Shloka 36
शल्यवधे कौरवसेनाभङ्गः, भीमस्य गदायुद्धं, दुर्योधनस्य समाह्वानम्
Rout after Śalya’s fall; Bhīma’s mace engagement; Duryodhana’s rally
जहाँ-तहाँ जोतोंसे जुड़े हुए घोड़े और नरश्रेष्ठ रथी गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो सिद्ध (पुण्यात्मा) पुरुष पुण्यक्षय होनेपर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े हों ।। निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु वै अस्मानापततकश्चापि दृष्टवा पार्था महारथा:,मद्रराजके उन शूरवीर सैनिकोंके मारे जानेपर हमें आक्रमण करते देख विजयकी अभिलाषा रखनेवाले महारथी पाण्डवयोद्धा शंखध्वनिके साथ बाणोंकी सनसनाहट फैलाते हुए हमारा सामना करनेके लिये बड़े वेगसे आये
sañjaya uvāca | yatra-tatra jyotobhiḥ saṃyuktā aśvāś ca narottamā rathinaś ca patitā dṛśyante sma, yathā puṇyakṣaye siddhāḥ puruṣā ākāśāt pṛthivīṃ patanti || nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu vai asmān āpatataś cāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ, jayābhilāṣiṇaḥ śaṅkhanādena bāṇānāṃ śabdaṃ vitanvantaḥ pratyudyayur mahāvegāḥ ||
సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడక్కడ యోకులతోనే బిగుసుకుని ఉన్న అశ్వాలు, నరోత్తములైన రథికులు పడిపోయి కనిపించారు; పుణ్యక్షయం కలిగినప్పుడు సిద్ధులు ఆకాశం నుండి భూమికి జారిపడినట్లుగా. మద్రరాజుని అనుచరులైన ఆ శూరులు హతులైనప్పుడు, మేము దాడి చేస్తూ ముందుకు వస్తున్నామని చూసి, విజయాభిలాషతో ఉన్న పాండవ మహారథులు శంఖనాదం చేస్తూ, బాణాల శబ్దగర్జనను వ్యాపింపజేస్తూ, మహావేగంతో మమ్మల్ని ఎదుర్కొనడానికి వచ్చారు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores impermanence and karmic limitation: even exalted states symbolized by Siddhas are depicted as contingent upon puṇya, and when merit is exhausted one falls. In the human sphere, martial glory likewise collapses into death, reminding the listener that victory and status are unstable and ethically charged.
Sañjaya describes the battlefield after heavy fighting: fallen horses and elite chariot-warriors lie scattered. With Śalya’s (Madrarāja’s) followers being slain, the Pāṇḍava great warriors, eager to win, rush forward to confront the advancing Kaurava side, sounding conches and releasing arrows.