Adhyaya 18

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका वधविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ९४ श्लोक हैं।) ऑपन-आक्रात छा 2 अष्टादशो< ध्याय: मद्रराजके अनुचरोंका वध और कौरव-सेनाका पलायन संजय उवाच शल्ये5थ निहते राजन्‌ मद्रराजपदानुगा: । रथा: सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात्‌

సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! శల్యుడు హతుడైన తరువాత మద్రరాజుని అనుచరులైన ఏడు వందల వీర రథికులు మహాబల ప్రేరణతో బయలుదేరిరి.

Verse 2

दुर्योधनस्तु द्विदमारुह्माचलसंनिभम्‌ । छत्रेण प्रियमाणेन वीज्यमानश्न चामरै:

సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుడు పర్వతసమానమైన మహాగజంపై ఎక్కెను. అతని మీద రాజఛత్రం పట్టబడెను; చామరాలతో వీసబడుచుండెను.

Verse 3

न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत्‌ । दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणा: पुनः पुनः

సంజయుడు పలికెను—“వెళ్లకండి, వెళ్లకండి” అని విలపిస్తూ మద్రస్త్రీలు వారిని ఆప ప్రయత్నించారు. అయితే దుర్యోధనుడు మళ్లీ మళ్లీ అడ్డుకున్నా ఆ వీరులు వెనుదిరగలేదు; యుద్ధనిశ్చయంతో ముందుకు దూసుకుపోయారు.

Verse 4

युधिष्ठिरं जिघांसन्त: पाण्डूनां प्राविशन्‌ बलम्‌ । संजय कहते हैं--राजन! मद्रराज शल्यके मारे जानेपर उनके अनुगामी सात सौ वीर रथी विशाल कौरव-सेनासे निकल पड़े। उस समय दुर्योधन पर्वताकार हाथीपर आरूढ़ हो सिरपर छत्र धारण किये चामरोंसे वीजित होता हुआ वहाँ आया और “न जाओ

సంజయుడు పలికెను—రాజా! యుధిష్ఠిరుని సంహరించాలనే కోరికతో వారు పాండవుల సేనలోకి దూసుకుపోయారు. మహారాజా, ఆ శూరులు యుద్ధంలో మనస్సు స్థిరపరచుకొని ముందుకు సాగారు; పడిపోయిన స్వామిపై భక్తి, శోకం వారిని నడిపించాయి.

Verse 5

श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम्‌

సంజయుడు పలికెను—శల్యుడు హతుడయ్యాడని, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు తీవ్రంగా పీడింపబడుతున్నాడని విని కుంతీపుత్ర మహారథి అర్జునుడు అక్కడికి చేరెను. గాండీవ ధనుస్సు టంకారంతో, రథగంభీర ఘోషతో దిక్కులన్నీ నింపుతూ ధర్మపక్షానికి తోడుగా ముందుకు సాగెను.

Verse 6

मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथै: । आजगाम ततः: पार्थों गाण्डीवं विक्षिपन्‌ धनु:

ఆపై మద్రరాజునకు ప్రియులైన మద్రదేశ మహారథులతో కలిసి పార్థుడు (అర్జునుడు) గాండీవ ధనుస్సును ఊపుతూ అక్కడికి వచ్చెను.

Verse 7

ततोड्र्जुनश्व भीमश्न माद्रीपुत्री च पाण्डवी

ఆపై అర్జునుడు, భీముడు, అలాగే మాద్రీ నుండి జన్మించిన పాండవీ కుమార్తె కూడా (ముందుకు వచ్చెను/చర్యకు దిగెను).

Verse 8

सात्यकिश्न नरव्याप्रो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश: । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पञ्चाला: सह सोमकै:

సంజయుడు పలికెను—నరవ్యాఘ్రుడైన సాత్యకి, ద్రౌపది యొక్క సమస్త కుమారులు, అలాగే ధృష్టద్యుమ్నుడు, శిఖండీ—పంచాలులు మరియు సోమక వీరులతో కలిసి—యుద్ధమధ్యంలో ఏకబలంగా అక్కడ సమవేతులయ్యారు।

Verse 9

युधिष्ठिरं परीप्सन्त: समन्तात्‌ पर्यवारयन्‌ । तदनन्तर अर्जुन, भीमसेन, माद्रीपुत्र पाण्डुकुमार नकुल, सहदेव, पुरुषसिंह सात्यकि, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, धृष्टद्युम्म, शिखण्डी, पांचाल और सोमक वीर--इन सबने युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये उन्हें चारों ओरसे घेर लिया || ७-८ ई ।।

సంజయుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరుని పట్టుకోవాలని శత్రుసేనలు అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టాయి. అప్పుడు అర్జునుడు, భీమసేనుడు, మాద్రీపుత్రులైన నకులుడు-సహదేవుడు, నరసింహుడైన సాత్యకి, ద్రౌపది ఐదుగురు కుమారులు, ధృష్టద్యుమ్నుడు, శిఖండీ, అలాగే పంచాల-సోమక వీరులు—ఇవన్నీ యుధిష్ఠిరుని రక్షించుటకు అతని చుట్టూ రక్షావలయం ఏర్పరచారు. అలా చుట్టుముట్టబడి పాండవులు—పురుషర్షభులు—దృఢంగా నిలిచారు।

Verse 10

वृक्षानिव महावाता: कम्पयन्ति सम तावकान्‌

ఎలా మహావాయువు వృక్షాలను కంపింపజేస్తుందో, అలాగే పాండవ వీరులు మీ సైన్యాన్ని కంపింపజేశారు. రాజా, ఎలా పూర్వగాలి మహానది గంగను కల్లోలపరుస్తుందో, అలాగే ఆ యోధులు పాండవుల సేనలోనూ అలజడి రేపారు।

Verse 11

पुरोवातेन गड़ेव क्षोभ्यमाणा महानदी । अक्षोभ्यत तदा राजन्‌ पाण्डूनां ध्वजिनी ततः

సంజయుడు పలికెను—రాజా, పూర్వగాలితో కల్లోలమైయున్నా మహానది గంగ సులభంగా కదలని విధంగా, ఆ సమయంలో పాండవుల ధ్వజిని (సేన) కూడా (చివరికి) కదలలేదు।

Verse 12

प्रस्कन्द्य सेनां महतीं महात्मानो महारथा: । बहवश्नुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिर:

సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాసేనలోకి దూసుకుపోయిన ఆ మహాత్మ మహారథులు అక్కడ పదేపదే కేకలు వేశారు—“ఆ రాజు యుధిష్ఠిరుడు ఎక్కడ?”

Verse 13

धृष्टद्ुम्नो5थ शैनेयो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश:

అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, శైనేయుడు మరియు ద్రౌపది కుమారులందరూ—అందరూ కలిసి—ముందుకు సాగారు।

Verse 14

पज्चालाक्ष महावीर्या: शिखण्डी च महारथ: । *धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके सभी पुत्र, महापराक्रमी पांचाल और महारथी शिखण्डी --ये सब कहाँ हैं?' ।। एवं तान्‌ वादिन: शूरान्‌ द्रौपदेया महारथा:

‘మహావీర్యులైన పాంచాలులు, మహారథి శిఖండీ, ధృష్టద్యుమ్నుడు, సాత్యకి, అలాగే ద్రౌపది కుమారులైన మహారథులు—వారందరూ ఎక్కడ?’ అని అతడు ఆ శూరులను—ద్రౌపదేయ మహారథులను—ఇలా ప్రశ్నిస్తూ పలికెను।

Verse 15

चक्रै्विमथितै: केचित्‌ केचिच्छिन्नैर्महाध्वजै:

కొంతమంది రథచక్రాల చేత నలిగిపోయారు; మరికొందరు మహాధ్వజాల మధ్యనే ఛిన్నమై కూలిపోయారు।

Verse 16

आलोक्य पाण्डवान्‌ युद्धे योधा राजन्‌ समन्ततः

ఓ రాజా, యుద్ధంలో అన్ని వైపులా పాండవులను చూచి ఆ యోధులు…

Verse 17

दुर्योधनश्न तान्‌ वीरान्‌ वारयामास सान्त्वयन्‌

దుర్యోధనుడు వారిని సాంత్వనపరుస్తూ ఆ వీరులను ఆపేందుకు ప్రయత్నించాడు।

Verse 18

ततो गान्धारराजस्य पुत्र: शकुनिरब्रवीत्‌,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टादशो5ध्याय:

అనంతరం గాంధారరాజుని కుమారుడు శకుని పలికెను. ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వములో సంకులయుద్ధవర్ణనలో అష్టాదశోఽధ్యాయము సమాప్తమైంది.

Verse 19

दुर्योधनं महाराज वचन वचनक्षम: । महाराज! तब प्रवचनपटु गान्धारराजपुत्र शकुनिने दुर्योधनसे यह बात कही-- ।। १८ *॥ कि नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम्‌

సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు వాక్యప్రతివాక్యములలో నిపుణుడై, ప్రవచనపటువైన గాంధారరాజపుత్రుడు శకుని దుర్యోధనునితో ఇలా అన్నాడు—“మేము చూస్తుండగానే మద్రుల బలం నశింపవలెనా?”

Verse 20

सहितैश्नापि योद्धव्यमित्येष समय: कृत:

సంజయుడు పలికెను—“సమీపంగా కూడి, కలిసి నిలిచి యుద్ధం చేయవలెనని ఇదే స్థిరసంధి చేయబడింది.”

Verse 21

अथ कस्मात्‌ परानेव घ्नतो मर्षयसे नृप । “यह शपथ ली जा चुकी है कि “हम सब लोग एक साथ होकर लड़ें।” नरेश्वर! ऐसी दशामें शत्रुओंको अपनी सेनाका संहार करते देखकर भी तुम क्यों सहन करते हो?” ।।

“నృపా! శత్రువులు మా సేనను సంహరిస్తుండగా నీవెందుకు సహిస్తున్నావు?” దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“నేను ముందే వారిని ఆపబోయాను; కాని వారు నా మాటను చేయలేదు.”

Verse 22

एते विनिहता: सर्वे प्रस्कन्ना: पाण्डवाहिनीम्‌ । दुर्योधनने कहा--मैंने पहले ही इन्हें बहुत मना किया था, परंतु इन लोगोंने मेरी बात नहीं मानी और पाण्डवसेनामें घुसकर ये प्राय: सब-के-सब मारे गये ।।

దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“వారు అందరూ పాండవసేనలోకి దూసుకుపోయారు; అందుచేత వారంతా హతులయ్యారు. నేను ముందే వారిని బలంగా హెచ్చరించాను; కాని వారు నా మాట వినలేదు.” శకుని అన్నాడు—“కోపంతో ఉప్పొంగిన వీరులు యుద్ధంలో స్వామి ఆజ్ఞను పాటించరు.”

Verse 23

अलं क्रोद्धुमथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम्‌ । याम: सर्वे च सम्भूय सवाजिरथकुज्जरा:

దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“వారిపట్ల కోపం చాలును; ఇది నిర్లక్ష్యం చేయవలసిన కాలం కాదు. రండి, మనమందరం కలిసి అశ్వ-రథ-గజాలతో బయలుదేరుదాం.”

Verse 24

परित्रातुं महेष्वासान्‌ मद्रराजपदानुगान्‌ । अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नूप

దుర్యోధనుడు అన్నాడు—“ఓ నరేశ్వరా! మద్రరాజ ఆజ్ఞను అనుసరించే మహాధనుర్ధరులను కాపాడుటకై మనము మహా జాగ్రత్తతో, మహా ప్రయత్నంతో పరస్పరం రక్షించుకుందాం.”

Verse 25

शकुनि बोला--नरेश्वर! युद्धस्थलमें रोषामर्षके वशीभूत हुए वीर स्वामीकी आज्ञाका पालन नहीं करते हैं; वैसी दशामें इनपर क्रोध करना उचित नहीं है। यह इनकी उपेक्षा करनेका समय नहीं है। हम सब लोग एक साथ हो मद्रराजके महाधनुर्धर सेवकोंकी रक्षाके लिये हाथी

శకుని అన్నాడు—“ఓ నరేశ్వరా! యుద్ధభూమిలో రోషామర్షాలకు లోనైన వీరులు స్వామి ఆజ్ఞను పాటించరు; అట్టి స్థితిలో వారిపై కోపపడటం తగదు. ఇది వారిని ఉపేక్షించవలసిన కాలం కాదు. మనమందరం కలిసి మద్రరాజుని మహాధనుర్ధర సేవకులను కాపాడుటకు గజ-అశ్వ-రథాలతో బయలుదేరి, మహా ప్రయత్నంతో పరస్పరం రక్షించుకుందాం.” సంజయుడు అన్నాడు—ఇలా అందరూ కలిసి ఆలోచించి సైనికులు ఉన్న చోటికి బయలుదేరారు; అలా చెప్పబడిన రాజు ఆ సమయంలో మహా బలంతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు।

Verse 26

हत विद्धयत गृह्नलीत प्रहरध्वं निकृन्तत

సంజయుడు అన్నాడు—“పడిపోయిన వారినీ కొట్టండి; వారిని ఛేదించండి; పట్టుకోండి; దాడి చేయండి; నరికివేయండి.”

Verse 27

पाण्डवास्तु रणे दृष्टवा मद्रराजपदानुगान्‌

సంజయుడు అన్నాడు—“కానీ పాండవులు యుద్ధరంగంలో మద్రరాజుని అడుగుజాడలను అనుసరించే వారిని చూసి…”

Verse 28

ते मुहूर्ताद रणे वीरा हस्ताहस्ति विशाम्पते

సంజయుడు పలికెను—ఆ క్షణం నుంచే, ఓ ప్రజానాథా, రణరంగంలో ఆ వీరులు పరస్పరం దగ్గరికి చేరి చేతిచేతి పోరులో పట్టుబడ్డారు.

Verse 29

निहताः: प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगा: । प्रजानाथ! वे मद्रराजके अनुगामी वीर रणभूमिमें दो ही घड़ीके भीतर हाथों-हाथ मारे गये दिखायी दिये ।। ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विन:

సంజయుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా, మద్రరాజుని అడుగుజాడలను అనుసరించిన యోధులు హతులై పడివున్నట్లు కనిపించారు. మద్రరాజుని అనుచరులైన ఆ వీరులు రణరంగంలో అతి స్వల్పకాలంలోనే చేతిచేతి పోరులో కొట్టివేయబడ్డారు. ఆపై మా దళాలు ముందుకు సాగగా, ఉగ్రవేగులైన మద్రులూ హతులయ్యారు.

Verse 30

उत्थितानि कबन्धानि समदृश्यन्त सर्वश:

సంజయుడు పలికెను—అన్నివైపులా లేచిన కబంధాలు కనిపించాయి.

Verse 31

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम्‌ । सब ओर कबन्ध खड़े दिखायी दे रहे थे और सूर्यमण्डलके बीचसे वहाँ बड़ी भारी उल्का गिरी ।। रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्न निहतैश्व महारथै:

సంజయుడు పలికెను—సూర్యమండల మధ్యభాగాన్ని చీల్చుకుంటూ ఒక మహా ఉల్క పడింది. చుట్టూ కబంధాలు నిలిచినట్లు కనిపించాయి; విరిగిన రథాలు, పగిలిన యుగాలు-అక్షాలు, హతులైన మహారథులు యుద్ధభూమిలో చెల్లాచెదురుగా పడ్డారు.

Verse 32

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्तत:

సంజయుడు పలికెను—ఆపై యుగానికి కట్టబడ్డ గుర్రాలు గాలివేగంతో దూసుకుపోతూ వారిని అక్కడక్కడికి తీసుకెళ్లాయి.

Verse 33

भग्नचक्रान्‌ रथान्‌ केचिदहरंस्तुरगा रणे

సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధమధ్యంలో కొందరు అశ్వాలు చక్రాలు విరిగిన రథాలను లాగుతూ తీసుకుపోయాయి.

Verse 34

तत्र तत्र व्यदृश्यन्त योक्त्रै: श्लिष्टा: सम वाजिन:

సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడక్కడ కట్టుబాటుగా కట్టిన కట్టెలతో (లగ్గాలతో) బిగుసుకున్న అశ్వాలు సమ వరుసలుగా నిలిచి కనిపించాయి.

Verse 35

रथिन: पतमानाश्ष दृश्यने सम नरोत्तमा: | गगनात्‌ प्रच्युता: सिद्धा: पुण्यानामिव संक्षये

సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో ఆ నరోత్తమ రథికులు పడిపోతూ కనిపించారు; పుణ్యక్షయం కలిగినప్పుడు సిద్ధులు ఆకాశం నుండి జారిపడినట్లుగా.

Verse 36

जहाँ-तहाँ जोतोंसे जुड़े हुए घोड़े और नरश्रेष्ठ रथी गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो सिद्ध (पुण्यात्मा) पुरुष पुण्यक्षय होनेपर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े हों ।।

సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడక్కడ యోకులతోనే బిగుసుకుని ఉన్న అశ్వాలు, నరోత్తములైన రథికులు పడిపోయి కనిపించారు; పుణ్యక్షయం కలిగినప్పుడు సిద్ధులు ఆకాశం నుండి భూమికి జారిపడినట్లుగా. మద్రరాజుని అనుచరులైన ఆ శూరులు హతులైనప్పుడు, మేము దాడి చేస్తూ ముందుకు వస్తున్నామని చూసి, విజయాభిలాషతో ఉన్న పాండవ మహారథులు శంఖనాదం చేస్తూ, బాణాల శబ్దగర్జనను వ్యాపింపజేస్తూ, మహావేగంతో మమ్మల్ని ఎదుర్కొనడానికి వచ్చారు.

Verse 37

अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृद्धा: प्रहारिण: । बाणशब्दरवान्‌ कृत्वा विमिश्रान्‌ शड्खनिः:स्वनै:

సంజయుడు అన్నాడు—విజయాన్ని కోరుతూ, ఘోరంగా ప్రహరించే వారు మహావేగంతో మాపైకి దూసుకొచ్చారు; శంఖధ్వనులతో కలిసిన బాణాల శబ్దగర్జనను కలిగించారు.

Verse 38

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्ष्यप्रहारिण: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान प्रचुक्तुशु:,हमारे पास पहुँचकर लक्ष्य वेधनेमें सफल और प्रहारकुशल पाण्डव-सैनिक अपने धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

మళ్లీ మా సమీపానికి చేరి, లక్ష్యసాధనలో నిపుణులై ప్రహారంలో దక్షులైన పాండవ యోధులు తమ ధనుస్సులను ఊపుతూ ఘోరంగా సింహనాదం చేశారు।

Verse 39

ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत्‌ । मद्रराजं च समरे दृष्टवा शूरं निपातितम्‌

అప్పుడు మద్రరాజుని మహాసేన నశించినదాన్ని చూసి, సమరంలో ఆ శూర మద్రరాజుడే పడిపోయినదాన్ని చూచి (యోధుల మనస్సులు కలత చెందాయి)।

Verse 40

दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌ | मद्रराजकजी वह विशाल सेना मारी गयी तथा शूरवीर मद्रराज शल्य पहले ही समरभूमिमें धराशायी किये जा चुके हैं, यह सब अपनी आँखों देखकर दुर्योधनकी सारी सेना पुनः पीठ दिखाकर भाग चली ।।

మహారాజా! మద్రరాజుని సేన నశించినదీ, శూరుడైన శల్యుడు యుద్ధభూమిలో పడిపోయినదీ—ఇవి అన్నీ కళ్లారా చూసి దుర్యోధనుని సమస్త సేన మళ్లీ వెనుదిరిగి పారిపోయింది. విజయోత్సాహంతో ఉన్న దృఢధన్వులైన పాండవుల దెబ్బలకు కౌరవసేన భయాక్రాంతమై, గందరగోళంగా అన్ని దిశలకూ చెదిరిపోయి పారింది।

Verse 43

धनु:शब्दं महत्‌ कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवै: । महाराज! उन शूरवीरोंने युद्ध करनेका दृढ़ निश्चय कर लिया था, अतः धनुषकी गम्भीर टंकार करके पाण्डवोंके साथ संग्राम आरम्भ कर दिया

మహారాజా! ఆ శూరులు యుద్ధానికి దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, ధనుస్సుల ఘనధ్వని మోగిస్తూ పాండవులతో కలిసి సమరంలో ప్రవేశించారు।

Verse 63

पूरयन्‌ रथघोषेण दिश: सर्वा महारथ: । शल्य मारे गये और मद्रराजका प्रिय करनेमें लगे हुए मद्रदेशीय महारथियोंने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको पीड़ित कर रखा है; यह सुनकर कुन्तीपुत्र महारथी अर्जुन गाण्डीव धनुषकी टंकार करते और रथके गम्भीर घोषसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए वहाँ आ पहुँचे

మహారథి అర్జునుడు తన రథఘోషతో సమస్త దిశలను నింపుతూ అక్కడికి చేరాడు. శల్యుడు హతుడైన తరువాత మద్రదేశ మహారథులు—తమ రాజుకు ప్రీతికరంగా ఉండాలనే తపనతో—ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుని తీవ్రంగా పీడిస్తున్నారు; ఈ వార్త విని కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు గాండీవాన్ని టంకారమోగిస్తూ వేగంగా అక్కడికి వచ్చాడు।

Verse 96

क्षोभयन्ति सम तां सेनां मकरा: सागरं यथा | युधिष्ठिरको सब ओरसे घेरकर खड़े हुए पुरुषप्रवर पाण्डव उस सेनाको उसी प्रकार क्षुब्ध करने लगे, जैसे मगर समुद्रको

సంజయుడు పలికెను—పురుషోత్తములైన పాండవులు ఆ సేనను అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి, మకరములు సముద్రాన్ని మథించి కల్లోలపరచినట్లు, దానిని కలవరపెట్టసాగిరి।

Verse 123

भ्रातरो वास्य ते शूरा दृश्यने नेह केन च । वे बहुसंख्यक महामनस्वी मद्रमहारथी विशाल पाण्डव-सेनाको मथकर जोर-जोरसे पुकार-पुकारकर कहने लगे--“कहाँ है वह राजा युधिष्ठिर? अथवा उसके वे शूरवीर भाई? वे सब यहाँ दिखायी क्‍यों नहीं देते?

సంజయుడు పలికెను—నీ వీర సోదరులు ఇక్కడ ఏ విధంగానూ కనబడుటలేదు. అనేకులచే చుట్టుముట్టబడిన మద్రదేశ మహామనస్క మహారథుడు విశాలమైన పాండవసేనను మథించి, మళ్లీ మళ్లీ బలంగా కేకలేసి అన్నాడు—“ఆ రాజు యుధిష్ఠిరుడు ఎక్కడ? అతని శూర సోదరులు ఎక్కడ? వారు అందరూ ఇక్కడ ఎందుకు కనబడరు?”

Verse 143

अभ्यघ्नन्‌ युयुधानश्न मद्रराजपदानुगान्‌ । ऐसी बातें कहते हुए उन मद्रराजके अनुगामी वीर योद्धाओंको द्रौपदीके महारथी पुत्रों और सात्यकिने मारना आरम्भ किया

సంజయుడు పలికెను—యుయుధానుడు (సాత్యకి) మద్రరాజుని అడుగుజాడలను అనుసరించే యోధులను కొట్టి పడేయసాగెను. అదే ఉద్ధృతిలో ద్రౌపదీ మహారథి కుమారులు కూడా సాత్యకితో కలిసి మద్రపక్ష వీరులను సంహరించసాగిరి।

Verse 156

ते दृश्यन्तेडपि समरे तावका निहताः परै: । समरांगणमें आपके वे सैनिक शत्रुओंद्वारा मारे जाने लगे। कुछ योद्धा छिन्न-भिन्न हुए रथके पहियों और कुछ कटे हुए विशाल ध्वजोंके साथ ही धराशायी होते दिखायी देने लगे

సంజయుడు పలికెను—యుద్ధరంగంలో కనిపిస్తూనే మీ సైనికులు శత్రువులచే హతమవసాగిరి. కొందరు విరిగిన రథచక్రాల మధ్య చిత్తుచిత్తుగా పడిపోయిరి; మరికొందరు కోసివేయబడిన మహాధ్వజాలతో కూడ నేలకొరిగినట్లు కనబడిరి।

Verse 163

वार्यमाणा ययुर्वेगात्‌ पुत्रेण तव भारत । राजन्‌! भरतनन्दन! वे योद्धा युद्धमें सब ओर फैले हुए पाण्डवोंको देखकर आपके पुत्रके मना करनेपर भी वेगपूर्वक आगे बढ़ गये

సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! నీ కుమారుడు ఆపబోయినప్పటికీ ఆ యోధులు వేగంగా ముందుకు దూసుకుపోయిరి. ఓ రాజా, భరతనందనా! యుద్ధంలో పాండవులు అన్ని వైపులా విస్తరించి ఉన్నట్లు చూసి, నీ కుమారుని నిరోధాన్ని లెక్కచేయక ఆవేశంతో ముందుకు సాగిరి।

Verse 176

न चास्य शासन केचित्तत्र चक्रुर्महारथा: । दुर्योधनने उन वीरोंको सान्त्वना देते हुए बहुत मना किया, किंतु वहाँ किन्हीं महारथियोंने उसकी इस आज्ञाका पालन नहीं किया

అక్కడ ఉన్న మహారథుల్లో ఎవ్వరూ అతని ఆజ్ఞను అమలు చేయలేదు. దుర్యోధనుడు ఆ వీరులను సాంత్వనపరుస్తూ ఎంతోగా ఆపేందుకు ప్రయత్నించినా, యుద్ధావేశంలో వారు అతని మాటకు లోబడలేదు.

Verse 193

न युक्तमेतत्‌ समरे त्वयि तिष्ठति भारत । “भारत! हमलोगोंके देखते-देखते मद्रदेशकी यह सेना क्‍यों मारी जाती है? तुम्हारे रहते ऐसा कदापि नहीं होना चाहिये

భారతా! నీవు సమరంలో స్థిరంగా నిలిచి ఉండగా ఇది తగదు. మనం చూస్తుండగానే మద్రదేశ సైన్యం ఎలా నశించాలి? నీవు ఉన్నంతవరకు ఇది ఎప్పటికీ జరగకూడదు.

Verse 253

प्रययौँ सिंहनादेन कम्पयन्निव मेदिनीम्‌ | संजय कहते हैं--राजन्‌! ऐसा विचारकर सब लोग वहीं गये

సంజయుడు చెప్పాడు—రాజా! అలా ఆలోచించి అందరూ తమ సైనికులు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. శకుని అలా చెప్పగానే రాజు దుర్యోధనుడు విస్తారమైన సేనతో సింహనాదం చేస్తూ, భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా ముందుకు సాగాడు.

Verse 263

इत्यासीत्‌ तुमुल: शब्दस्तव सैन्यस्य भारत । भारत! उस समय आपकी सेनामें “मार डालो, घायल करो, पकड़ लो, प्रहार करो और टुकड़े-टुकड़े कर डालो” यह भयंकर शब्द गूँज रहा था

భారతా! ఆ సమయంలో నీ సైన్యంలో ఘోరమైన కలకలం లేచింది—“చంపండి, గాయపరచండి, పట్టుకోండి, ప్రహరించండి, ముక్కలు ముక్కలుగా చేయండి” అనే భయంకర నినాదం మార్మోగింది.

Verse 273

सहितानभ्यवर्तन्त गुल्ममास्थाय मध्यमम्‌ | रणभूमिमें मद्रराजके सेवकोंको एक साथ धावा करते देख पाण्डवोंने मध्यम गुल्म (सेना)-का आश्रय ले उनका सामना किया

రణభూమిలో మద్రరాజు సేవకులు ఒకేసారి గుంపుగా దాడి చేస్తుండటం చూసి, పాండవులు మధ్య గుల్మం (మధ్య వ్యూహం) ఆశ్రయించి ఆ దాడిని ఎదుర్కొన్నారు.

Verse 296

हृष्ा: किलकिलाशब्दमकुर्वन्‌ सहिता: परे । वहाँ हमारे पहुँचते ही मद्रदेशके वे वेगशाली वीर कालके गालमें चले गये और शत्रुसैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो एक साथ किलकारियाँ भरने लगे

మేము చేరగానే మద్రదేశపు ఆ వేగశాలి వీరులు కాలముఖంలోకి వెళ్లినట్లయ్యారు; శత్రుసైన్యం మాత్రం పరమానందంతో ఒక్కసారిగా కిలకిలారవాలు చేసింది।

Verse 313

अश्वैर्निपतितैश्वैव संछन्नाभूद्‌ वसुन्धरा । टूटे-फूटे रथों, जूओं और धुरोंसे, मारे गये महारथियोंसे तथा धराशायी हुए घोड़ोंसे भूमि ढक गयी थी

పడిపోయిన గుర్రాలతోనే భూమి పూర్తిగా కప్పబడింది; విరిగిన రథాలు, జూళ్లు, ధురాలు, అలాగే హతమైన మహారథుల దేహాలతో యుద్ధభూమి పరచబడింది.

Verse 326

अदृश्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे | महाराज! वहाँ समरांगणमें बहुत-से योद्धा जूएमें बँधे हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा इधर-उधर ले जाये जाते दिखायी देते थे

మహారాజా! ఆ రణభూమిలో అనేక యోధులు జూళ్లకు, కట్టుబాట్లకు బంధింపబడి, గాలివేగంతో దూసుకెళ్లే గుర్రాల చేత ఇటూ అటూ లాగబడుతూ కనిపించారు.

Verse 333

रथार्ध केचिदादाय दिशो दश विबशभ्रमु: । कुछ घोड़े रणभूमिमें टूटे पहियोंवाले रथोंको लिये जा रहे थे और कितने ही अश्व आधे ही रथको लेकर दसों दिशाओंमें चक्कर लगाते थे

కొన్ని గుర్రాలు రణభూమిలో చక్రాలు విరిగిన రథాలను లాగుతూ పోతున్నాయి; మరికొన్ని అశ్వాలు అర్ధరథాన్ని మాత్రమే తీసుకొని పదిదిశలలో అశక్తంగా చుట్టుముట్టి తిరుగుతున్నాయి.