Adhyaya 1
शल्यपर्वणि प्रथमाध्यायः — Karṇa-vadha-anantaraṃ Śalya-niyogaḥ, Saṃjayasya Dhṛtarāṣṭra-nivedanam
Upa-parva: Śalya-senāpatitva and Saṃjaya-nivedana (Leadership Transition and Court Report)
Janamejaya queries Vaiśaṃpāyana about the Kauravas’ actions after Karṇa’s fall. The narration outlines Duryodhana’s grief and temporary collapse, followed by a renewed decision to continue engagement, culminating in the appointment of Śalya as commander. The chapter then summarizes a rapid chain of outcomes: intense conflict between the armies; Śalya’s fall at the hands of Dharmarāja; Duryodhana’s retreat to a fearsome lake and subsequent defeat by Bhīmasena after being called out; and the night violence by the remaining three chariot-warriors against the Pāñcāla forces. The scene shifts to the capital: Saṃjaya arrives in distress, enters the royal residence, and reports extensive losses across regions and ranks, including the fall of Śalya and the defeat of Duryodhana. Dhṛtarāṣṭra, Vidura, and Gāndhārī with the Kuru women collapse in grief; attendants attempt revival with water and fanning; Dhṛtarāṣṭra regains partial composure, dismisses the women and friends, and is consoled verbally by Vidura and Saṃjaya as the chapter closes.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के दरबार में संजय का वचन फिर उठता है—पाण्डवों का बल उदीर्यमाण है, और सुयोधन के सामने ‘प्राप्तकाल’ आ खड़ा हुआ है; शेष बचे योद्धाओं की गिनती स्वयं युद्ध का शोकगीत बन जाती है। → दुर्योधन पाण्डव-बल को बढ़ता देख कर कौरव-पक्ष के लिए उपाय पूछता-तौलता है; उधर कथावाचक-परम्परा में जिज्ञासा भी तीव्र होती है—‘पूर्वजों के महत् चरित’ को सुनने की तृष्णा (श्रोता की) कथा को आगे धकेलती है। युद्धभूमि पर दिशाओं-दिशाओं के वीरों के नाश का वर्णन फैलता है—पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम सब ओर क्षय। → महाधनुर्धर दुर्योधन के हत होने पर (उसके बाद) शेष बचे रथी रात के उन्माद में पांचाल-सोमकों पर टूट पड़ते हैं; और फिर ‘पतित’ को देख बान्धवों का जल-छिड़काव, उपचार, और स्त्रियों का बाहर निकलना—विजय नहीं, केवल पतन का दृश्य शिखर बनता है। → विदुर काँपते हुए स्त्रियों को धीरे-धीरे विदा करते हैं; संजय धृतराष्ट्र को दीन, रोदन-आतुर अवस्था में देखता है—दरबार का केंद्र अब नीति या रण नहीं, शोक और शेष-गणना है: दोनों पक्षों की अक्षौहिणियों में से बहुत थोड़े रथी ही बचे। → रात के संहार के बाद शेष बचे योद्धाओं और शोकाकुल हस्तिनापुर के आगे अगला प्रश्न लटकता है—अब नेतृत्व किसके हाथ, और यह शेष-युद्ध किस दिशा में मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
-- दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये. १२७५॥ . (२८ ) ३८॥ १६४ कर्णपर्व की कुल श्लोक-संख्या ७५५०४।-- शीफका+ (0 आज आस - 'सर्वलोकानुचर:' का यह अर्थ भी हो सकता है कि सब लोग उसके अनुचर हो जाते हैं। ॥ ७० श्रीपरमात्मने नम: ।।
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా! సమరంలో సవ్యసాచి అర్జునుడు ఈ విధంగా కర్ణుణ్ణి పడగొట్టిన తరువాత, స్వల్పంగా మిగిలిన కురువులు ఏమి చేశారు?
Verse 2
उदीर्यमाणं च बलं॑ दृष्टवा राजा सुयोधन: । पाण्डवै: प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरव:,पाण्डवोंका बल बढ़ता देखकर कुरुवंशी राजा दुर्योधनने उनके साथ कौन-सा समयोचित बर्ताव करनेका निश्चय किया?
జనమేజయుడు అడిగాడు—పాండవుల బలం పెరుగుతున్నదని చూసి, కౌరవ రాజు సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) సమయోచితంగా ఏ మార్గాన్ని ఆశ్రయించాలని నిర్ణయించాడు?
Verse 3
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्वरितं महत्
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజోత్తమా! ఇదే నేను వినదలచుకున్నది; దయచేసి వివరించండి. నా పూర్వజుల మహత్తర, ఆశ్చర్యకర కీర్తికథలు వింటూ కూడా నాకు తృప్తి కలగదు; కనుక సంపూర్ణంగా చెప్పండి.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच ततः कर्णे हते राजन् धार्तराष्ट्र: सुयोधन: । भृशं शोकार्णवे मग्नो निराश: सर्वतो5भवत्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! కర్ణుడు హతుడైన తరువాత ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) ఘోర శోకసముద్రంలో మునిగి, అన్ని వైపులా నిరాశకు లోనయ్యాడు.
Verse 5
हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमान: पुनः पुनः । कृच्छात् स्वशिबिरं प्राप्तो हतशेषै्न॑पैः सह,हा कर्ण! हा कर्ण!” ऐसा कहकर बारंबार शोक ग्रस्त हो मरनेसे बचे हुए नरेशोंके साथ वह बड़ी कठिनाईसे अपने शिबिरमें आया
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—“హా కర్ణా! హా కర్ణా!” అని పదే పదే విలపిస్తూ, శోకంతో కుంగిపోయి, సంహారంలో మిగిలిన రాజులతో కలిసి అతడు ఎంతో కష్టపడి తన శిబిరానికి చేరాడు.
Verse 6
स समाथ्वास्यमानो5पि हेतुभि: शास्त्रनिश्चितै: । राजभिननलभरच्छर्म सूतपुत्रवर्धं स््मरन्
వైశంపాయనుడు పలికెను—శాస్త్రనిశ్చితమైన యుక్తులతో రాజులు అతనిని ఎంతగా ఓదార్చినను, అతనికి శాంతి కలగలేదు; సూతపుత్రుని వధను స్మరించగానే అతని మనస్సు స్థిరపడలేదు।
Verse 7
स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिव: । संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्यया
దైవమును, భవితవ్యమును ప్రబలమని భావించిన ఆ పార్థివుడు సంగ్రామమధ్యంలో దృఢనిశ్చయం చేసుకొని మరల యుద్ధానికి బయలుదేరెను।
Verse 8
शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद् राजपुड़व: । रणाय निर्ययौ राजा हतशेषैनपै: सह
విధివిధానంగా శల్యుని సేనాపతిగా నియమించి పాండవ రాజు యుద్ధానికి బయలుదేరెను; మహాసంహారానంతరం మిగిలిన రాజులతో కూడి।
Verse 9
नृपश्रेष्ठ राजा दुर्योधन शल्यको विधिपूर्वक सेनापति बनाकर मरनेसे बचे हुए राजाओंके साथ युद्धके लिये निकला ।।
అనంతరం, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, కురు–పాండవ సేనల మధ్య అత్యంత తుములమైన ఘోర యుద్ధం జరిగింది; అది దేవాసుర సంగ్రామమువలె భయంకరమైంది।
Verse 10
ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे । ससैन्यो5थ स मध्याल्ले धर्मराजेन घातित:,महाराज! तत्पश्चात् सेनासहित शल्य युद्धमें बड़ा भारी संहार मचाकर मध्याह्नकालमें धर्मराज युधिष्ठिरके हाथसे मारे गये
మహారాజా, ఆపై శల్యుడు యుద్ధంలో ఘోర సంహారం చేసి, మధ్యాహ్న సమయంలో తన సేనతో కూడి ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని చేత హతుడయ్యెను।
Verse 11
ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् । अपसृत्य हृदं घोरं विवेश रिपुजाद भयात्,तदनन्तर राजा दुर्योधन अपने भाइयोंके मारे जानेपर समरांगणसे दूर जाकर शत्रुके भयसे भयंकर तालाबमें घुस गया
అప్పుడు రాజు దుర్యోధనుడు, తన బంధువులు మరియు సోదరులు హతులైనందున, యుద్ధభూమి నుండి వెనుదిరిగాడు. శత్రుభయంతో కలవరపడి అతడు ఒక భయంకరమైన సరస్సులో ప్రవేశించాడు.
Verse 12
अथापराल्नि तस्याह्वः परिवार्य सुयोधन: । हृदादाहूय युद्धाय भीमसेनेन पातितः,इसके बाद उसी दिन अपराहक्लकालमें दुर्योधनपर घेरा डालकर उसे युद्धके लिये तालाबसे बुलाकर भीमसेनने मार गिराया
తర్వాత అదే రోజు అపరాహ్న సమయంలో సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) చుట్టుముట్టబడ్డాడు. సరస్సు నుండి యుద్ధానికి బయటకు పిలువబడగా, భీమసేనుడు అతన్ని కొట్టి పడగొట్టాడు.
Verse 13
तस्मिन् हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथा: । संरम्भान्निशि राजेन्द्र जघ्नु: पांचालसोमकान्
రాజేంద్రా! ఆ మహాధనుర్ధరుడు హతుడైన తరువాత, మిగిలిన ముగ్గురు రథికులు కోపావేశంతో రాత్రి నిద్రిస్తున్న పాంచాలులను, సోమకులను సంహరించారు.
Verse 14
ततः पूर्वाह्नसमये शिबिरादेत्य संजय: । प्रविवेश पुरीं दीनो दु:खशोकसमन्वित:,तत्पश्चात् पूर्वाह्लकालमें दुःख और शोकमें डूबे हुए संजयने शिबिरसे आकर दीनभावसे हस्तिनापुरमें प्रवेश किया
తర్వాత పూర్వాహ్న సమయంలో సంజయుడు శిబిరం నుండి వచ్చి, దుఃఖశోకాలతో నిండినవాడై, దీనస్థితిలో నగరంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 15
स प्रविश्य पुरी सूतो भुजावुच्छित्य दु:खित: । वेपमानस्ततो राज्ञ: प्रविवेश निकेतनम्,पुरीमें प्रवेश करके दोनों बाँहें ऊपर उठाकर दुःखमग्न हो काँपते हुए संजय राजभवनके भीतर गये
నగరంలో ప్రవేశించిన ఆ సూతుడు సంజయుడు దుఃఖంతో వ్యాకులుడై రెండు భుజాలను పైకి ఎత్తాడు; ఆపై వణుకుతూ రాజు నివాసంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 16
रुरोद च नरव्याप्र हा राजन्निति दुःखित: । अहो बत विनष्टा: सम निधनेन महात्मन:
అతడు దుఃఖంతో విలపిస్తూ కన్నీరు కార్చి—“హా నరవాఘ్రా! హా రాజా!” అని అరిచాడు. తరువాత—“అయ్యో! ఆ మహాత్ముని మరణంతో మేము పూర్తిగా నశించినవారమయ్యాము” అని శోకించాడు.
Verse 17
विधिश्व बलवानत्र पौरुषं तु निरर्थकम् | शक्रतुल्यबला: सर्वे यथावध्यन्त पापडवै:
ఈ లోకంలో విధియే (భాగ్యమే) బలవంతం; కేవలం పురుషప్రయత్నం నిరర్థకం. ఎందుకంటే మీ కుమారులంతా ఇంద్రసమాన బలవంతులైనా పాండవుల చేతిలో హతులయ్యారు.
Verse 18
दृष्टवैव च पुरे राजज्जन: सर्व: स संजयम् । क्लेशेन महता युक्त सर्वतो राजसत्तम
ఓ రాజా! నగరంలో సంజయుణ్ణి చూచిన వెంటనే సమస్త ప్రజలు—ఓ రాజసత్తమా—అన్ని వైపులా మహా క్లేశంతో ఆవరించబడ్డారు.
Verse 19
रुरोद च भृशोद्धिग्नो हा राजन्निति विस्वरम् | आकुमारं नरव्याप्र तत्र तत्र समन््ततः
అతడు తీవ్రమైన వ్యాకులతతో గొంతెత్తి—“హా రాజా!” అని ఏడ్చాడు. ఓ నరవాఘ్రా! అతడు అక్కడక్కడా, అన్ని వైపులా, బాల్యకాలం నుంచే ఇలా విలపించేవాడివలె అయ్యాడు.
Verse 20
आर्तनादं ततश्षक्रे श्रुव्वा विनिहतं नूपम् राजन! नृपश्रेष्ठ! हस्तिनापुरके सभी लोग संजयको सर्वथा महान् क्लेशसे युक्त देखकर अत्यन्त उद्विग्न हो “हा राजन्!' ऐसा कहते हुए फ़ूट-फ़ूटकर रोने लगे। नरव्याप्र! वहाँ चारों ओर बच्चोंसे लेकर बूढ़ोंतक सब लोग राजाको मारा गया सुन आर्तनाद करने लगे || १८-१९ $ || धावतश्चाप्यपश्यामस्तत्र तान् पुरुषर्षभान्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ రాజా! రాజు హతుడయ్యాడని వచ్చిన ఆర్తనాదాన్ని విని, ఓ నృపశ్రేష్ఠా, హస్తినాపురంలోని ప్రజలందరూ సంజయుడు మహా క్లేశంతో నిండిపోయి ఉన్నాడని చూసి అత్యంత కలత చెందారు. వారు “హా రాజా!” అని పలుకుతూ అన్ని వైపులా బోరున విలపించారు. ఓ నరవాఘ్రా! నగరమంతటా పిల్లల నుండి వృద్ధుల వరకు అందరూ రాజవధ వార్త విని కరుణ రోదన చేశారు. అలాగే పరుగెత్తుతూ మేము అక్కడ ఆ పురుషర్షభులను కూడా చూశాము.
Verse 21
तथा स विदह्वल: सूत: प्रविश्य नृपतिक्षयम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇట్లు కలతచెంది వ్యాకులుడైన సూతుడు, అమంగళ వార్తల భారమును మరియు యుద్ధం కలిగించిన ధర్మసంకటపు ఒత్తిడిని హృదయమందు ధరించి, రాజనివాసములో ప్రవేశించెను।
Verse 22
तथा चासीनमनघं समनन््तात् परिवारितम्
అతడు ఆ అనఘుని ఆసీనుడై, అన్ని వైపులా పరివృతుడై ఉన్నట్లు చూచెను—నిర్దోషాచారమునకు ప్రతిరూపమై, పరిచారకులు మరియు దర్శకుల మధ్య, యుద్ధపు కఠిన కర్తవ్యాలు అందరిపై ఒత్తిడి చేయుచుండగా।
Verse 23
स््नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च । तथान्यैश्न सुहृद्धिश्न ज्ञातिभिश्व हितैषिभि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! (ధృతరాష్ట్రుడు) తన కోడళ్లతో, గాంధారీతో, విదురునితో కూడ, అలాగే ఇతర హితైషి సుహృదులు మరియు బంధువులతో కూడ ఉన్నాడు—యుద్ధవిధ్వంస మధ్య సలహా, సేవలలో అతని పక్కన నిలిచినవారు।
Verse 24
तमेव चार्थ ध्यायन्तं कर्णस्य निधन प्रति । भरतश्रेष्ठ! वे निष्पाप नरेश अपनी पुत्रवधुओं, गान्धारी, विदुर तथा अन्य हितैषी सुहृदों एवं बन्धु-बान्धवोंद्वारा सब ओरसे घिरे हुए बैठे थे और कर्णके मारे जानेसे होनेवाले परिणामका चिन्तन कर रहे थे | २२-२३ $ ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ నిర్దోష రాజు తన కోడళ్లు, గాంధారీ, విదురుడు మరియు ఇతర హితైషి సుహృదులు, బంధువులచే అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టబడి కూర్చుండి, కర్ణుని మరణానంతర ఫలితములను ధ్యానించుచుండెను। అప్పుడు సంజయుడు దుఃఖభారితమనసుతో, కన్నీళ్లతోనే అన్నట్లు, సందిగ్ధంగా కంపించే స్వరముతో రాజు జనమేజయునితో పలికెను—“నరవ్యాఘ్రా! భరతశ్రేష్ఠా! నేను సంజయుడను. నీకు నమస్కారము।”
Verse 25
नातिद्ृष्टमना: सूतो वाक्यसंदिग्धया गिरा | संजयो<हं नरव्यात्र नमस्ते भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను—సూతుడు సంజయుడు అత్యంత ఖిన్నమనస్కుడై, కన్నీళ్ల మధ్య, సందిగ్ధంగా తడబడే వాణితో పలికెను—“నరవ్యాఘ్రా! భరతర్షభా! (ఓ జనమేజయ) నేను సంజయుడను. నీకు నమస్కారము।”
Verse 26
मद्राधिपो हत: शल्य: शकुनि: सौबलस्तथा । उलूक: पुरुषव्याप्र कैतव्यो दृढविक्रम:,'पुरुषसिंह! मद्रराज शल्य, सुबलपुत्र शकुनि तथा जुआरीका पुत्र सुदृढ़पराक्रमी उलूक --ये सब-के-सब मारे गये
వైశంపాయనుడు పలికెను— హే పురుషవ్యాఘ్రా! మద్రాధిపతి శల్యుడు హతుడయ్యెను; సుబలపుత్రుడు శకుని కూడ. మరియు కైటవ్యుడైన శకుని యొక్క దృఢవిక్రమ పుత్రుడు ఉలూకుడును యుద్ధమున పతితుడయ్యెను.
Verse 27
संशप्तका हता: सर्वे काम्बोजाश्व॒ शकैः सह । म्लेच्छाक्ष पर्वतीयाक्ष यवना विनिपातिता:,“समस्त संशप्तक वीर, काम्बोज, शक, म्लेच्छ, पर्वतीय योद्धा और यवनसैनिक मार गिराये गये
వైశంపాయనుడు పలికెను— సమస్త సంశప్తకులు హతులయ్యిరి; కాంబోజులు శకులతో కూడ. మ్లేచ్ఛులు, పర్వతవాసులు, యవనులు కూడ యుద్ధమున పతితులయ్యిరి.
Verse 28
प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्व सर्वश:ः । उदीच्याश्न हता:ः सर्वे प्रतीच्याक्ष नरोत्तमा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! ప్రాచ్యులు హతులయ్యిరి; దాక్షిణాత్యులు సమస్తముగా నశించిరి. ఉదీచ్యులందరూ, అలాగే ప్రతీచ్యులలోని శ్రేష్ఠులు కూడ హతులయ్యిరి.
Verse 29
राजानो राजपुत्राश्न सर्वे ते निहता नूप । दुर्योधनो हतो राजा यथोक्तं पाण्डवेन ह
వైశంపాయనుడు పలికెను— హే నృపా! ఆ రాజులును రాజపుత్రులును అందరూ హతులయ్యిరి. రాజు దుర్యోధనుడును పాండవుడు చెప్పినట్లే హతుడయ్యెను.
Verse 30
धृष्टद्युम्नो महाराज शिखण्डी चापराजित:,“महाराज! नरव्याप्र नरेश! धृष्टद्युम्न, अपराजित वीर शिखण्डी, उत्तमौजा, युधामन्यु, प्रभद्रकगण, पांचाल और चेदिदेशीय योद्धाओंका भी संहार हो गया”
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! ధృష్టద్యుమ్నుడు, అపరాజిత వీరుడు శిఖండీ, ఉత్తమౌజుడు, యుధామన్యుడు, ప్రభద్రకగణము, అలాగే పాంచాలులు మరియు చేది దేశ యోధులు— ఇవన్నీ రణభూమిలో హతులయ్యిరి.
Verse 31
उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजनू् प्रभद्रका: । पज्चालाश्च नरव्याप्र चेदयश्न निषूदिता:
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! నరవ్యాఘ్ర నృపతీ! ఉత్తమౌజ, యుధామన్యు మరియు ప్రభద్రకగణము; పాంచాలులు, చేది దేశీయ వీరులు కూడ—అందరూ హతులయ్యారు.
Verse 32
तव पुत्रा हता: सर्वे द्रौपदेयाश्व भारत । कर्णपुत्रो हत: शूरो वृषसेन: प्रतापवान्,“भारत! आपके तथा द्रौपदीके भी सभी पुत्र मारे गये। कर्णका प्रतापी एवं शूरवीर पुत्र वृषसेन भी नष्ट हो गया
వైశంపాయనుడు పలికెను—భారతా! నీ కుమారులందరూ హతులయ్యారు; ద్రౌపదేయులూ అంతా. కర్ణుని ప్రతాపవంతుడైన శూర కుమారుడు వృషసేనుడూ హతుడయ్యాడు.
Verse 33
नरा विनिहता: सर्वे गजाश्न विनिपातिता: । रथिनश्न नरव्याप्र हयाश्व निहता युधि,“नरव्याप्र! युद्धस्थलमें समस्त पैदल मनुष्य, हाथीसवार, रथी और घुड़सवार भी मार गिराये गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరవ్యాఘ్రా! సమస్త పాదసైన్యం హతమైంది; గజయోధులూ నేలకొరిగారు. రథికులు, అశ్వారోహులూ యుద్ధంలో హతులయ్యారు.
Verse 34
किज्चिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं प्रभो । पाण्डवानां कुरूणां च समासाद्य परस्परम्,'प्रभो! पाण्डवों तथा कौरवोंमें परस्पर संघर्ष होकर आपके पुत्रों तथा पाण्डवोंके शिबिरमें किंचिन्मात्र ही शेष रह गया है
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రభూ! పాండవులు, కురువులు పరస్పరం ఎదురెదురుగా ఢీకొని యుద్ధించిన తరువాత, మీ పక్ష శిబిరములోను పాండవుల శిబిరములోను స్వల్పమాత్రమే మిగిలింది.
Verse 35
प्राय: स्त्रीशेषम भवज्जगत् कालेन मोहितम् । सप्त पाण्डवत: शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो रथा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కాలమోహం వ్యాపించగా, జగత్తు దాదాపు స్త్రీలే శేషమయ్యేలా మిగిలింది. పాండవుల పక్షంలో ఏడుగురు మిగిలారు; ధృతరాష్ట్రుల పక్షంలో మూడు రథికులు మాత్రమే మిగిలారు.
Verse 36
ते चैव भ्रातर: पञ्च वासुदेवो5थ सात्यकि: । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्व जयतां वर:
ఆ వైపున ఐదుగురు పాండవ సోదరులు, వసుదేవనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు మరియు సాత్యకి మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు; ఈ వైపున కృపాచార్యుడు, కృతవర్ముడు, అలాగే విజేత వీరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ జీవించి ఉన్నాడు.
Verse 37
तथाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तम । अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर
అయినప్పటికీ, ఓ మహారాజా, ఓ నృపశ్రేష్ఠా, ఓ జనేశ్వరా—ఈ రథికులు సమవేతులై నిలిచి, సమస్త అక్షౌహిణీ సేనల సమగ్రతను ప్రతినిధ్యం వహించినట్లున్నారు.
Verse 38
कालेन निहतं सर्व जगद् वै भरतर्षभ
ఓ భరతవృషభా, కాలం చేత సమస్త జగత్తు నశింపబడుతుంది.
Verse 39
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वच: क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वर:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ క్రూరమైన మాటలు విని జనేశ్వరుడైన ధృతరాష్ట్రుడు (తీవ్రంగా కలత చెందెను).
Verse 40
तस्मिन् निपतिते भूमौ विदुरोडपि महायशा:
అతడు నేలపై కూలిపడినప్పుడు, మహాయశస్సుగల విదురుడుకూడా (విషాదంతో కదిలిపోయెను).
Verse 41
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्षित: । महाराज! उनके गिरते ही महायशस्वी विदुरजी भी शोकसंतापसे दुर्बल हो धड़ामसे गिर पड़े || ४० $ ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, శోకవిపత్తులతో క్షీణించి అతడు నేలపై కూలిపోయెను. అతడు పడగానే మహాయశస్సుగల విదురుడును శోకసంతాపముచే బలహీనుడై బరువుగా నేలకొరిగెను. గాంధారీదేవి మరియు కురువంశపు సమస్త స్త్రీలు ఆ క్రూరవాక్యమును విని అకస్మాత్తుగా భూమిపై పడిపోయిరి; రాజకుటుంబమంతయు స్పృహచెదిరి నేలపై పడి విలపించెను. వారు విశాలమైన పటంపై చిత్రించబడిన బొమ్మలవలె నిశ్చలమై, శోకముచే స్థంభించినట్లు కన్పించిరి.
Verse 42
पतिता: सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचस्तदा । निःसंज्ञं पतितं भूमी तदासीदू राजमण्डलम्
ఆ క్రూరవాక్యమును విని వారు సహసా నేలపై పడిపోయిరి. ఆ క్షణమున రాజమండలమంతయు భూమిపై స్పృహలేక పడి ఉండెను.
Verse 43
कृच्छेण तु ततो राजा धृतराष्ट्री महीपति:
ఆపై భూపతి ధృతరాష్ట్రుడు మహా కష్టముతో (మాటలాడుటకు/ముందుకు సాగుటకు) సమర్థుడయ్యెను.
Verse 44
शनैरलभत प्राणान् पुत्रव्यसनकर्शित: । तत्पश्चात् पुत्रशोकसे पीड़ित हुए पृथ्वीपति राजा धृतराष्ट्रमें बड़ी कठिनाईसे धीरे-धीरे प्राणोंका संचार हुआ ।।
పుత్రవ్యసనముచే క్షీణించిన అతడు నెమ్మదిగా ప్రాణసంచారమును పొందెను. స్పృహ వచ్చిన వెంటనే అతడు అత్యంత దుఃఖముతో వణికెను. ఆపై అన్ని దిశలకూ చూచి క్షత్తృయైన విదురునితో ఇలా పలికెను—“విద్వన్ క్షత్తా! మహాప్రాజ్ఞా! భరతశ్రేష్ఠా! నేను పుత్రహీనుడను, అనాథుడను; ఇప్పుడు నీవే నాకు సంపూర్ణ ఆశ్రయము.” అని చెప్పి ఆ రాజు మళ్లీ స్పృహతప్పి భూమిపై పడిపోయెను.
Verse 45
उदीक्ष्य च दिश: सर्वा: क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् विद्वत क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ
అన్ని దిశలకూ చూచి రాజు క్షత్తృ విదురునితో పలికెను—“విద్వన్ క్షత్తా! మహాప్రాజ్ఞా! భరతశ్రేష్ఠా! నీవే నాకు గతి.” అని చెప్పి శోకముచే ముంచెత్తబడిన ఆ రాజు మళ్లీ స్పృహతప్పి భూమిపై పడిపోయెను.
Verse 46
ममानाथस्य सुभशं पुत्रैहीनस्य सर्वश: । एवमुक्क्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निषपषात ह
వైశంపాయనుడు పలికెను— “నేను పుత్రహీనుడను, సర్వథా అనాథుడను; ఇప్పుడు నీవే నా సంపూర్ణ ఆశ్రయం.” అని చెప్పి రాజు మళ్లీ స్పృహతప్పి నేలపై కూలిపోయెను.
Verse 47
तं तथा पतितं दृष्टवा बान्धवा ये5स्य केचन । शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्पयजनैरपि
అతడు అలా పడిపోయినదాన్ని చూసి అక్కడ ఉన్న అతని బంధువులు చల్లని నీటిని చల్లారు; అలాగే వ్యజనాలతో గాలివీశి అతనిని తేరుకునేలా చేశారు.
Verse 48
स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिप: । तूष्णीं दथ्यौ महीपाल: पुत्रव्यसनकर्शित:
దీర్ఘకాలానంతరం రాజు కొంత తేరుకున్నాడు; అయినా పుత్రవిపత్తిచే క్షీణించిన ఆ భూపతి మౌనంగా లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయెను.
Verse 49
फिर बहुत देरके बाद जब राजा धुृतराष्ट्रको होश हुआ, तब वे पुत्रशोकसे पीड़ित हो चिन्तामग्न हो गये ।।
దీర్ఘకాలానంతరం ధృతరాష్ట్రుడు స్పృహ పొందగా, పుత్రశోకంతో దగ్ధుడై చింతలో మునిగిపోయెను. ప్రజానాథా! కుండలో బంధించబడిన సర్పంలా అతడు దీర్ఘంగా నిట్టూర్పులు విడిచెను. రాజు ఈ విధంగా ఆతురుడై ఉండటం చూసి సంజయుడూ అక్కడే విలపించెను.
Verse 50
तथा सर्वा: स्त्रियश्वैव गान्धारी च यशस्विनी । ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्
అలాగే సమస్త స్త్రీలు, యశస్విని గాంధారీ కూడా విలపించెను. ఆపై దీర్ఘకాలానంతరం ఆమె విదురునితో ఈ వాక్యములు పలికెను.
Verse 51
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुहामानो मुहुर्मुहुः । गच्छन्तु योषित: सर्वा गान्धारी च यशस्विनी
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరశ్రేష్ఠుడైన ధృతరాష్ట్రుడు మళ్లీ మళ్లీ మోహంలో పడుతూ ఆజ్ఞాపించాడు—“స్త్రీలందరూ వెళ్లిపోవాలి; యశస్వినీ గాంధారీ కూడా వెళ్లుగాక.”
Verse 52
तथेमे सुद्दद: सर्वे भ्राम्पते मे मनो भूशम् । फिर सारी स्त्रियाँ और यशस्विनी गान्धारी देवी भी फूट-फ़ूटकर रोने लगीं। नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात् बहुत देरके बाद बारंबार मोहित होते हुए धृतराष्ट्रने विदुरसे कहा--“ये सारी स्त्रियाँ और यशस्विनी गान्धारी देवी भी यहाँसे चली जायूँ। ये समस्त सुहृद् भी अब यहाँसे पधारें; क्योंकि मेरा चित्त अत्यन्त भ्रान्त हो रहा है' ।। एवमुक्तस्तत: क्षत्ता ता: स्त्रियो भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను—“ఇక్కడున్న సుహృదులందరూ అలాగే; నా మనస్సు తీవ్రంగా త్రిప్పుకుంటోంది.” ఆపై చాలా సేపటికి, ధృతరాష్ట్రుడు మళ్లీ మళ్లీ మోహంలో మునిగి విదురునితో అన్నాడు—“ఈ స్త్రీలందరూ, యశస్వినీ రాణి గాంధారీ కూడా, ఇక్కడి నుంచి వెళ్లిపోవాలి. ఈ సుహృదులందరూ కూడా ఇప్పుడు వెళ్లిపోవాలి; ఎందుకంటే నా చిత్తం పూర్తిగా భ్రాంతికి లోనైంది.” ఇలా చెప్పబడినపుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, క్షత్తా (విదురుడు) ఆ స్త్రీలతో పలికెను.
Verse 53
निश्चक्रमुस्तत: सर्वा: स्त्रियो भरतसत्तम
అప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఆ స్త్రీలందరూ అక్కడి నుంచి బయటికి వెళ్లిపోయారు.
Verse 54
सुहृदश्न तथा सर्वे दृष्टवा राजानमातुरम् | भरतभूषण! फिर वे सारी स्त्रियाँ और समस्त सुहृद्गण राजाको आतुर देखकर वहाँसे चले गये || ५३ $ ।। ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप
రాజు వ్యాకులుడై ఉన్నదాన్ని చూసి, ఓ భరతభూషణా, ఆ స్త్రీలందరూ మరియు సుహృదుల సమూహమంతా అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయారు. ఆపై, ఓ పరంతపా, అక్కడ నరపతికి కొంత సంజ్ఞ తిరిగినట్లు చూసి—
Verse 55
प्राउ्जलिनि:श्वसन्तं च त॑ नरेन्द्र मुहुर्मुहु: । समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च,उस समय बारंबार लंबी साँस खींचते हुए राजा धृतराष्ट्रको विदुरजीने हाथ जोड़कर अपनी मधुर वाणीद्वारा आश्वासन दिया
ఆ సమయంలో మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ, అంజలి పెట్టి ఉన్న నరేంద్ర ధృతరాష్ట్రుని క్షత్తా విదురుడు మధుర వచనాలతో పదే పదే ఓదార్చెను.
Verse 203
नष्टचित्तानिवोन्मत्तानू शोकेन भृशपीडितान् । हमलोगोंने देखा कि वे नगरके श्रेष्ठ पुरुष अचेत और उन्मत्त-से होकर शोकसे अत्यन्त पीड़ित हो वहाँ दौड़ रहे हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—నగరంలోని శ్రేష్ఠ పురుషులు శోకంతో అత్యంతంగా పీడితులై, మనస్సు కోల్పోయినవారిలా, ఉన్మత్తులవలె అచేతనప్రాయులై అక్కడ ఇటు అటు పరుగెత్తుచుండుటను మేము చూచితిమి।
Verse 216
ददर्श नृपतिमश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम् । इस प्रकार व्याकुल हुए संजयने राजभवनमें प्रवेश करके अपने स्वामी प्रज्ञाचक्षु नृपश्रेष्ठ धृतराष्ट्रका दर्शन किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇలా వ్యాకులుడైన సంజయుడు రాజభవనంలో ప్రవేశించి, తన స్వామి, ప్రজ্ঞాచక్షువైన నృపశ్రేష్ఠుడు ధృతరాష్ట్రుని దర్శించెను।
Verse 293
भग्नसक्थो महाराज शेते पांसुषु रूषित: । “नरेश्वरर समस्त राजा और राजकुमार कालके गालमें चले गये। महाराज! जैसा पाण्डुपुत्र भीमसेनने कहा था
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! అతని తొడ విరిగిపోయెను; కోపమూ అవమానమూ కలగలిసి, ధూళితో మసకబారినవాడై భూమిపై పడి ఉన్నాడు।
Verse 386
दुर्योधन वै पुरत: कृत्वा वैरं च भारत । “भरतश्रेष्ठ) भरतनन्दन! कालने दुर्योधन और उसके वैरको आगे करके सम्पूर्ण जगत््को नष्ट कर दिया'
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! దుర్యోధనుని ముందుంచి, అతని వైరభావాన్ని తోడుగా చేసుకొని కాలము సమస్త జగత్తును నాశనం చేసెను।
Verse 396
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्त्वो महीतले । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! यह क्रूर वचन सुनकर राजाधिराज जनेश्वर धृतराष्ट्र प्राणहीन-से होकर पृथ्वीपर गिर पड़े
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ఆ క్రూర వాక్యాన్ని విని రాజాధిరాజుడు ధృతరాష్ట్రుడు ప్రాణశక్తి విడిచినవాడివలె భూమిపై కూలిపోయెను।
Verse 426
प्रलापयुक्त महति चित्रन्यस्तं पटे यथा । नृपश्रेष्ठ॒ उस समय वह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर कुरुकुलकी समस्त स्त्रियाँ और गान्धारी देवी सहसा पृथ्वीपर गिर गयीं
Vaiśampāyana said: O best of kings, on hearing those cruel words, all the women of the Kuru house—together with Queen Gāndhārī—suddenly fell to the ground. The entire royal family, losing sense and self-control, collapsed upon the earth and began to wail. They appeared like figures painted on a vast canvas—motionless, stunned by grief—showing how harsh speech in the wake of war deepens suffering and shatters restraint.
Verse 526
विसर्जयामास शनैर्वेपमान: पुन: पुन: । भरतश्रेष्ठ। उनके ऐसा कहनेपर बारंबार काँपते हुए विदुरजीने उन सब स्त्रियोंको धीरे- धीरे बिदा कर दिया
Vaiśaṃpāyana said: “Trembling again and again, he gradually dismissed them.” In the narrative context, Vidura—moved by grief yet acting with restraint—gently sends the women away, embodying dignified conduct amid collective sorrow.
Verse 543
अवैक्षत् संजयो दीनं रोदमानं भृशातुरम् | शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! तदनन्तर होशमें आकर अत्यन्त आतुर हो दीनभावसे विलाप करते हुए राजा धृतराष्ट्रकी ओर संजयने देखा
Vaiśampāyana said: Sañjaya looked upon King Dhṛtarāṣṭra, who had regained awareness and now, overwhelmed by anguish, was weeping and lamenting in deep distress. The scene underscores the moral weight of war’s consequences: even a king, bound by attachment and past choices, is brought to helpless sorrow when the fruits of conflict ripen.
Verse 3736
एते शेषा महाराज सर्वेडन्ये निधनं गता: । “नृपश्रेष्ठ! जनेश्वर! महाराज! उभय पक्षमें जो समस्त अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र हुई थीं, उनमेंसे ये ही रथी शेष रह गये हैं, अन्य सब लोग कालके गालमें चले गये
Vaiśampāyana said: “O great king, these alone are the survivors; all the others have gone to their death.” In the wake of the war’s total ruin, the statement underscores the moral weight of mass violence: even vast hosts and celebrated warriors are finally reduced to a scant remainder, as time and fate consume the rest.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a ruler’s dilemma: whether to persist in duty-bound command and engagement after catastrophic loss, balancing personal grief with the institutional obligation to maintain order and make lawful appointments.
It emphasizes disciplined governance under trauma: truthful intelligence transmission, recognition of impermanence and contingency, and the need for counsel (Vidura) to stabilize decision-making when emotions threaten collapse.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as historiographic linkage—summarizing battlefield outcomes and documenting the ethical and psychological consequences at court within the epic’s broader moral inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.