Adhyaya 238
दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः (Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa)
Upa-parva: Gandharva-Mokṣaṇa Episode (Duryodhana’s humiliation and response)
This chapter presents a post-encounter political-psychological crisis. Duryodhana articulates the humiliation of being bound and brought before Yudhiṣṭhira, emphasizing dishonor in the presence of women and enemies, and reframes his survival as an intolerable reversal of status. He expresses a preference for death in battle over life marked by ridicule, and he contemplates prāyopaveśa (a resolve to end life through fasting) as an escape from reputational collapse. In a consequential gesture, he offers Duhśāsana an abhiṣeka (investiture) and instructs him to rule with attention to kin, Brahmins, elders, and allies—indicating an attempt to convert shame into orderly succession. Duhśāsana refuses with hyperbolic oaths, reaffirming Duryodhana’s primacy. Karṇa then intervenes as a stabilizing advisor: he criticizes excessive lamentation, argues that release by adversaries is not inherently disgraceful, and stresses that retainers and subjects often act to preserve royal interest. The chapter ends with Duryodhana still fixed on a ‘heavenward’ resolve, leaving the crisis ethically and politically unresolved.
Chapter Arc: वन में निर्वासित पाण्डवों की छाया अभी ताज़ी है, और हस्तिनापुर के राजसभा-परिसर में शकुनि और कर्ण दुर्योधन के कानों में विजय का मधु घोलते हैं—‘तुमने अपने पराक्रम से पाण्डवों को देशनिकाला दिया।’ → दोनों उसे बताते हैं कि पृथ्वी अब उसके अधीन है, अन्य राजा उसके शासन में किंकरवत् हैं, और पाण्डव शोक से शीघ्र ही दुर्बल हो चुके हैं। इसी उकसावे के साथ वे दुर्योधन को ‘वन में जाकर’ पाण्डवों के सामने अपने वैभव का प्रदर्शन करने और उन्हें और अधिक जलाने के लिए प्रेरित करते हैं। → कर्ण और शकुनि दुर्योधन के सामने साम्राज्य-स्वामित्व, राजाओं की अधीनता और पाण्डवों की कथित पराजय का चित्र खींचकर उसे निर्णायक रूप से ‘घोषयात्रा/वन-यात्रा’ के लिए उभारते हैं—यह क्षण दुर्योधन के अहंकार को नीति पर भारी कर देता है। → वैशम्पायन के कथनानुसार, इतना कहकर कर्ण और शकुनि दोनों वाक्यांत में मौन हो जाते हैं—मानो अब निर्णय का भार दुर्योधन के भीतर उठती वासना और दर्प पर छोड़ दिया गया हो। → दुर्योधन इस उकसावे पर क्या आदेश देगा—क्या वह सचमुच पाण्डवों के पास वन में जाकर अपमान का नया अध्याय खोलेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () आफ अप सप्तत्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: शकुनि और कर्णका दुर्योधनकी प्रशंसा करते हुए उसे वनमें पाण्डवोंके पास चलनेके लिये उभाड़ना वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रस्य तद् वाक्यं निशम्य शकुनिस्तदा । दुर्योधनमिदं काले कर्णेन सहितो<ब्रवीत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ధృతరాష్ట్రుని ఆ మాటలు విని, ఆ వేళ అవకాశమును పట్టుకొని కర్ణునితో కూడిన శకుని దుర్యోధనునితో ఈ విధంగా పలికెను—
Verse 2
प्रत्राज्य पाण्डवान् वीरान् स्वेन वीर्येण भारत । भुड्क्ष्वेमां प्थिवीमेको दिवि शम्बरहा यथा
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! నీ స్వబలంతో వీర పాండవులను నిర్వాసితులుగా చేసి వనవాసుల్ని చేసితివి; ఇప్పుడు స్వర్గంలో శంబరహా (ఇంద్రుడు) వలె నీవొక్కడివే ఈ భూమి రాజ్యాన్ని అనుభవించుము।
Verse 3
(तवाद्य पृथिवी राजन्नखिला सागराम्बरा | सपर्वतवनारामा सह स्थावरजड़मा ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను— రాజా! సముద్రపర్యంతమైన ఈ సమస్త భూమి—పర్వతాలు, వనాలు, ఉద్యానాలు, స్థావర-జంగమ సమేతంగా—ఈ రోజు నీ అధికారంలో ఉంది. నరాధిపా! తూర్పు, దక్షిణ, పడమర, ఉత్తర దిశలలో నివసించే రాజులందరినీ నీకు కరదాతలుగా చేసిరి।
Verse 4
या हि सा दीप्यमानेव पाण्डवानभजत् पुरा । साद्य लक्ष्मीस्त्वया राजन्नवाप्ता भ्रातृभि: सह,“राजन! जो दीप्तिमती श्री पहले पाण्डवोंकी सेवा करती थी, वही आज भाइयोंसहित तुम्हारे अधिकारमें आ गयी है
వైశంపాయనుడు పలికెను— రాజా! పూర్వం పాండవులను ఆశ్రయించిన ఆ దీప్తిమంతమైన శ్రీయే, ఈ రోజు నీకు—నీ సోదరులతో కూడ—లభించింది।
Verse 5
इन्द्रप्रस्थगते यां तां दीप्यमानां युधिष्ठिरे । अपश्याम श्रियं राजन् दृश्यते सा तवाद्य वै
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! ఇంద్రప్రస్థానికి వెళ్లినప్పుడు యుధిష్ఠిరుని సభలో మేము ప్రకాశిస్తూ చూచిన ఆ రాజశ్రీయే, ఈ రోజు నిశ్చయంగా నీలోనే ప్రత్యక్షమై కనిపిస్తోంది।
Verse 6
शत्रवस्तव राजेन्द्र न चिरं शोककर्शिता: । सातु बुद्धिबलेनेयं राज्ञस्तस्माद् युधिष्ठिरात्
వైశంపాయనుడు పలికెను— రాజేంద్రా! నీ శత్రువులు శోకంతో క్షీణించి ఎక్కువకాలం నిలువరు; ఎందుకంటే ఈ ఫలితం ఆ రాజైన యుధిష్ఠిరుని బుద్ధిబలంతోనే స్థిరపడింది।
Verse 7
तथैव तव राजेन्द्र राजान: परवीरहन्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజాధిరాజా, నీ విషయములోనూ ఇదే; శత్రు-వీరులను సంహరించే రాజులు కూడా యథోచిత ఫలితాన్ని పొందుతారు।
Verse 8
तवेयं पृथिवी राजन् निखिला सागराम्बरा
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా, సముద్రవలయితమైన ఈ సమస్త భూమి ఇప్పుడు నీ అధీనమైంది।
Verse 9
सपर्वतवना देवी सग्रामनगराकरा | नानावनोद्देशवती पर्वतैरुपशोभिता
రాజా, సముద్రవలయితమైన ఈ భూదేవి—పర్వతాలు, వనాలు, గ్రామాలు, నగరాలు, గనులతో కూడి—ఈ క్షణం నీ అధీనమైంది। ఆమె నానావిధ ప్రాంతాలతో యుక్తమై, పర్వతాలతో శోభిల్లుతోంది।
Verse 10
(नानाध्वजपताकाड्का स्फीतराष्ट्रा महाबला) “नाना प्रकारकी ध्वजा-पताकाओंसे चिह्नित इस भूतलपर कितने ही समृद्धिशाली राष्ट्र हैं और वहाँ बहुत-सी विशाल सेनाएँ संगठित हैं ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ భూతలమంతటా నానావిధ ధ్వజ-పతాకలతో గుర్తింపబడిన అనేక సుసంపన్న రాజ్యాలు ఉన్నాయి; వాటిలో అనేక మహాబల సేనలు సమీకృతమై ఉన్నాయి। రాజా, నీ పురుషార్థబలంతో నీవు ద్విజులచే వందింపబడి, రాజులచే పూజింపబడి, స్వర్గంలో దేవతల మధ్య కిరణమయ సూర్యునివలె ప్రకాశిస్తున్నావు।
Verse 11
रुद्रैरिव यमो राजा मरुद्धिरिव वासव: । कुरुभिस्त्वं वृतो राजन् भासि नक्षत्रराडिव
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా, కురువులచే పరివృతుడై నీవు రుద్రుల మధ్య యమునివలె, మరుతుల మధ్య వాసవుడైన ఇంద్రునివలె, నక్షత్రాల మధ్య నక్షత్రరాజైన చంద్రునివలె ప్రకాశిస్తున్నావు।
Verse 12
“महाराज! जिस प्रकार रुद्रोंसे यमराज, मरुद्रणोंसे इन्द्र तथा नक्षत्रोंसे उनके स्वामी चन्द्रमाकी शोभा होती है, उसी प्रकार कौरवोंसे घिरे हुए तुम शोभा पा रहे हो ।।
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— మహారాజా! రుద్రులలో యముడు, మరుద్గణాలలో ఇంద్రుడు, నక్షత్రాలకు అధిపతి అయిన చంద్రుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అలాగే కౌరవులతో చుట్టుముట్టబడి నీవు వెలుగొందుతున్నావు. నీ ఆజ్ఞను గౌరవించని వారు, నీ పాలనలో నిలువని వారు—ఆ పాండవులను—మేము కళ్లారా చూస్తున్నాం: రాజలక్ష్మి కోల్పోయి అరణ్యవాసులై వనంలో నివసిస్తున్నారు।
Verse 13
श्रूयते हि महाराज सरो द्वैतवनं प्रति । वसन्तः पाण्डवाः सार्ध ब्राह्मुणैर्वनवासिभि:,“महाराज! सुननेमें आया है कि पाण्डवलोग द्वैतवनमें सरोवरके तटपर वनवासी ब्राह्मणोंके साथ रहते हैं
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— మహారాజా! పాండవులు ద్వైతవన అరణ్యానికి సమీపంగా ఉన్న సరస్సు తీరంలో, అరణ్యవాసి బ్రాహ్మణులతో కలిసి నివసిస్తున్నారని వినబడుతోంది।
Verse 14
स प्रयाहि महाराज श्रिया परमया युत: । तापयन् पाण्डुपुत्रांस्त्वं >श्मिवानिव तेजसा
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— మహారాజా! పరమ రాజలక్ష్మితో అలంకృతుడై అక్కడికి వెళ్ళు; సూర్యుడు తన కిరణతేజంతో లోకాన్ని తాపింపజేసినట్లే, నీ ప్రతాపతాపంతో పాండుపుత్రులను బాధించు।
Verse 15
स्थितो राज्ये च्युतान् राज्याच्छिया हीनाञ्छ़िया वृत: । असमृद्धान् समृद्धार्थ: पश्य पाण्डुसुतान् नृप
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— నీవు ఇప్పుడు రాజ్యాసనంపై స్థిరంగా ఉన్నావు; పాండుసుతులు రాజ్యభ్రష్టులయ్యారు. నీవు శ్రీసంపన్నుడు, వారు శ్రీహీనులు; నీవు సమృద్ధుడు, వారు దరిద్రులు. ఓ నృపా! ఈ స్థితిలోనే వెళ్లి పాండవులను చూడు।
Verse 16
महाभिजनसम्पन्नं भद्रे महति संस्थितम् । पाण्डवास्त्वाभिवीक्षन्तां ययातिमिव नाहुषम्,'पाण्डव तुम्हें नहुषनन्दन ययातिकी भाँति महान वंशमें उत्पन्न तथा परम मंगलमयी स्थितिमें प्रतिष्ठित देखें
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— భద్రే! పాండవులు నిన్ను మహావంశసంపన్నురాలిగా, మహత్తరమైన మంగళస్థానంలో స్థిరపడినదిగా—నహుషనందనుడు యయాతిని చూసినట్లే—చూడుగాక।
Verse 17
यां श्रियं सुहृदश्चैव दुर्हदश्च विशाम्पते । पश्यन्ति पुरुषे दीप्तां सा समर्था भवत्युत,'प्रजापालक नरेश! पुरुषमें प्रकाशित होनेवाली जिस लक्ष्मीको उसके सुहृद् और शत्रु दोनों देखते हैं, वही सबल होती है
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రజాపాలక నరేశా! పురుషునిలో ప్రకాశిస్తూ కనిపించే, అతని సుహృదులకూ శత్రువులకూ సమానంగా దర్శనమయ్యే ఆ శ్రీయే నిజంగా సమర్థమై ప్రభావవంతమగును.
Verse 18
समस्थो विषमस्थान् हि दुर्हददो योडभिवीक्षते । जगतीस्थानिवाद्रिस्थ: किमत: परमं सुखम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—తాను సుఖసౌఖ్యాలలో స్థిరంగా ఉండి, తన దుర్హృద శత్రువులు విపత్తులో పడినట్లు చూడువానికి దీనికన్నా గొప్ప సుఖం ఏముంటుంది? పర్వతశిఖరంపై నిలిచినవాడు భూమిమీద ఉన్నవన్నీ చిన్నగా, తక్కువగా కనిపెట్టినట్లే.
Verse 19
न पुत्रधनलाभेन न राज्येनापि विन्दति । प्रीतिं नृपतिशार्दूल याममित्राघदर्शनात्
వైశంపాయనుడు పలికెను—నృపతిశార్దూలా! శత్రువుల పతనం, దుస్థితి చూడగా కలిగే ఆనందం పుత్రధనలాభంతోనూ, రాజ్యప్రాప్తితోనూ కూడా లభించదు.
Verse 20
कि नु तस्य सुखं न स्यादाश्रमे यो धनंजयम् । अभिवीक्षेत सिद्धार्थो वल्कलाजिनवाससम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—నృపశ్రేష్ఠా! తన కార్యం సిద్ధించుకొని, ఆశ్రమంలో వల్కలమూ మృగచర్మమూ ధరించిన ధనంజయుని దర్శించువానికి ఏ సుఖం లభించదు?
Verse 21
सुवाससो हि ते भार्या वल्कलाजिनसंवृताम् । पश्यन्तु दुःखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీ భార్యలు సుందర వస్త్రాలు ధరించి, అరణ్యంలో వల్కలమూ మృగచర్మమూ కప్పుకున్న దుఃఖమగ్నమైన కృష్ణా (ద్రౌపది)ని చూడుగాక; వారిని చూసి ద్రౌపదీ కూడా మళ్లీ మళ్లీ విరక్తి, వేదనలతో కలత చెందుగాక.
Verse 22
विनिन्दतां तथा5७त्मानं जीवितं च धनच्युतम् । न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुमहति । वैमनस्यं यथा दृष्टवा तव भार्या: स्वलंकृता:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ధనచ్యుతురాలైన ఆమె తన ఆత్మను, తన జీవనమును కూడా పదేపదే నిందించుగాక. సభామధ్యమున ఆమెకు జరిగిన అవమానమునకన్నా, నీ భార్యలు వస్త్రాభరణములతో సుసజ్జితులై ఉన్నదాన్ని చూచి ఆమె హృదయమున కలిగే దుఃఖమే మరింత గొప్పది।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुक््त्वा तु राजानं कर्ण: शकुनिना सह । तृष्णीम्बभूवतुरुभौ वाक्यान्ते जनमेजय
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! రాజునకు అట్లు చెప్పి కర్ణుడు శకునితో కూడి, మాటలు ముగిసిన వెంటనే ఇద్దరూ మౌనమయ్యిరి।
Verse 63
त्वया$5क्षिप्ता महाबाहो दीप्यमानेव दृश्यते । राजेन्द्र! तुम्हारे शत्रु शीघ्र ही शोकसे दीन-दुर्बल हो गये हैं। महाबाहो! तुमने राजा युधिष्ठिरसे इस लक्ष्मीको अपने बुद्धिबलसे छीन लिया है। अतः अब तुम्हारे यहाँ यह प्रकाशित होती-सी दिखायी दे रही है
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాబాహో! నీవు హరించిన ఈ లక్ష్మి అగ్నివలె దగ్ధమై ప్రకాశిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది। రాజేంద్రా! నీ శత్రువులు శీఘ్రమే శోకముచే దీనదుర్బలులయ్యారు। మహాబాహో! నీ బుద్ధిబలపు కౌశల్యంతో రాజు యుధిష్ఠిరుని నుండి ఈ రాజలక్ష్మిని లాక్కొన్నావు; అందువల్ల అది ఇప్పుడు నీ గృహమున వెలుగొందుతున్నట్లు తోస్తోంది।
Verse 76
शासने<5धिष्तिता: सर्वे कि कुर्म इति वादिन: । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाराज! इसी प्रकार सब राजा अपनेको किंकर बताते हुए आपकी आज्ञाके अधीन रहते हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారందరూ నీ శాసనమున స్థిరులై, “మేమేమి చేయుదుము?” అని పదేపదే అడుగుచున్నారు। శత్రువీరసంహారక మహారాజా! ఈ విధంగా సమస్త రాజులు తమను నీ కింకరులని భావించి నీ ఆజ్ఞాధీనులై ఉంటారు।
Verse 237
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णशकुनिवाक्ये सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము వనపర్వమున, ఘోషయాత్రాపర్వమున, ‘కర్ణశకునివాక్యము’ అను రెండువందల ముప్పైఏడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The conflict between preserving life and political responsibility versus treating public dishonor as worse than death—raising the question of whether self-termination for shame can be reconciled with duties to kin, allies, and dependents.
The text contrasts emotion-driven absolutism with counsel-based restraint: Karṇa’s intervention frames adversity and temporary subjugation as contingencies that should be met with steadiness, strategic recalibration, and responsibility to one’s social order.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is contextual—illustrating how honor culture, counsel, and succession anxieties shape decision-making, thereby informing the epic’s broader inquiry into governance and ethical agency.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.