Adhyaya 90
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duty) — Governance, Protection, and Social Order
Bhīṣma outlines procedural rājadharma aimed at sustaining social order and preventing exploitation. He first restricts arbitrary appropriation of forest produce, presenting root-and-fruit subsistence as a protected Brahmanical norm and warning against deprivation caused by interference. If a Brahmin adopts severe renunciation that threatens household maintenance, the king should arrange a lawful livelihood; if the person persists in disruptive conduct, correction is to occur through Brahmanical assembly and graded admonition, beginning indirectly and escalating only if necessary. Bhīṣma then grounds the polity in productive life—agriculture, cattle-keeping, and trade—while positioning the Vedic triad as a higher sustaining order. Coercive power is justified as a protective institution against predatory disruptors, and the king is instructed to defend subjects, conduct rites, and maintain readiness for strategic engagement. The chapter stresses continuous self-audit by the ruler: identifying vulnerabilities, monitoring reputation, and deploying authorized intelligence to gauge public approval and administrative integrity. Finally, Bhīṣma highlights welfare criteria—merchants not overburdened by taxes, farmers not excessively pressured—and frames protection as the condition by which all beings ‘live by what is given,’ concluding that these measures constitute both the kingdom’s functioning and its security.
Chapter Arc: शरशय्या पर स्थित भीष्म युधिष्ठिर को राज्य-रक्षा का सूक्ष्म धर्म बताते हैं—राजा का पहला कर्तव्य प्रजा की जीविका और मर्यादा की रक्षा है, विशेषतः ब्राह्मणों और कृषकों के प्रति। → भीष्म कर-व्यवस्था, भोग-वितरण और सामाजिक अनुशासन की सीमाएँ खींचते हैं: वनस्पतियों-फलमूल का अनावश्यक विनाश न हो; ब्राह्मणों के लिए पहले व्यवस्था हो; शेष से अन्य जन उपभोग करें; ब्राह्मण-अपराध से किसी का हरण न हो। यदि कोई विप्र त्याग-वृत्ति लेकर भीषण कष्ट में हो, तो राजा को उसकी वृत्ति की परिकल्पना करनी चाहिए—और न माने तो ब्राह्मण-सभा में मर्यादा-स्थापन हेतु उसे समझाना चाहिए। → राजधर्म का तीखा आदेश उभरता है: 'शत्रून् जय, प्रजा रक्ष, यजस्व, युध्यस्व'—राजा को एक साथ दण्ड, रक्षा, यज्ञ-व्यवस्था और युद्ध-कर्तव्य निभाने हैं; साथ ही राज्य के भीतर 'क्रुद्ध आशीविष' जैसे दुष्टों/उपद्रवियों को पहचानकर नियंत्रित करना है, ताकि राष्ट्र भीतर से विषाक्त न हो। → भीष्म शासन की कसौटी कृषकों पर रखते हैं: क्या कर-पीड़ा से किसान राष्ट्र छोड़ तो नहीं रहे? क्योंकि वही राज-धुर वहन करते हैं और समस्त समाज का पोषण करते हैं। अंत में वे युधिष्ठिर को योग्य, धर्मज्ञ, धैर्यवान, युद्ध में पीठ न दिखाने वाले सेवकों/वीरों से प्रशासन चलाने की प्रेरणा देते हैं। → युधिष्ठिर के सामने अगला प्रश्न खुला रह जाता है—इन आदर्शों को वास्तविक शासन-यंत्र (गुप्तचर, दण्डनीति, कर-संतुलन) में कैसे उतारा जाए?
Shlokas
Verse 1
ऑपन- माल छा अपि्>-ऋा-ज एकोननवतितमो<ध्याय: राजाके कर्तव्यका वर्णन भीष्म उवाच वनस्पतीन् भक्ष्यफलात् न च्छिन्द़्ुर्विषये तव | ब्राह्मणानां मूलफल धर्म्यमाहुर्मनीषिण:
భీష్ముడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, నీ రాజ్యంలో భక్ష్యఫలములు ఇచ్చే వృక్షములను ఎవడును నరికకూడదని జాగ్రత్త వహించు. మునులు మూలములు, ఫలములు ధర్మసమ్మతంగా బ్రాహ్మణుల ధనమని చెప్పుదురు; కనుక అటువంటి వృక్షములు నరకుట తగదు।
Verse 2
ब्राह्मणेभ्योडतिरिक्तं च भुज्जीरन्नितरे जना: । न ब्राह्मणापराधेन हरेदन्य: कथंचन
బ్రాహ్మణులకు యథావిధిగా సమర్పించిన తరువాత మిగిలినదానినే ఇతరులు అనుభవించాలి. బ్రాహ్మణునికి అపరాధం చేసి—అంటే అతనికి దేయమైన భాగాన్ని ఇవ్వక—ఎవడును ఏ విధంగానూ ఆ భాగాన్ని హరించకూడదు।
Verse 3
विप्रश्नेत् त्यागमातिष्ठेदात्मार्थ वृत्तिकर्शित: । परिकल्प्यास्य वृत्ति: स्थात् सदारस्य नराधिप
భీష్ముడు పలికెను—హే నరాధిపా, ఒక బ్రాహ్మణుడు తన జీవనోపాధి లేక క్షీణించి రాజ్యాన్ని విడిచి ఇతరత్రా వెళ్లబోతే, రాజు అతనికి కుటుంబసహితంగా జీవికా వ్యవస్థను కల్పించవలెను. ఈ విధంగా విద్యను, విద్యావంతులను కాపాడి రాజు ధర్మాన్ని నిలుపును।
Verse 4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि । कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोक: करिष्यति
భీష్ముడు పలికెను—అయినను ఆ బ్రాహ్మణుడు తిరిగి రాకపోతే, రాజు బ్రాహ్మణసభలో అతనితో ఇలా పలకాలి—“హే బ్రాహ్మణా, మీరు ఇక్కడి నుండి వెళ్లిపోతే, ఈ ప్రజలు ఎవరి ఆశ్రయమున ఉండి ధర్మమర్యాదలను పాటించగలరు?”
Verse 5
असंशयं निवर्तेत न चेद् वक्ष्यत्यतः परम् । पूर्व परोक्ष॑ं कर्तव्यमेतत् कौन्तेय शाश्वतम्
భీష్ముడు పలికెను—“నిస్సందేహంగా అతడు తిరిగి వస్తాడు. అయినా అతడు మరేమీ పలకకపోతే, రాజు ఈ విధంగా పలకాలి—‘భగవన్! నా చేత ముందుగా జరిగిన అపరాధములు ఏవైనా ఉంటే, దయచేసి క్షమించండి.’ ఓ కుంతీనందనా, వినయము మరియు గౌరవముతో బ్రాహ్మణుని ప్రసన్నపరచుట రాజునకు శాశ్వత ధర్మము.”
Verse 6
आहुरेतज्जना नित्यं न चैतच्छुद्धधाम्यहम् । निमन्त्रयश्न भवेद् भोगैरवृत्त्या च तदाचरेत्
భీష్ముడు పలికెను—“ప్రజలు ఎల్లప్పుడూ ఇలా అంటారు—‘బ్రాహ్మణునికి భోగసామగ్రి లేకపోతే అతనిని ఆహ్వానించి సౌఖ్యాలు సమర్పించాలి; జీవిక లేకపోతే అతనికి వృత్తి ఏర్పాటు చేయాలి.’ కానీ నేను దీనిని శుద్ధ ధర్మసూత్రంగా అంగీకరించను; ఎందుకంటే నిజమైన బ్రాహ్మణునిలో భోగలాలసను ఊహించరాదు, దానం కూడా వివేకపూర్వకంగా ఉండాలి—ఆసక్తిని పెంచుటకు కాదు.”
Verse 7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् | ऊर्ध्व॑ चैव त्रयी विद्या सा भूतान् भावयत्युत
భీష్ముడు పలికెను—“కృషి, గోరక్షణ, వాణిజ్యం—ఇవి ఈ లోకంలో ప్రజల జీవనోపాధులు. కానీ త్రయీ విద్య—మూడు వేదాలు—ఊర్ధ్వలోకాలలో కూడా రక్షణనిస్తాయి; యజ్ఞకర్మల ద్వారా సమస్త ప్రాణులను పోషించి వృద్ధి చేస్తాయి.”
Verse 8
तस्यां प्रवर्तमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिन: । दस्यवस्तद्व धायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्
భీష్ముడు పలికెను—“వేదవిద్య అధ్యయన-అధ్యాపనము, వేదోక్త యజ్ఞకర్మలు సాగుతున్నప్పుడు వాటికి అడ్డుపడేవారు దొంగలవంటివారు. అటువంటి దుష్టులను నియంత్రించి సంహరించుటకే బ్రహ్ముడు ఈ లోకంలో క్షత్రియవర్గాన్ని సృష్టించాడు.”
Verse 9
शत्रून् जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्न्प । युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन,नरेश्वर! कौरवनन्दन! तुम शत्रुओंको जीतो, प्रजाकी रक्षा करो, नाना प्रकारके यज्ञ करते रहो और समरभूमिमें वीरतापूर्वक लड़ो
భీష్ముడు పలికెను—“నరేశ్వరా! కౌరవనందనా! శత్రువులను జయించు, ప్రజలను రక్షించు, నానావిధ క్రతువులతో యజ్ఞాలు నిర్వహించు, మరియు ధర్మం కోరినప్పుడు సమరభూమిలో వీరుడై యుద్ధం చేయు.”
Verse 10
संरक्ष्यान् पालयेद् राजा स राजा राजसत्तम: | ये केचित् तान् न रक्षन्ति तैर्थों नास्ति कश्चन
రక్షించవలసిన వారిని కాపాడే రాజే రాజులలో శ్రేష్ఠుడు. రక్షణకు పాత్రులైన మనుష్యులను కాపాడని రాజులకు లోకంలో ఏ అవసరమూ లేదు.
Verse 11
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद् युधिष्िर । तस्माद्धेतोहि युज्जीत मनुष्यानेव मानव:
యుధిష్ఠిరా! సమస్త ప్రజల మేలుకోసం రాజు ఎల్లప్పుడూ యుద్ధం చేయుటకు లేదా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండుటకు తగును. అందుకే మనుష్యశ్రేష్ఠుడైన ఆ నరపతి శత్రువుల గమనాగమనాలు తెలుసుకొనుటకు మనుష్యులనే గూఢచారులుగా నియమించాలి.
Verse 12
आन्तरेभ्य: परान् रक्षन् परेभ्य: पुनरान्तरान् | परान् परेभ्य: स्वान् स्वेभ्य: सर्वान् पालय नित्यदा
యుధిష్ఠిరా! అంతరంగుల వల్ల బయటి వారిని కాపాడుతూ, బయటి వారివల్ల మళ్లీ అంతరంగులను రక్షించు. అలాగే బయటి వారిని బయటి వారినుంచి, నీ వారిని నీ వారినుంచి—ప్రతి విధంగా, ఎల్లప్పుడూ—సమస్తులను కాపాడు.
Verse 13
आत्मानं सर्वतो रक्षन् राजन् रक्षस्व मेदिनीम् । आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्व विदुषो जना:
రాజా! అన్ని వైపులా నిన్ను నీవు కాపాడుకుంటూ ఈ భూమిని రక్షించు; ఎందుకంటే సమస్తానికి మూలం తన సురక్షిత దేహమే అని పండితులు చెబుతారు.
Verse 14
कि छिद्रंं को नु सड़ो मे कि वास्त्यविनिपातितम् । कुतो मामाश्रयेद् दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्
నాలో ఏ లోపం ఉంది, ఏ ఆసక్తి ఉంది, ఇంకా తొలగని ఏ దోషం ఉంది? ఏ కారణంతో నాపై అపవాదు వస్తుంది?—ఇవన్నీ రాజు నిత్యం విచారించాలి.
Verse 15
अतीतदिदतसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः । गुप्तैशज्ारैरनुमतै: पृथिवीमनुसारयेत्
తన గత ప్రవర్తనను ప్రజలు ప్రశంసిస్తున్నారా లేదా—ఇది తెలుసుకోవాలి. అందుకే విశ్వసనీయులైన, ఆమోదింపబడిన గూఢచారుల ద్వారా సమస్త రాజ్యాన్ని నిరంతరం పర్యవేక్షిస్తూ, వారిని అన్ని దిక్కులకూ పంపి నిజాన్ని తెలుసుకోవాలి.
Verse 16
जानीयुर्यदि ते वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुन: । कच्चिद् रोचेज्जनपदे कच्चिद् राष्ट्र च मे यश:
వారిద్వారా ఇది కూడా తెలుసుకోవాలి—ప్రజలు నా ప్రవర్తనను తెలుసుకుంటే దానిని ప్రశంసిస్తారా లేదా. అలాగే బయటి గ్రామాల్లోనూ, సమస్త రాజ్యంలోనూ నా యశస్సు ప్రజలకు ఇష్టంగా ఉందా అని కూడా విచారించాలి.
Verse 17
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपपलायिनाम् | राष्ट्र तु येडनुजीवन्ति ये तु राज्ञोडनुजीविन:
యుధిష్ఠిరా! ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, ధైర్యవంతులు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ పారిపోని వీరులు; రాజ్యంలో జీవిక నడిపేవారు, రాజాశ్రయంతో జీవించేవారు—అటువంటి వారందరినీ సక్రమంగా నియమించి యథోచితంగా గౌరవించాలి.
Verse 18
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वश: । ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्दियुरथवा पुन:
మరియు నీ సమస్త అమాత్యుల విషయములోను, అలాగే మధ్యస్థ స్థితిలో ఉన్న వారందరి విషయములోను—వారు నిన్ను ప్రశంసిస్తారా, లేక మళ్లీ నిందిస్తారా అని కూడా.
Verse 19
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक््यं तात रोचितुम् । मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत
తాతా! అందరినీ సంపూర్ణంగా సంతృప్తిపరచడం సాధ్యం కాదు. ఓ భారతా! సమస్త ప్రాణుల్లో మిత్రులు, శత్రువులు, మధ్యస్థులు—ఇలా ఉంటారు.
Verse 20
युधिछिर उवाच तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि । कथं स्यादधिक: कश्चित् स च भुज्जीत मानवान्
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— పితామహా! బాహుబలంలో సమానులై, గుణాలలోనూ సమానులైన వారిలో ఎవడో ఒకడు ఎలా అధికుడై, ఇతర మనుష్యులపై పాలన చేయగలడు?
Verse 21
भीष्म उवाच यच्चरा हाचरानद्युरदंष्टान् दंष्टिणस्तथा । आशीविषा इव क्ुद्धा भुजजड़ान् भुजगा इव
భీష్ముడు పలికెను— రాజా! కదిలే ప్రాణులు కదలని ప్రాణులను తమ భోగానికి లోబరుచుకొనునట్లు, దంష్ట్రులు దంష్ట్రలేనివారిని భక్షించునట్లు, కోపంతో ఉప్పొంగిన విషసర్పాలు ఇతర సర్పాలను మింగునట్లు—అదే కఠిన ప్రకృతి నియమం వల్ల బలవంతుడు బలహీనుల అనేకులపై ఆధిపత్యం చెలాయిస్తాడు.
Verse 22
एतेभ्यश्चाप्रमत्त: स्यात् सदा शत्रोर्युधिष्ठिर । भारुण्डसदृशा होते निपतन्ति प्रमादतः
భీష్ముడు పలికెను— యుధిష్ఠిరా! ఈ ప్రమాదాల పట్లను, శత్రువు పట్లను రాజు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడై ఉండాలి; ఎందుకంటే నిర్లక్ష్యం కలిగితే ఇవి భారుణ్డ పక్షులవలె అకస్మాత్తుగా దాడి చేస్తాయి.
Verse 23
कच्चित् ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिता: | क्रीणन्तो बहुनालल्पेन कान्तारकृतविश्रमा:
నీ రాజ్యంలో వ్యాపారులు పన్నుల భారంతో బాధపడి కలవరపడటం లేదుకదా—వారు కొన్నిసార్లు ఎక్కువ ధరకు, కొన్నిసార్లు తక్కువ ధరకు సరుకులు కొనుగోలు చేసి, వ్యాపారార్థం దుర్గమ ప్రాంతాలలో సంచరిస్తూ విశ్రాంతి పొందుతారు కదా?
Verse 24
कच्चित् कृषिकरा राष्ट्र न जहत्यतिपीडिता: । ये वहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि
భీష్ముడు పలికెను— నీ రాజ్యంలో రైతులు అతిగా పీడింపబడి దేశాన్ని విడిచి వెళ్లడం లేదుకదా? ఎందుకంటే వారే రాజుల భారాన్ని మోస్తారు; వారే ఇతరులనూ పోషిస్తారు.
Verse 25
इतो दत्तेन जीवन्ति देवा: पितृगणास्तथा । मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा,इन्हींके दिये हुए अन्नसे देवता, पितर, मनुष्य, सर्प, राक्षस और पशु-पक्षी--सबकी जीविका चलती है
ఇక్కడ ఇచ్చే దానం, అర్పణల వల్ల దేవతలు, పితృగణులు జీవిస్తారు; అలాగే మనుష్యులు, సర్పాలు, రాక్షసులు, పక్షులు, పశువులు కూడా జీవనోపాధి పొందుతారు. అనగా దానం సమస్త జీవజాలాన్ని నిలబెట్టే ధర్మస్తంభం.
Verse 26
एषा ते राष्ट्रवत्तिश्न राज्ञां गुप्तिश्न भारत । एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव
ఓ భరతనందనా! రాజు తన రాజ్యంతో ఎలా వ్యవహరించాలో నేను చెప్పాను; ఇదే రాజులకు రక్షణకారణం. ఓ పాండవా! ఇదే ఉద్దేశ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నేను మరింతగా ఇదే విషయాన్ని చెప్పుతాను.
Verse 88
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरमें कोशसंग्रहके प्रकारका वर्णनविषयक अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శాంతిపర్వాంతర్గత రాజధర్మానుశాసనపర్వంలో కోశసంగ్రహ విధానాల వర్ణన విషయక అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 89
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि राष्ट्रगुप्तौ एकोननवतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శాంతిపర్వాంతర్గత రాజధర్మానుశాసనపర్వంలో రాష్ట్రగుప్తి (రాజ్యరక్షణ) విషయక ఎనభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 186
सर्वान् सुपरिणीतांस्तान् कारयेथा युधिष्ठिर । युधिष्ठिर! जो धर्मज्ञ
ఓ యుధిష్ఠిరా! సుశిక్షితులు, సుసంస్కృతులు అయిన వారందరినీ యథాయోగ్యంగా పనిలో నియమించి పోషించాలి. వారు నిన్ను ప్రశంసించినా నిందించినా—ధర్మజ్ఞులు, ధైర్యవంతులు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని వీరులు; రాజ్యంలో నివసించి జీవిక నడిపేవారు లేదా రాజాశ్రయంతో జీవించేవారు; అలాగే మంత్రులు మరియు తటస్థవర్గం—వారందరినీ గౌరవించాలి. రాజు ప్రశంసా-నిందలకు లోబడకూడదు.
Frequently Asked Questions
The chapter restricts arbitrary cutting or seizure of edible forest produce within one’s jurisdiction, framing root-and-fruit subsistence—especially for Brahmanical life—as a protected, dharmically sanctioned entitlement that should not be obstructed.
Bhīṣma recommends graded procedure: first provide lawful support where hardship drives extreme conduct; if correction is needed, begin with indirect restraint, then formal admonition through a Brahmanical assembly, escalating only when earlier measures fail—preserving both order and legitimacy.
Yes. It defines excellence functionally: a king is foremost when he protects those who should be protected, monitors vulnerabilities and reputation, prevents predation, and ensures merchants and farmers are not driven to fear or flight by excessive fiscal pressure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.