Adhyaya 24
शल्यपर्व — चतुर्विंशोऽध्यायः | Śalya Parva, Chapter 24: Disruption of Kaurava Formations and the Elephant Encirclement
Upa-parva: Duryodhana–Dhṛṣṭadyumna Encounter and the Gaja-Āvaraṇa (Elephant Encirclement) Episode
Saṃjaya reports that Arjuna (Dhanañjaya), with unwavering resolve (saṅkalpa) and the Gāṇḍīva, releases volleys likened to thunderbolts, driving sections of the Kaurava force into flight even as Duryodhana watches. The scene catalogs battlefield degradation—chariots losing yokes, axles, wheels, drivers, and archers running out of missiles—alongside human reactions: calling for sons, fathers, allies, and abandoning kin in panic. Some units pause to drink water, re-armor, and regroup, returning to the fight, while others re-enter under Duryodhana’s command with renewed aggression. Dhṛṣṭadyumna advances in anger; Duryodhana responds with concentrated arrow clusters, wounding Dhṛṣṭadyumna and killing his horses and charioteer, forcing Duryodhana to withdraw on horseback after his chariot is compromised. A mass elephant deployment then surrounds the five principal Pāṇḍava chariot-warriors, momentarily restricting mobility. Arjuna breaks the elephant screen with sharp nārācas, felling great elephants, while Bhīma dismounts with gadā to smash elephants at close range, causing widespread disorder. Yudhiṣṭhira and the Mādrī-sons also strike elephant-fighters with specialized arrows. Meanwhile, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā search for the absent Duryodhana amid heavy losses, and the narrative closes on the Kaurava leadership’s anxiety and redeployment away from the Pāñcāla front toward Śakuni (Saubala).
Chapter Arc: मृदु-सा एक शब्द उठते ही संजय की दृष्टि युद्धभूमि पर टिक जाती है—जहाँ श्रीकृष्ण के सम्मुख अर्जुन, दुर्योधन के दुराग्रह को कुल-विनाश का बीज बताकर धिक्कारता है। → शकुनि शीघ्रता से वाहिनी के पास जाकर बार-बार ललकारता है—‘त्वरित होकर युद्ध करो’; पर क्षत्रिय-रथी उत्तर देते हैं कि रण के मध्य में टिके रहना ही धर्म है। इसी बीच अर्जुन कृष्ण से आग्रह करता है कि रथ को सैन्य-सागर में प्रविष्ट कराएँ—अठारह दिन के महायुद्ध की पराकाष्ठा में अब निर्णायक प्रहार चाहिए। → अर्जुन का बाण-वर्षा-रूप प्रकट होता है—नतपर्वण शरों का महान शब्द गूँजता है; शरौघ कवचों में अटकते नहीं, रथियों और वाहिनी पर बादल-सी धार बनकर टूटते हैं, और कौरव-पक्ष की रथी-सेना का संहार आरम्भ हो जाता है। → अर्जुन दुर्योधन की नीति-चेष्टा को विदुर-वचन की कसौटी पर रखकर ‘कुलक्षय-कर्ता’ ठहराता है और कृष्ण से कहता है कि कौरव-चमू की ओर बढ़ें—वह दुर्योधन और उसकी वाहिनी को शित-शरों से दबा देगा; युद्ध का प्रवाह पाण्डव-पक्ष के पक्ष में झुकता दिखता है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—क्या यह बाण-वर्षा दुर्योधन तक सीधे पहुँचेगी, या कौरव-पक्ष कोई नया व्यूह/प्रतिरोध खड़ा करेगा?
Shlokas
Verse 1
अत-#--#क्रतज चतुर्विशो$ध्याय: श्रीकृष्णके सम्मुख अर्जुनद्वारा दुर्योधनके दुराग्रहकी निन्दा और रथियोंकी सेनाका संहार संजय उवाच तस्मिन् शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले । अश्लैः सप्तशतै: शिष्टैरुपावर्तत सौबल:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! పాండవులు సేనలో అధిక భాగాన్ని సంహరించగా యుద్ధకోలాహలం తగ్గిన వేళ, సుబలపుత్రుడు శకుని శేషంగా మిగిలిన క్రమశిక్షణ గల ఏడు వందల అశ్వారోహులతో తిరిగి వచ్చి కౌరవసేన సమీపమునకు చేరెను.
Verse 2
स यात्वा वाहिनी तूर्णमब्रवीत् त्वरयन् युधि । युद्धयध्वमिति संहृष्टा: पुनः पुनररिंदमा:
సంజయుడు పలికెను—అతడు వేగంగా సేన వద్దకు వెళ్లి యుద్ధమధ్యలో వారిని తొందరపెడుతూ పదేపదే, “యుద్ధం చేయుడి!” అని పలికెను. అలా శత్రుదమన వీరులు మళ్లీ మళ్లీ ఉత్సాహంతో యుద్ధానికి ప్రేరేపింపబడ్డారు.
Verse 3
शकुनेस्तद् वच: श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ
శకుని మాటలు విని వారు అతనితో పలికిరి—ఓ భరతశ్రేష్ఠా।
Verse 4
असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबल: । यत्रैतत् सुमहच्छत्र॑ पूर्णचन्द्रसमप्रभम्
ఆ మహాబలుడు కౌరవుడు యుద్ధమధ్యంలో నిలిచియున్నాడు—ఎక్కడ ఈ అత్యంత మహత్తర రాజఛత్రం పూర్ణచంద్రుని సమాన కాంతితో ప్రకాశించుచున్నదో.
Verse 5
यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिता: । भरतश्रेष्ठ शकुनिकी वह बात सुनकर जन क्षत्रियोंने उसे यह उत्तर दिया--'प्रभो! महाबली कुरुराज रणक्षेत्रके मध्यभागमें वहाँ खड़े हैं, जहाँ यह पूर्ण चन्द्रमाके समान कान्तिमान् विशाल छत्र तना हुआ है तथा जहाँ वे शरीर-रक्षक आवरणों एवं कवचोंसे सुसज्जित रथ खड़े हैं ।।
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఎక్కడ నీ శరీరరక్షక ఆవరణాలతో, కవచాలతో సజ్జమైన రథాలు నిలిచియున్నవో, అక్కడే ఈ ఘోర కలకలం వినబడుచున్నది—వర్షమేఘ గర్జనతో సమానం.
Verse 6
एवमुक्तस्तु तैयोंथै: शकुनि: सौबलस्तदा,नरेश्वर! तब उन योद्धाओंके ऐसा कहनेपर सुबलपुत्र शकुनि वहीं गया, जहाँ आपका पुत्र दुर्योधन समरांगणमें विचित्र युद्ध करनेवाले वीरोंद्वारा सब ओरसे घिरा हुआ खड़ा था
ఆ వీరులు అలా చెప్పగా, సుబలపుత్రుడు శకుని అప్పుడు—ఓ నరేంద్రా—నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు యుద్ధభూమిలో నిలిచిన చోటికి వెళ్లెను.
Verse 7
प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप । सर्वतः संवृतो वीरै: समरे चित्रयोधिभि:
ఓ నరాధిపా! అతడు అక్కడికి వెళ్లెను—ఎక్కడ నీ కుమారుడు యుద్ధంలో విచిత్ర యుద్ధకౌశల్యముగల వీరులచే అన్ని వైపులా ఆవరించబడి నిలిచియున్నాడో.
Verse 8
ततो दुर्योधन दृष्टवा रथानीके व्यवस्थितम् । स रथांस्तावकान् सर्वान् हर्षयन् शकुनिस्तत:
అనంతరం రథసేనలో స్థిరంగా నిలిచిన దుర్యోధనుని చూచి, శకుని మీ రథికులందరినీ హర్షింపజేస్తూ, తాను కృతార్థుడనుకున్నవాడై మహానందంతో రాజు దుర్యోధనునితో ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 9
दुर्योधनमिदं वाक््यं हृष्टरूपो विशाम्पते । कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोअब्रवीन्नपम्
ఓ ప్రజానాథా! హర్షభరిత ముఖంతో, తాను కార్యసిద్ధి పొందినవాడినని భావిస్తూ శకుని రాజు దుర్యోధనునితో ఈ మాట పలికెను।
Verse 10
जहि राजन् रथानीकममश्चा: सर्वे जिता मया | नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिषछ्ठिर:
“రాజా! శత్రువుల రథసేనను సంహరించుము. వారి అశ్వారోహులందరినీ నేను జయించితిని. యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధం కాకుండా యుధిష్ఠిరుని జయించలేము.”
Verse 11
हते तस्मिन् रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते | गजानेतान् हनिष्याम: पदातींश्वेतरांस्तथा
“పాండవుని రక్షణలో ఉన్న ఆ రథసేన నశించిన తరువాత, మేము ఈ గజయోధులను, అలాగే పాదాతులను మరియు మిగిలిన ఇతర దళాలను కూడా సంహరిస్తాము.”
Verse 12
श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिन: । जवेनाभ्यपतन् हृष्टा: पाण्डवानामनीकिनीम्,विजयाभिलाषी शकुनिकी यह बात सुनकर आपके सैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो बड़े वेगसे पाण्डव-सेनापर टूट पड़े
అతని మాటలు విని, విజయలాలసతో ఉన్న మీ సైనికులు పరమ హర్షంతో మహావేగంగా పాండవుల సేనపై దూకిరి।
Verse 13
सर्वे विवृततूणीरा: प्रगृहीतशरासना: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान् प्रणेदिरे,सबके तरकसोंके मुँह खुल गये, सबने हाथमें धनुष ले लिये और सभी धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
అందరి తూణీరాల మూతలు తెరచి, వారు ధనుస్సులను గట్టిగా పట్టుకున్నారు; ధనుస్సులను ఊపుతూ ఘోరంగా సింహనాదాలు చేశారు.
Verse 14
ततो ज्यातलनिर्घोष: पुनरासीद् विशाम्पते । प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुण:,प्रजानाथ! तदनन्तर फिर प्रत्यंचाकी टंकार और अच्छी तरह छोड़े हुए बाणोंकी भयानक सनसनाहट प्रकट होने लगी
అనంతరం, ఓ ప్రజానాథా! మళ్లీ ధనుస్సు జ్యా టంకారం వినిపించింది; బాగా విడిచిన బాణాల భయంకరమైన శబ్దం కూడా స్పష్టమైంది.
Verse 15
तान् समीपगतान् दृष्टवा जवेनोद्यतकार्मुकान् । उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजय:,उन सबको बड़े वेगसे धनुष उठाये पास आया देखकर कुन्तीकुमार अर्जुनने देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--
వారు వేగంగా ధనుస్సులు ఎత్తి దగ్గరకు వస్తున్నారని చూసి, కుంతీపుత్రుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) దేవకీపుత్రుడు శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 16
चोदयाश्वानसम्भ्रान्त: प्रविशैतद् बलार्णवम् । अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितै: शरै:
“జనార్దనా! నిశ్చల మనస్సుతో ఈ గుర్రాలను నడిపి ఈ సైన్యసముద్రంలో ప్రవేశించు. నేడు నేను పదునైన బాణాలతో శత్రువులకు అంతం చేస్తాను.”
Verse 17
अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन | वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्
“జనార్దనా! పరస్పరం ఢీకొని ప్రారంభమైన ఈ మహాయుద్ధం కొనసాగుతూ నేడు పద్దెనిమిది రోజులు పూర్తయ్యాయి.”
Verse 18
अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा होषां महात्मनाम् | क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैव॑ यथाविधम्
సంజయుడు పలికెను—ఈ మహాత్మ కౌరవులకు ఒకప్పుడు అపారమైన సేన ఉండెను; కాని నేడు ఈ యుద్ధములో అది దాదాపు నశించిపోయెను. చూడు, విధి తన విధానమున ఎలా ఫలితమును చూపునో.
Verse 19
समुद्रकल्पं च बल धार्तराष्ट्रस्य माधव । अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत,“माधव! अच्युत! दुर्योधनकी समुद्र-जैसी अनन्त सेना हमलोगोंसे टक्कर लेकर आज गायकी खुरीके समान हो गयी है
సంజయుడు పలికెను—ఓ మాధవా! ఓ అచ్యుతా! ధార్తరాష్ట్రుల సముద్రసమానమైన బలం మాతో ఢీకొని నేడు ఆవు ఖురముద్రంత చిన్నదైపోయెను.
Verse 20
हते भीष्मे तु संदध्याच्छिवं स्थादिह माधव । न च तत् कृतवान् मूढो धार्तराष्ट्र: सुबालिश:
సంజయుడు పలికెను—ఓ మాధవా! భీష్ముడు హతుడైన తరువాత ధార్తరాష్ట్రపుత్రుడు సంధి చేసివుంటే ఇక్కడ అందరికీ శ్రేయస్సు కలిగేది; కాని ఆ మోహగ్రస్తుడు, పరమ మూర్ఖుడు, అలా చేయలేదు.
Verse 21
उक्त भीष्मेण यद् वाक््यं हितं तथ्यं च माधव । तच्चापि नासौ कृतवान् वीतबुद्धिः सुयोधन:
సంజయుడు పలికెను—ఓ మాధవా! భీష్ముడు పలికిన హితకరమైన సత్యవాక్యాన్ని కూడా బుద్ధి చెదిరిన సుయోధనుడు ఆచరించలేదు.
Verse 22
“मधुकुलभूषण! भीष्मजीने जो सच्ची और हितकर बात बतायी थी, उसे भी उस बुद्धिहीन दुर्योधनने नहीं माना ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ మధుకులభూషణా! భీష్ముడు చెప్పిన సత్యమూ హితమూ అయిన మాటను కూడా బుద్ధిహీనుడు దుర్యోధనుడు అంగీకరించలేదు. ఆ ఘోర కల్లోల యుద్ధములో భీష్ముడు భూమిపై కూలిపోయిన తరువాత కూడా, ఏ కారణమో తెలియదు గాని, యుద్ధం కొనసాగుతూనే ఉండెను.
Verse 23
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు సర్వథా మోహగ్రస్తులూ, అతి మూర్ఖులూ అని నేను భావిస్తున్నాను; శాంతనునందనుడు భీష్ముడు పడిపోయిన తరువాత కూడా వారు మళ్లీ యుద్ధాన్ని కొనసాగించారు.
Verse 24
अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्म॒विदां वरे राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై బ్రహ్మవిద్యావేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు హతుడై, రాధేయ కర్ణుడు మరియు వికర్ణుడూ పడిపోయినప్పటికీ ఈ సంహారం శాంతించలేదు.
Verse 25
अल्पावशिटष्टे सैन्येडस्मिन् सूतपुत्रे च पातिते । सपुत्रे वै नरव्याप्रे नैवाशाम्यत वैशसम्
సంజయుడు పలికెను—ఈ సైన్యంలో స్వల్పమే మిగిలిన వేళ, సూతపుత్రుడు మరియు పుత్రసహిత నరవ్యాఘ్రుడు పడిపోయినప్పటికీ ఈ సంహారం శాంతించలేదు.
Verse 26
श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च पौरवे । श्रुतायुधे च नृपती नैवाशाम्यत वैशसम्,'श्रुतायु, वीर जलसन्ध, पौरव तथा राजा श्रुतायुधके मारे जानेपर भी यह संहार बंद नहीं हुआ
సంజయుడు పలికెను—వీరుడైన శ్రుతాయువు హతుడై, పౌరవ వంశస్థుడైన జలసంధుడు మరియు రాజు శ్రుతాయుధుడూ పడిపోయినప్పటికీ ఈ సంహారం శాంతించలేదు.
Verse 27
भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन । आव्न्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ జనార్దన! భూరిశ్రవసులో, శల్యలో, శాల్వలో, అలాగే అవంతి వీరులలో కూడా ఈ సంహారం శాంతించలేదు.
Verse 28
“'जनार्दन! भूरिश्रवा, शल्य, शाल्व तथा अवन्ति देशके वीर मारे गये तो भी यह युद्धकी ज्वाला शान्त न हो सकी ।।
సంజయుడు పలికెను— “హే జనార్దన! భూరిశ్రవ, శల్య, శాల్వ మరియు అవంతి దేశ వీరుడు హతులైనప్పటికీ ఈ యుద్ధజ్వాల శాంతించలేదు. జయద్రథుడు హతుడై, రాక్షసుడు అలాయుధుడును పడిపోయి, బాహ్వికుడు, సోమదత్తుడును నశించినా ఈ ఘోరహింస ఆగలేదు.”
Verse 29
भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदारुणे | दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्,“भगदत्त, शूरवीर काम्बोजराज सुदक्षिण तथा अत्यन्त दारुण दुःशासनके मारे जानेपर भी कौरवोंकी युद्ध-पिपासा शान्त नहीं हुई
సంజయుడు పలికెను— “శూరుడైన భగదత్తుడు హతుడైనప్పటికీ, అత్యంత ఘోరుడైన కాంబోజరాజు సుదక్షిణుడు చనిపోయినప్పటికీ, దుఃశాసనుడు పడిపోయినప్పటికీ ఈ సంహారం శాంతించలేదు; కౌరవుల యుద్ధపిపాస తీరలేదు.”
Verse 30
दृष्टवा विनिहतान् शूरान् पृथड्माण्डलिकान् नृपान् | बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्
సంజయుడు పలికెను— “హే కృష్ణా! వేర్వేరు మండలాలకు అధిపతులైన శూరులు, బలవంతులైన రాజులు రణభూమిలో హతులై పడివున్నదాన్ని చూచినప్పటికీ ఈ ఘోర సంహారం శాంతించలేదు; యుద్ధాగ్ని ఆరలేదు.”
Verse 31
अक्षौहिणीपतीन् दृष्टवा भीमसेननिपातितान् | मोहाद् वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्,'भीमसेनके द्वारा धराशायी किये गये अक्षौहिणी-पतियोंको देखकर भी मोहवश अथवा लोभके कारण युद्ध बंद न हो सका
సంజయుడు పలికెను— “భీమసేనుడు కూలదోసిన అక్షౌహిణీాధిపతులను చూచినప్పటికీ—మోహముచేత గానీ, లోభముచేత గానీ—ఈ సంహారం శాంతించలేదు.”
Verse 32
को नु राजकुले जात: कौरवेयो विशेषत: । निरर्थक॑ महद् वैरं कुर्यादन्य: सुयोधनात्
సంజయుడు పలికెను— “రాజవంశంలో పుట్టినవాడు—ప్రత్యేకించి కౌరవుడు—సుయోధనుని వలె నిరర్థకమైన మహావైరాన్ని మరెవడు సృష్టించగలడు?”
Verse 33
'राजाके कुलमें उत्पन्न होकर विशेषत: कुरुकुलकी संतान होकर दुर्योधनके सिवा दूसरा कौन ऐसा है, जो व्यर्थ ही (अपने बन्धुओंके साथ) महान् वैर बाँधे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—రాజవంశంలో పుట్టి, ప్రత్యేకంగా కురుకుల సంతానమై ఉండి, దుర్యోధనుని తప్ప మరెవడు తన బంధువులతోనే వ్యర్థంగా మహావైరాన్ని కట్టుకొంటాడు? ఇతరులు గుణంలో, బలంలో లేదా శౌర్యంలో తనకంటే అధికులని తెలిసికొని కూడా, హితాహితాలను గ్రహించే అమూఢుడైన జ్ఞాని ఎవడు వారితో యుద్ధం చేయాలని కోరుకుంటాడు?
Verse 34
यन्न तस्य मनो हा[सीत् त्वयोक्तस्य हितं वच: । प्रशमे पाण्डवै: सार्थ सोडन्यस्य शृुणुयात् कथम्
మీరు హితకరమైన మాటలు చెప్పినప్పటికీ అతని మనస్సు పాండవులతో సంధి వైపు తిరగలేదు; అప్పుడు అతడు ఇంకెవరి మాట ఎలా వినగలడు?
Verse 35
येन शान्तनवो वीरो द्रोणो विदुर एव च । प्रत्याख्याता: शमस्यार्थे कि नु तस्याद्य भेषजम्
శాంతి కోసం వీరుడైన శాంతనునందన భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు చెప్పిన మాటల్నికూడా ఎవడు తిరస్కరించాడో, అతనికి ఇప్పుడు ఏ ఔషధం ఉంది?
Verse 36
मौख्याद् येन पिता वृद्ध: प्रत्याख्यातो जनार्दन । तथा माता हित॑ वाक््यं भाषमाणा हितैषिणी
ఓ జనార్దన! మూర్ఖత్వం వల్ల అతడు తన వృద్ధ తండ్రిని తిరస్కరించాడు; అలాగే తన మేలుకోరే తల్లి చెప్పిన హితవాక్యాన్నీ అంగీకరించలేదు.
Verse 37
प्रत्याख्याता ह[सत्कृत्य स कस्मै रोचयेद् वच: । 'जनार्दन! जिसने मूर्खतावश अपने वृद्ध पिताकी भी बात नहीं मानी और हितकी बात बतानेवाली अपनी हितैषिणी माताका भी अपमान करके उसकी आज्ञा माननेसे इनकार कर दिया, उसे दूसरे किसीकी बात क्यों रुचेगी? ।।
ఓ జనార్దన! గౌరవంతో చెప్పిన మాటలనూ తిరస్కరించిన వాడికి ఇంకెవరి వాక్యం రుచిస్తుంది? మూర్ఖత్వంతో తన వృద్ధ తండ్రి మాట కూడా వినని వాడు, మేలుకోరే తల్లిని అవమానించి ఆమె ఆజ్ఞను కూడా నిరాకరించిన వాడు—ఇతరుల సలహా అతనికి ఎందుకు నచ్చుతుంది? ఓ జనార్దన, ఇతడు స్పష్టంగా తన కులాంతకుడిగా జన్మించాడు.
Verse 38
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत,“अच्युत! मैं समझता हूँ, यह अब भी हमें अपना राज्य नहीं देगा। तात! महात्मा विदुरने मुझसे अनेक बार कहा है कि “मानद! दुर्योधन जीते-जी राज्यका भाग नहीं लौटायेगा
సంజయుడు అన్నాడు—“అచ్యుతా! అతడు మన రాజ్యాన్ని మనకు ఇవ్వడు—ఇదే నా స్థిర నిశ్చయం. తాత! మహాత్ముడు విదురుడు నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పాడు—‘మానదా! దుర్యోధనుడు బ్రతికివున్నంతకాలం రాజ్యంలోని భాగాన్నికూడా తిరిగి ఇవ్వడు.’”
Verse 39
उक्तो5हं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना । न जीवन दास्यते भागं धार्तराष्ट्रस्तु मानद
సంజయుడు అన్నాడు—“తాత! మహాత్ముడు విదురుడు నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పాడు—‘మానదా! ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు దుర్యోధనుడు బ్రతికివున్నంతవరకు రాజ్యంలోని ఏ భాగాన్నీ ఇవ్వడు.’”
Verse 40
यावत् प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । तावद् युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्
సంజయుడు అన్నాడు—“ధృతరాష్ట్రుని ఆ దుర్మతి కుమారునిలో ప్రాణం ఉన్నంతకాలం, మీరు నిరపరాధ సోదరులైన మీపై కూడా అతడు పాపకర్మలనే కొనసాగిస్తాడు.”
Verse 41
न च युक्तोडन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव । इत्यब्रवीत् सदा मां हि विदुर: सत्यदर्शन:
సంజయుడు అన్నాడు—“మాధవా! యుద్ధం తప్ప మరే మార్గంతోనూ అతడిని జయించడం సాధ్యం కాదు.” సత్యదర్శి విదురుడు ఇదే మాటను ఎప్పుడూ నాకు చెప్పేవాడు.
Verse 42
तत् सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मन: । यदुक्त वचन तेन विदुरेण महात्मना
సంజయుడు అన్నాడు—“ఈ రోజు ఆ దురాత్ముని సంకల్పం, ఉద్దేశం అన్నిటినీ నేను పూర్తిగా గ్రహించాను. మహాత్ముడు విదురుడు చెప్పిన మాట యథార్థమైంది.”
Verse 43
“महात्मा विदुरने जो बात कही है, उसके अनुसार मैं उस दुरात्माके सम्पूर्ण निश्चयको आज जानता हूँ ।।
మహాత్ముడు విదురుడు చెప్పిన మాట ప్రకారమే, ఆ దురాత్ముని సంపూర్ణ నిశ్చయాన్ని నేను ఈ రోజు తెలిసికొన్నాను. జామదగ్న్యుడైన పరశురాముని నోట నుండి యథార్థముగా, హితకరముగా పలికిన ఉపదేశాన్ని విని కూడా దుర్బుద్ధితో అవమానించే వాడు నిశ్చయంగా వినాశముఖంలో నిలిచివున్నాడు.
Verse 44
उक्त हि बहुश: सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने । एन॑ प्राप्य दुरात्मान॑ क्षयं क्षत्रं गमिष्यति,“दुर्योधनके जन्म लेते ही सिद्ध पुरुषोंने बारंबार कहा था कि “इस दुरात्माको पाकर क्षत्रियजातिका विनाश हो जायगा”
సుయోధనుడు జన్మించిన క్షణమే సిద్ధపురుషులు పలుమార్లు చెప్పారు—“ఈ దురాత్ముడు లభించినందున క్షత్రియవంశం నాశానికి చేరుతుంది.”
Verse 45
तदिदं वचन तेषां निरुक्तं वै जनार्दन । क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भूशम्
హే జనార్దన, వారి ఆ వాక్యమే నిజమైంది; దుర్యోధనుని కారణంగా రాజులు భూమిపై పడిపోయి వినాశాన్ని పొందారు.
Verse 46
“जनार्दन! उनकी वह बात यथार्थ हो गयी; क्योंकि दुर्योधनके कारण बहुत-से राजा नष्ट हो गये ।। सोउ्द्य सर्वान् रणे योधान् निहनिष्यामि माधव । क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते
హే జనార్దన, వారి మాట నిజమైంది; దుర్యోధనుని కారణంగా అనేక రాజులు నశించారు. అందుచేత ఈ రోజు, హే మాధవ, యుద్ధంలో సమస్త యోధులను నేను సంహరిస్తాను; క్షత్రియులు త్వరగా హతులై శిబిరం శూన్యమైతే, ఆ దోషకర్మ ఫలితం స్పష్టమవుతుంది.
Verse 47
वधाय चात्मनो<स्माभि: संयुगं रोचयिष्यति । तदन्तं हि भवेद् वैरमनुमानेन माधव
తన వధం కోసమే అతడు మనతో యుద్ధంలో దిగడాన్ని ఇష్టపడతాడు. హే మాధవ, నా అంచనాతో అతడు హతుడైనప్పుడే ఈ వైరం అంతమవుతుంది.
Verse 48
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन् प्रज्ञया स्वया । विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मन:
హే వృష్ణివంశజా! నా స్వబుద్ధితో ఆలోచించి, విదురుని ఉపదేశాన్ని మరియు ఆ దురాత్ముడు దుర్యోధనుని ప్రవర్తనను గమనించి, వ్యవహారాలు ఇలానే సాగుతున్నాయని నేను చూస్తున్నాను.
Verse 49
तस्माद् याहि चमूं वीर यावद्धन्मि शितै: शरै: । दुर्योधनं महाबाहो वाहिनी चास्य संयुगे
కాబట్టి, హే వీరా, మహాబాహో! సేన వైపు ముందుకు సాగు; సమయం ఉండగానే నేను పదునైన బాణాలతో దుర్యోధనుని కూలదోసి, యుద్ధంలో అతని వాహినినీ సంహరిస్తాను.
Verse 50
क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव । हत्वैतद् दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यत:,“माधव! आज मैं दुर्योधनके देखते-देखते इस दुर्बल सेनाका नाश करके धर्मराजका कल्याण करूँगा”
హే మాధవా! ఈ రోజు ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు చూస్తుండగానే ఈ బలహీన సేనను సంహరించి, ధర్మరాజుని క్షేమాన్ని నేను స్థాపిస్తాను.
Verse 51
संजय उवाच अभीषुहस्तो दाशार्हस्तथोक्त: सव्यसाचिना । तद् बलौघममित्राणामभीत: प्राविशद् बलात्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సవ్యసాచి అర్జునుడు అలా చెప్పగానే, గుర్రాల కట్టును చేతబట్టి దాశార్హకులనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు నిర్భయంగా శత్రువుల ఆ సేనాసముద్రంలో బలపూర్వకంగా ప్రవేశించాడు.
Verse 52
कुन्तखड््गशरैघोरंं शक्तिकण्टकसंकुलम् । गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम्
ఆ దృశ్యం ఘోరమైనది—కుంతాలు, ఖడ్గాలు, బాణవర్షాలతో భయంకరంగా; శక్తులు ముళ్లవలె గుచ్చుకొనేలా గుమికూడి; గదలు, పరిఘాలు మార్గాలై నిలిచి; రథాలు, గజాలు మహావృక్షాలవలె నిలిచినవి.
Verse 53
तत्र गच्छ द्रुतं राज॑स्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् । “राजन! जहाँ यह मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान भयानक शब्द गूँज रहा है
సంజయుడు పలికెను—రాజా, వెంటనే అక్కడికి వెళ్ళుము; అక్కడ నీవు కురు రాజును దర్శించగలవు. మేఘగర్జనవలె గంభీరమైన భయంకర ధ్వని ప్రతిధ్వనిస్తున్న ఆ స్థలంలో, మహాయశస్వి గోవిందుడు ఎత్తైన పతాక గల రథంపై అధిరోహించి, అశ్వ-పాదాతి-రథ సమూహాల గుంపులోకి దూసుకుపోయి చుట్టూ సంచరించుచుండెను.
Verse 54
वह सेना एक वनके समान थी। वह वन कुन्त
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ సేన ఒక వనంలా కనిపించింది—కుంతలు, ఖడ్గాలు, బాణాలతో అత్యంత భయంకరంగా; శక్తిరూప కంటకములతో నిండినదిగా; గదా, పరిఘములు దానిలోని మార్గాలుగా; రథాలు, గజాలు దానిలోని మహావృక్షాలుగా; అశ్వాలు, పాదాతులు లతలవలె అంతటా వ్యాపించినదిగా. ఆ సైన్యవనంలో మహాయశస్వి భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఎత్తైన పతాక గల రథంపై అధిరోహించి ప్రవేశించి చుట్టూ సంచరించెను. రాజా! దాశార్హుడైన శ్రీకృష్ణుడు ప్రేరేపించిన ధవళ అశ్వాలు యుద్ధభూమిలో అర్జునుని మోసుకుంటూ అన్ని దిశలలో కనిపించుచుండెను.
Verse 55
ततः प्रायाद् रथेनाजी सव्यसाची परंतप: । किरन् शरशतांस्तीक्ष्णान् वारिधारा घनो यथा
అనంతరం శత్రుసంతాపకుడైన సవ్యసాచి అర్జునుడు రథముతో యుద్ధంలో ముందుకు సాగి, పదునైన వందల బాణాలను చిమ్మెను—ఘనమైన మేఘము నిరంతర జలధారలను కురిపించునట్లు.
Verse 56
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना
సమరంలో సవ్యసాచి సంధించిన బాణవర్షంతో వారు అంతా కప్పబడుతూ—ముంచెత్తబడుతూ—పోయిరి.
Verse 57
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिता: शरा:
గాండీవం నుండి ప్రయుక్తమైన ఆ బాణములు—ఇంద్రవజ్రస్పర్శసమానమైనవి.
Verse 58
नरान् नागान् समाहत्य हयांश्वापि विशाम्पते । अपतन्त रणे बाणा: पतड़ा इव घोषिण:
సంజయుడు పలికెను—ప్రజానాథా! గాండీవం నుండి ప్రేరితమై, ఇంద్రవజ్రసమాన కఠినస్పర్శముగల బాణములు మనుష్యులను, మహాగజములను, అశ్వములను సంహరించి, ఘోషిస్తూ మిడతల గుంపులవలె యుద్ధభూమిపై పడుచుండెను।
Verse 59
आसीत् सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितै: शरैः । न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोडपि वा
సంజయుడు పలికెను—గాండీవం నుండి విడిచిన బాణములతో యుద్ధభూమి అంతటా ఆవరించబడెను; ఆ సమరంలో దిశలుగానీ ఉపదిశలుగానీ తెలిసిరాలేదు।
Verse 60
सर्वमासीज्जगत् पूर्ण पार्थनामाड्कितै: शरै: । रुक्मपुड्खैस्तैलधौतै: कर्मारपरिमार्जिति:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ సమస్త లోకం పార్ధుని నామముద్రితమైన, తైలంతో కడిగిన, కర్మారుడు మెరిపించిన, రుక్మపుంఖముల బాణములతో నిండినట్లుగా కనబడెను।
Verse 61
ते दहयमाना: पार्थेन पावकेनेव कुञ्जरा: । पार्थ न प्रजहुर्घोरा वध्यमाना: शितै: शरै:
సంజయుడు పలికెను—అరణ్యాగ్నిలో చిక్కిన గజములవలె, పార్ధుని పదునైన బాణములతో దహింపబడి వధింపబడుచున్నప్పటికీ, ఆ ఘోర కౌరవ యోధులు అర్జునుని విడిచి వెనుదిరగలేదు।
Verse 62
शरचापधर: पार्थ: प्रज्वलन्निव भास्कर: । ददाह समरे योधान् कक्षमग्निरिव ज्वलन्
సంజయుడు పలికెను—శరచాపధారి పార్ధుడు భాస్కరునివలె ప్రజ్వలించి, సమరంలో మీ యోధులను మండుచున్న అగ్ని పొదలను దహించునట్లు దహించెను।
Verse 63
यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्ट: कक्ष दहेत् कृष्णगति: सुघोष: । भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलन: प्रतापी
సంజయుడు పలికెను—అరణ్యాంతరంలో వనచరులు వెలిగించిన అగ్ని, నల్లని అప్రతిహత వేగంతో ఘోరంగా గర్జిస్తూ క్రమంగా పెరిగి మహాదాహముతో మండిపడి గడ్డి-పొదలు, వృక్షసమూహాలు, ఎండిన లతావితానములను దహించి భస్మం చేస్తుంది; అట్లే నరాచవర్షపు తాపంతో, శరజ్వాలలతో యుక్తుడై, శీఘ్రవేగుడై, ప్రచండ తేజస్సుతో, అమర్షంతో ఉప్పొంగిన అర్జునుడు యుద్ధరంగంలో నీ కుమారుని సమస్త రథసేనను త్వరగా భస్మం చేసెను।
Verse 64
एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजा: । ददाह सर्वा तव पुत्रसेना- ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी
సంజయుడు పలికెను—ఇలా నరాచగణప్రతాపంతో భయంకరుడై, శరజ్వాలలతో దీప్తుడై, తిగ్మతేజస్సుతో ఉన్న ఆ మహాబలుడు అర్జునుడు సహించలేని అమర్షంతో ఉప్పొంగి, ఉగ్రవేగంతో నీ కుమారుల సమస్త సేనను దహించి భస్మం చేసెను।
Verse 65
तस्येषव: प्राणहरा: सुमुक्ता नासज्जन् वै वर्मसु रुक्मपुड्खा: । न चद्ठितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्दिपे वा
సంజయుడు పలికెను—అతని ప్రాణహర బాణాలు, సువర్ణపక్షాలతో యుక్తమై చక్కగా విడిచినవి, కవచాలలో చిక్కేవి కావు; వాటిని ఛేదించి లోనికి చొచ్చుకుపోయేవి. మనిషి మీదైనా, గుర్రం మీదైనా, మహాగజం మీదైనా అతడు రెండో బాణం విడిచేవాడు కాదు—ఒకే బాణంతో కార్యం ముగించేవాడు।
Verse 66
अनेकरूपाकृतिभिहिं बाणै- महारथानीकमनुप्रविश्य । स एवैकस्तव पुत्रस्य सेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणि:
సంజయుడు పలికెను—మహారథుల మహాసేనలోకి ప్రవేశించి, అనేక రూపాకృతుల బాణాలతో ఆ అర్జునుడు ఒక్కడే నీ కుమారుని సేనను సంహరించెను; వజ్రపాణి ఇంద్రుడు దైత్యులను సంహరించినట్లే।
Verse 236
अपृच्छत् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबल: । वह तुरंत कौरव-सेनामें पहुँचकर सबको युद्धके लिये शीघ्रता करनेकी प्रेरणा देता हुआ बोला--“शत्रुओंका दमन करनेवाले वीरो! तुम हर्ष और उत्साहके साथ युद्ध करो।” ऐसा कहकर उसने वहाँ बारंबार क्षत्रियोंसे पूछा--“महाबली राजा दुर्योधन कहाँ है?”
సంజయుడు పలికెను—అతడు వెంటనే కౌరవసేనలోకి చేరి, అందరినీ యుద్ధానికి త్వరపడమని ప్రేరేపిస్తూ పలికెను—“శత్రుదమన వీరులారా! హర్షంతో, ఉత్సాహంతో యుద్ధం చేయుడి।” అని చెప్పి, అక్కడున్న క్షత్రియులను మళ్లీ మళ్లీ అడిగెను—“మహాబలుడు రాజు దుర్యోధనుడు ఎక్కడ?”
Verse 376
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्वैव विशाम्पते । 'जनार्दन! निश्चय ही यह अपने कुलका विनाश करनेवाला पैदा हुआ है। प्रजानाथ! इसकी नीति और चेष्टा ऐसी ही दिखायी देती है
ప్రజాధిపతీ! ఇతని చేష్టా, నీతి కూడా అట్లానే కనిపిస్తున్నాయి. ‘జనార్దన! నిశ్చయంగా ఇతడు తన కులనాశనార్థమే జన్మించాడు. ప్రజానాథా! ఇతని యుక్తి, ఇతని క్రియలు అచ్చంగా అట్లానే దర్శనమిస్తున్నాయి.’
Verse 556
प्रादुरासीन्महान् शब्द: शराणां नतपर्वणाम् | फिर तो जैसे बादल पानीकी धारा बरसाता है
అప్పుడు మేఘం నీటి ధారలను కురిపించినట్లే, శత్రువులకు తాపం కలిగించే అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో వందల కొద్దీ పదునైన బాణాలను వర్షింపజేస్తూ రథంతో ముందుకు దూసుకెళ్లాడు. ఆ వేళ వంగిన ముడి గల బాణాల మహాశబ్దం ఉద్భవించసాగింది.
Verse 566
असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघा: प्रापतन् भुवि । सव्यसाची अर्जुनद्वारा समरभूमिमें बाणोंसे आच्छादित होनेवाले सैनिकोंके कवचोंपर उनके बाण अटकते नहीं थे। वे चोट करके पृथ्वीपर गिर जाते थे
సవ్యసాచి అర్జునుని బాణవర్షంతో సమరభూమి కప్పబడుతున్నా, ఆ బాణాలు సైనికుల కవచాలలో చిక్కేవి కావు; గాయపరచి నేలపై పడిపోయేవి.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a leadership dilemma: whether to preserve authority through tactical withdrawal after logistical breakdown (loss of chariot support) or to risk symbolic persistence that may amplify troop panic and systemic collapse.
Resolve (saṅkalpa) becomes effective only when paired with functional support systems and disciplined action; conversely, fear spreads when coordination fails, showing how inner states and external structures mutually condition outcomes.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-significance lies in illustrating how the epic links ethical causality and practical competence—morale, logistics, and leadership—within the broader trajectory toward war termination.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.