, కటువుగా కూడా ఉండవచ్చు. అది శుద్ధికరమైనది, సఘనమైనది, స్నిగ్ధమైనది, రూక్షమైనది, అలాగే విశదం—స్పష్టమూ పవిత్రమూ—అయినదిగా చెప్పబడుతుంది।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

ఇట్లు పార్థివ తత్త్వంలోని గంధవిస్తారం తొమ్మిది విధాలుగా తెలిసికొనవలెను. జ్యోతి నేత్రాల ద్వారా రూపాన్ని దర్శిస్తుంది; వాయువు ద్వారా స్పర్శజ్ఞానం కలుగుతుంది.

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం—ఇవే గుణములని స్మృతులు చెప్పినవి. ఇప్పుడు రసజ్ఞానాన్ని వివరిస్తాను; నేను చెప్పునది శ్రద్ధగా వినుము.

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

ప్రఖ్యాతాత్ములైన ఋషులు రసాన్ని అనేక విధాలుగా చెప్పారు—మధురం, లవణం, తిక్తం, కషాయం, ఆమ్లం మరియు కటువు.

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

ఈ రసం జలస్వరూపమని స్మృతమై, ఆరు విధాలుగా విస్తరించునని చెప్పబడింది. అలాగే శబ్దం, స్పర్శ, రూపం—ఈ మూడు గుణాలు జ్యోతి (అగ్నితత్త్వం)కు చెందినవని ఉచ్యते.

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

జ్యోతి రూపాలను దర్శిస్తుంది; ‘రూపం’ అనేక విధాలుగా స్మృతమైంది—హ్రస్వం, దీర్ఘం, స్థూలం, చతురస్రం, అణువు మరియు వృత్తాకారం.

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

అవి శ్వేతం, కృష్ణం, రక్తం; నీలం, పీతం, అరుణం కూడా. అవి కఠినం, చిక్కణం (మెరుగు), శ్లక్ష్ణం (మృదువైన), పిచ్ఛిలం (జారుడు), మృదు మరియు దారుణం (రూక్షం)గా ఉంటాయి.

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

ఇలా తేజోరూపమైన గుణం పదహారు విధాల విస్తరించినదిగా స్మరించబడింది. వాటిలో ఆకాశానికి ఒక్క గుణమే—అదే శబ్దము అని చెప్పబడింది.

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

ఇప్పుడు ఆ శబ్దము యొక్క నానావిధ స్వరూప విస్తారాన్ని చెప్పుదును—షడ్జ, ఋషభ, గాంధార, మధ్యమ మరియు ధైవత.

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

పంచమ స్వరమును కూడా తెలుసుకోవాలి; అలాగే నిషాదముతో కూడిన స్వరమును కూడా. ఈ విధంగా ఆకాశసంభవమైన ఈ గుణం ఏడు విధములని ప్రకటించబడింది.

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

తన ఐశ్వర్యశక్తితో ఆయన సర్వత్రా స్థితుడే—పాలు మొదలైన వాటిలో కూడా. మృదంగం, భేరి, శంఖ నాదములలోను, మేఘగర్జనలోను, రథ గంభీర ఘోషలోను ఆయన శబ్దరూపంగా ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

ఇలా అనేక రూపాలైన శబ్దము ఆకాశమునుండి జన్మిస్తుంది. వాయువు యొక్క విశేషగుణము స్పర్శ; స్పర్శ కూడా అనేక విధములని స్మృతులు చెబుతాయి.

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

అది ఉష్ణమూ శీతమూ, సుఖమూ దుఃఖమూ, స్నిగ్ధమూ విశదమూ అవుతుంది. అలాగే ఖరమూ మృదువూ, శ్లక్ష్ణమూ, లఘువూ గురువూ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

శబ్దము మరియు స్పర్శము—ఇవి వాయువు యొక్క రెండు గుణములని తెలుసుకోవాలి. ఈ విధంగా వాయవ్య గుణము పదకొండు విధములని చెప్పబడింది.

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

శబ్దము ఆకాశజమని, వాయువు యొక్క ఈ గుణములతో కూడినదని వారు చెబుతారు. అవ్యాహతమై ఉన్నప్పుడు అది గ్రాహ్యమవుతుంది; కాని సమానంగా కాదు—దాని గతి విషమం.

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

ఆ ధాతువులు ఎల్లప్పుడూ ఇతర ధాతువులచే పోషింపబడుతుంటాయి. దేహధారులలో జల, అగ్ని, వాయు తత్త్వములు నిత్యం జాగ్రత్తగా క్రియాశీలంగా ఉంటాయి.

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

ఈ తత్త్వాలు శరీరానికి మూలం; ప్రాణవాయువులను వ్యాపించి ఇక్కడే నిలిచివుంటాయి. పార్థివ ధాతువును ఆశ్రయించి బలవంతుడు తగినట్లుగా చలనం కలిగిస్తాడు॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

అగ్ని శిరస్సులో నిలిచినప్పుడు శరీరాన్ని రక్షించి పోషిస్తుంది. ప్రాణమూ శిరస్సులోను వాక్అగ్నిలోను సంచరిస్తూ క్రియాశీలమవుతుంది॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

ఆ జీవుడే సమస్త భూతాల అంతరాత్మ, సనాతన పురుషుడు. ఆయనే మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం; ఆయనే భూతతత్త్వాలు మరియు ఇంద్రియవిషయాలు కూడా॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

ఇలా ఇక్కడ అది అన్నిచోట్ల ప్రాణవాయువులచే పోషింపబడి రక్షింపబడుతుంది. వెనుకనుండి సమాన వాయువు వల్ల ప్రతి క్రియ తన తన గమ్యగతిని ఆశ్రయిస్తుంది॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

మూత్రాశయ మూలం, గుదం మరియు పాచకాగ్ని సమీపంలో ఆశ్రయించి అపాన వాయువు మూత్రం, మలాన్ని మోసి వెలుపలికి పంపుతుంది॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

ప్రయత్నం, కర్మ, కర్మనియమం—ఈ మూడు స్థితుల్లో ఒకటే ప్రాణశక్తి ప్రవహించునది; ఆత్మవిద్యలో నిపుణులు దానిని ‘ఉదాన’మని చెప్పుదురు।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

సర్వ సంధుల్లో (జాయింట్లలో) స్థితిచెందిన ఈ వాయువు, మనుష్యుల శరీరాలలో ‘వ్యాన’మని ఉపదేశింపబడుతుంది।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

బాహువులలో దేహాగ్ని విస్తరించి ఉంటుంది; ‘సమాన’ అనే ప్రాణప్రవాహం దానిని ప్రేరేపిస్తుంది. అది రసాలను చలింపజేసి, దోషాలను నియంత్రిస్తూ బలంగా క్రియచేస్తుంది।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

అపాన-ప్రాణముల మధ్య ప్రాణ-అపానములు సక్రమంగా సమన్వయమై ఉన్నప్పుడు, తన ఆసనంలో స్థితమైన పావకుడు (జఠరాగ్ని) ఆహారాన్ని సరిగా జీర్ణింపజేస్తాడు।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

ఆస్యము నుండి పాయువు వరకు ఉన్న అంత్యప్రదేశం ‘గుద’మని పిలువబడుతుంది. అక్కడి నుండి రేతస్సు (వీర్యం) ఉద్భవిస్తుంది; దానినుండే దేహుల సమస్త స్రోతస్సులు (నాడీప్రవాహాలు) జన్మిస్తాయి।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

ప్రాణాల సంగమం వల్ల వారి సమ్మిళిత సన్నిపాతం కలుగుతుంది. ఆ ఉష్ణమే దేహధారుల ఆహారాన్ని జీర్ణింపజేసే పావకుడు (అగ్ని) అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

అగ్ని వేగంతో నడిచే ప్రాణము గుదాంతంలో తాకుతుంది. తరువాత పైకి వచ్చి మళ్లీ పావకాన్ని ఉద్ధీపింపజేసి పైకి ఎత్తుతుంది.

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

పక్వాశయం నాభికి క్రింద ఉండగా, ఆమాశయం నాభికి పైగా ఉందని చెప్పబడింది. శరీరంలో నాభిమూలంలోనే సమస్త ప్రాణాలు స్థితిచెందినవి.

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

హృదయం నుండి బయలుదేరిన నాడులు అన్నీ అడ్డంగా, పైకి, కిందకీ ప్రవహిస్తాయి. దశప్రాణాల ప్రేరణతో అవి అన్నరసాన్ని మోసుకెళ్తాయి.

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

ఇదీ యోగుల మార్గమే; దీనివల్ల వారు ఆ పరమ పదాన్ని చేరుతారు. శ్రమను జయించి, సమభావంతో ధీరులై, వారు ఆత్మను శిరోమణిలో స్థాపిస్తారు.

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

ఈ విధంగా ప్రాణాపానాలు విధివిధానంగా నియంత్రితమైన దేహులలో అంతరాగ్ని నిత్యం ప్రజ్వలిస్తుంది—స్థాలిలో సక్రమంగా స్థాపించిన యజ్ఞాగ్నిలాగా।