Adhyaya 185
Manoḥ Carita (The Account of Manu Vaivasvata and the Mātsyaka Flood Narrative)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Samvāda (Mātsyaka Ākhyāna / Manus-carita Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that a Pāṇḍava asks Mārkaṇḍeya to relate Manu Vaivasvata’s career. Mārkaṇḍeya describes Manu’s extraordinary tapas at Badarī—rigorous ascetic posture and prolonged discipline. A small fish approaches, fearing predation, and requests protection; Manu compassionately shelters it in a jar. As the fish grows, Manu successively transfers it to a larger pond, then to the Gaṅgā, and finally to the ocean, where it remains benign and pleasing despite immense size. The fish then discloses an imminent pralaya that will inundate the world and instructs Manu to build a strong boat, equip it with a binding rope, embark with the Saptarṣis, and load securely stored seeds of living beings. When the flood arrives and all directions vanish into water, the horned fish appears; Manu fastens the rope to its horn, and the fish tows the boat for many years to a Himalayan summit. The sages bind the boat there; the peak becomes known as Naubandhana. The fish reveals a creator identity (Prajāpati/Brahmā) and charges Manu with re-creating beings and worlds, promising clarity through tapas. The fish disappears; Manu undertakes further austerity and begins creation. The chapter closes with a phalaśruti: hearing this Mātsyaka/Manu narrative is presented as purificatory and conducive to well-being and heavenly attainment.
Chapter Arc: पाण्डुसुत महात्मा मार्कण्डेय से तपस्वी, स्वधर्मपरायण ब्राह्मण के माहात्म्य का रहस्य पूछते हैं—कि कैसे तपोबल पाप-भय को भी हर लेता है। → मार्कण्डेय हैहयवंशी परपुरंजय नामक रूपवान, बलवान राजकुमार की कथा छेड़ते हैं, जो मृगया करते-करते वन में एक मुनि के निकट पहुँचता है। आगे चलकर अनेक राजा/क्षत्रिय एक महात्मा मुनि से लज्जित होकर कहते हैं कि ‘कर्मदोष’ से उनसे ब्राह्मण-हिंसा हो गई है—और वे सत्क्रिया के अधिकारी नहीं रहे। → मुनि (अरिष्टनेमि/विप्रर्षि) उन्हें चुनौती देते हैं—‘कैसे ब्राह्मण मारा गया? कहाँ है वह? मेरे तपोबल को देखो।’ राजागण स्वप्नवत् मोह में, लज्जा और ग्लानि से भरकर ब्राह्मण को खोजने लगते हैं; तपस्या का तेज उनके अपराध-बोध को उजागर कर देता है और भय का बंधन ढीला पड़ता है। → मुनि ईर्ष्यारहित राजाओं को संक्षेप में उपदेश देते हैं कि वे संगठित होकर लौटें—‘पाप से भय मत करो’; तप, सत्य और ब्राह्मण-सम्मान की शरण में प्रायश्चित्त का मार्ग खुलता है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि 7 2 चतुरशीरत्याधेकशततमो< ध्याय: तपस्वी तथा स्वधर्मपरायण ब्राह्मुणोंका माहात्म्य वैशम्पायन उवाच मार्कण्डेयं महात्मानमूचु: पाण्डुसुतास्तदा । माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! అప్పుడు పాండుపుత్రులు మహాత్ముడైన మార్కండేయునితో అన్నారు—‘మునిశ్రేష్ఠా! మేము శ్రేష్ఠ ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) మహిమను వినదలచుకున్నాము; దయచేసి వివరించండి.’
Verse 2
एवमुक्त: स भगवान् मार्कण्डेयो महातपा: । उवाच सुमहातेजा: सर्वशास्त्रविशारद:,उनके ऐसा कहनेपर महातपस्वी, महान् तेजस्वी और सम्पूर्ण शास्त्रोंके निपुण विद्वान् भगवान् मार्कण्डेयने इस प्रकार कहा
వారు ఇలా చెప్పగా, మహాతపస్వి, మహాతేజస్సు కలవాడు, సమస్త శాస్త్రాలలో నిపుణుడైన భగవాన్ మార్కండేయుడు ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం పలికెను.
Verse 3
मार्कण्डेय उवाच हैहयानां कुलकरो राजा परपुरंजय: । कुमारो रूपसम्पन्नो मृगयां व्यचरद् बली
మార్కండేయుడు పలికెను—హైహయుల వంశాన్ని స్థాపించి పోషించిన పరపురంజయుడు అనే రాజు ఉండెను. అతడు ఇంకా కుమారుడే అయినా రూపవంతుడూ బలవంతుడూ; ఒకనాడు అరణ్యంలో మృగయకు వెళ్లి, క్రూర మృగాలను సంహరించుటకు ఉత్సుకుడయ్యెను.
Verse 4
चरमाणस्तु सो5रण्ये तृणवीरुत्समावृते | कृष्णाजिनोत्तरासजुूं ददर्श मुनिमन्तिके
గడ్డి, లతలతో దట్టంగా కమ్ముకున్న ఆ అరణ్యంలో తిరుగుతూ రాజకుమారుడు కొద్దిదూరంలో ఒక మునిని చూశాడు; ఆయన నల్ల జింకచర్మాన్ని ఉత్తరీయంగా ధరించి కూర్చున్నాడు.
Verse 5
स तेन निहतो<रण्ये मन्यमानेन वै मृगम् । व्यथित: कर्म तत् कृत्वा शोकोपहतचेतन:
ఆయనను క్రూర మృగమని భావించిన రాజకుమారుడు అరణ్యంలోనే బాణాలతో ఆయనను చంపాడు. ఆ పాపకర్మను అజ్ఞానవశంగా చేసి అతడు పశ్చాత్తాపంతో వణికిపోయి, శోకంతో చిత్తం మూర్ఛించింది.
Verse 6
जगाम हैहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम् । राज्ञां राजीवनेत्रो5सौ कुमार: पृथिवीपति: । तेषां च तद् यथावृत्तं कथयामास वै तदा
తర్వాత స్పృహకు వచ్చిన అతడు ప్రసిద్ధ హైహయ వంశ రాజుల సమీపానికి వెళ్లాడు. అక్కడ భూమిని పరిరక్షించవలసిన ఆ కమలనేత్ర రాజకుమారుడు జరిగినదంతా యథాతథంగా వారందరి ముందూ వివరించాడు.
Verse 7
त॑ चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम् । श्र॒त्वा दृष्टवा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसा:,तात! फल-मूलका आहार करनेवाले एक मुनिकी हिंसा हो गयी, यह सुनकर और देखकर वे सभी क्षत्रिय मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए
బాలా! మూలఫలాహారంతో జీవించే ఆ మునిపై హింస జరిగింది—అని విని, చూసి అక్కడున్న క్షత్రియులందరూ అంతర్మనసులో దుఃఖంతో భారమయ్యారు.
Verse 8
कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्तत: । जम्मुश्नारिष्टनेम्नो5थ ताकक्ष्यस्याश्रममज्जसा
అప్పుడు వారందరూ ‘ఇతడు ఎవరి కుమారుడు?’ అని ఇక్కడ అక్కడ విచారిస్తూ, త్వరగా కశ్యపనందనుడైన అరిష్టనేమి ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు.
Verse 9
तेडभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं नियतव्रतम् । तस्थु: सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत्
నియతవ్రతుడైన ఆ మహాత్మ మునిని వారు భక్తితో అభివాదించి అందరూ ఆయన ఎదుట నిలిచారు. ముని వారి వినయాన్ని స్వీకరించి అర్ఘ్యాది సంప్రదాయ పూజాసామగ్రితో వారికి ఆతిథ్యసత్కారం చేశాడు.
Verse 10
ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने । त्वत्तोर्ड्: कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि न:
వారు ఆ మహాత్మునితో ఇలా అన్నారు—“మునీ! కర్మదోషం వల్ల మేము కలుషితులమయ్యాం; మీ సత్కారానికి అర్హులం కాము. మా చేత ఒక బ్రాహ్మణుడు హతుడయ్యాడు.”
Verse 11
तानब्रवीत् स विप्रर्षि: कथं वो ब्राह्मणो हत: । क्व चासौ ब्रूत सहिता: पश्यध्वं मे तपोबलम्
వారి మాటలు విని ఆ విప్రర్షి ఇలా అన్నాడు—“మీ చేత బ్రాహ్మణుడు ఎలా హతుడయ్యాడు? ఆ మృత బ్రాహ్మణుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? చెప్పండి. ఆపై మీరు అందరూ కలిసి నా తపోబలాన్ని దర్శించండి.”
Verse 12
ते तु तत् सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम् | नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागता:
అప్పుడు వారు జరిగిన సంగతినంతటినీ యథాతథంగా ఆయనకు వివరించి, ఆయనను వెంటబెట్టుకొని ముని హతమైన స్థలానికి వచ్చారు. కానీ అక్కడ వారు ప్రాణం విడిచిన ఆ ఋషిని చూడలేకపోయారు; ఆయన దేహం ఎక్కడా కనిపించలేదు.
Verse 13
अन्वेषमाणा: सव्रीडा: स्वप्रवद्धतचेतना: । तानब्रवीत् तत्र मुनिस्ताक्ष्य: परपुरंजय
అప్పుడు వారు సిగ్గుతో ఇక్కడక్కడ వెతకసాగారు; స్వప్నంలా వారి చైతన్యం మసకబారింది. అప్పుడు అక్కడ మునివరుడు వారితో అన్నాడు—“పరపురంజయులారా! మీరు హతమార్చిన బ్రాహ్మణుడు ఇదే కాదా? రాజులారా, ఇతడు నా తపోబలంతో సమృద్ధుడైన కుమారుడు.”
Verse 14
स्यादयं ब्राह्मण: सो5थ युष्माभियों विनाशित: । पुत्रो हयं मम नृपास्तपोबलसमन्वित:
మార్కండేయుడు పలికెను—“మీరు నశింపజేసిన ఆ బ్రాహ్మణుడే ఇతడా? ఓ రాజులారా, ఇతడు నా తపోబలసంపన్నుడైన కుమారుడు.”
Verse 15
ते च दृष्टवैव तमृषिं विस्मयं परमं गता: । महदाश्चर्यमिति वै ते ब्रुवाणा महीपते,राजन्! उन महर्षिको जीवित हुआ देख वे सभी क्षत्रिय बड़े विस्मित हुए और कहने लगे 'यह तो बड़े आश्चर्यकी बात है”
ఆ ఋషిని జీవించి ఉన్నట్లు చూసి క్షత్రియులు పరమ విస్మయానికి లోనై రాజుతో అన్నారు—“ఇది మహా ఆశ్చర్యం!”
Verse 16
मृतो हायमुपानीत: कथं जीवितमाप्तवान् । किमेतत् तपसो वीर्य येनायं जीवित: पुनः
“ఇతడు మృతుడే కదా—ఇక్కడికి ఎలా తీసుకొచ్చారు, ఎలా జీవం పొందాడు? తపస్సు శక్తివల్లనే ఇతడు మళ్లీ జీవించాడా?”
Verse 17
श्रोतुमिच्छामहे विप्र यदि श्रोतव्यमित्युत । स तानुवाच नास्माकं मृत्यु: प्रभवते नूपा:
వారు అన్నారు—“ఓ విప్రా, వినదగినదైతే మేము వినదలచుకున్నాం.” అప్పుడు ముని రాజులతో పలికెను—“ఓ నృపులారా, మృత్యువు మాపై అధికారం చెలాయించదు.”
Verse 18
कारणं व: प्रवक्ष्यामि हेतुयोगसमासत: । (मृत्यु: प्रभवने येन नास्माकं नृपसत्तमा: । शुद्धाचारा अनलसा: संध्योपासनतत्परा: ।।
మార్కండేయుడు పలికెను—“దీనికి కారణాన్ని యుక్తితో కూడి సంక్షేపంగా చెబుతాను. ఓ శ్రేష్ఠ నృపులారా, వినండి—మృత్యువు మాపై అధికారం పొందకపోవడానికి కారణం: మా ఆచారం శుద్ధం, మేము ఆలస్యరహితులం, నిత్యం సంధ్యోపాసనలో నిమగ్నులం, శుద్ధాన్నమే స్వీకరిస్తాం, శుద్ధ మార్గంలో ధర్మబద్ధంగా ధనాన్ని సంపాదిస్తాం; అంతేకాదు బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో స్థిరంగా ఉంటాం. మేము సత్యాన్నే తెలుసుకుంటాం, అసత్యంలో మనసు పెట్టం, స్వధర్మాన్ని నిరంతరం ఆచరిస్తాం—అందుకే మాకు మృత్యుభయం లేదు.”
Verse 19
यद् ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे । नैषां दुश्चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न न:
బ్రాహ్మణులలో శుభకరమైనదీ, ప్రశంసనీయమైనదీ అయినదానినే మేము చెప్పుచున్నాము; వారి దుష్కృత్యాలను ప్రకటించము. అందువల్ల మాకు మరణభయం లేదు.
Verse 20
अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च । सम्भोज्य शेषमश्नीमस्तस्मान्मृत्युभयं न न:
మేము అతిథులను అన్నపానాలతో తృప్తిపరుస్తాము; మా మీద ఆధారపడిన భృతులను/ఆశ్రితులను సంపూర్ణంగా భోజనం చేయిస్తాము. వారిని భోజింపజేసిన తరువాత మిగిలినదానినే మేము తింటాము; అందువల్ల మాకు మరణభయం లేదు.
Verse 21
शान्ता दान्ता: क्षमाशीलास्तीर्थदानपरायणा: । पुण्यदेशनिवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः । तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न न:
మేము శాంతులు, ఇంద్రియనిగ్రహమున్నవారు, క్షమాశీలులు; తీర్థసేవకూ దానానికీ పరాయణులు. పుణ్యదేశంలో నివసించుటవలన మాకు మరణభయం లేదు. అంతేకాదు, తేజస్సుగల సత్పురుషుల దేశంలో—అంటే సజ్జనసంగతిలో—నివసించుటవలన కూడా మాకు మరణభయం లేదు.
Verse 22
एतदू वै लेशमात्र व: समाख्यातं विमत्सरा: । गच्छध्वं सहिता: सर्वे न पापाद् भयमस्ति व:
హే ఈర్ష్యారహిత రాజులారా, ఈ విషయాన్ని నేను మీకు సంక్షేపంగా, కొద్దిమాత్రమే వివరించాను. ఇప్పుడు మీరు అందరూ కలిసి ఇక్కడి నుంచి వెళ్లండి; ఆ పాపం వల్ల మీకు ఇక భయం లేదు.
Verse 23
एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम् । स्वदेशमगमन् हृष्टा राजानो भरतर्षभ
“అలాగే కావుగాక” అని చెప్పి ఆ రాజులందరూ మహామునిని యథావిధిగా పూజించి, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఆనందంతో తమ తమ దేశాలకు వెళ్లిపోయారు.
Verse 184
भरतश्रेष्ठल यह सुनकर उन हैहयवंशी क्षत्रियोंने 'एवमस्तु/ कहकर महामुनि अरिष्टनेमिका सम्मान एवं पूजन किया और प्रसन्न होकर अपने स्थानको चले गये ।।
మార్కండేయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఇది విని హైహయ వంశీయ క్షత్రియులు ‘ఏవమస్తు’ అని సమ్మతించారు. అనంతరం వారు మహాముని అరిష్టనేమిని గౌరవించి పూజించి, హర్షిత హృదయులతో తమ తమ నివాసాలకు వెళ్లిపోయారు. ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వంలో, మార్కండేయ-సమాస్యపర్వాంతర్గత బ్రాహ్మణమాహాత్మ్యకథనంలో 184వ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The ethical pivot is whether to extend protection to a vulnerable being without certainty of benefit; Manu’s choice to shelter the ‘small fish’ models non-instrumental compassion that later yields critical guidance for collective survival.
Disciplined practice (tapas) and compassionate stewardship enable preparedness in systemic crisis; the narrative frames catastrophe as cyclical (pralaya) and emphasizes preservation (seeds, sages, vessel) as the bridge from dissolution to orderly regeneration.
Yes. The closing verses characterize the Mātsyaka/Manu account as ‘sarva-pāpa-hara’ (purificatory) and state that one who regularly hears it attains happiness, fulfilled aims, and heavenly ascent—functioning as an internal endorsement of the narrative’s soteriological value.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.