Adhyaya 9
वारुणी सभा — Varuṇa’s Divine Assembly (Nārada’s Description)
Upa-parva: Sabhā-vibhāga (Divine Assembly Halls: Varuṇa-sabhā and transition to Kubera-sabhā)
Nārada narrates to Yudhiṣṭhira the features of Varuṇa’s radiant white assembly hall, constructed by Viśvakarman and situated amid inner waters. The hall is portrayed as climatically balanced and sensorially pleasant, ornamented with gem-like trees bearing flowers and fruits, and populated by multicolored botanical forms and innumerable birds with gentle, indistinct calls. Varuṇa is described as seated with Vāruṇī, adorned with divine garments and ornaments, receiving veneration from Ādityas. A detailed roll of Nāgas follows (including Vāsuki, Takṣaka, Airāvata, and others), characterized by banners, coils, and hoods, attending without fatigue. Daityas and Dānavas are also listed as present—garlanded, crowned, and richly accoutred—depicted as recipients of boons and steadfast in observance within Varuṇa’s order. The chapter expands the court’s constituency to the four oceans, major rivers (e.g., Bhāgīrathī, Kāliṇdī, Narmadā, Sindhu), waterscapes (wells, ponds, lakes), directions, earth, mountains, aquatic beings, and the musical praise of Gandharvas and Apsarases. The unit concludes with Nārada stating he has seen this Vāruṇī sabhā and inviting Yudhiṣṭhira to hear next of Kubera’s hall, marking a transition in the divine-sabhā catalog.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को उस अद्भुत सभा का वर्णन सुनाते हैं जिसे विश्वकर्मा ने जल के भीतर रचा—रत्नमय वृक्षों, फल-फूलों और दिव्य प्रकाश से भरी हुई। → सभा के भीतर के रंग-रूप और बनावट का विस्तार होता है—नीले, पीले, काले, श्वेत, लाल लता-गुल्म; मञ्जरी-जाल; और अग्नियों के अनेक नामों का स्मरण, मानो यज्ञ-शक्ति स्वयं वास्तु में प्रवाहित हो। फिर सभा में उपस्थित दैत्य-दानव, गन्धर्व-अप्सरा, नदियाँ-तीर्थ और मूर्तिमान रस/पर्वत—सबका क्रमशः परिचय आता है, जिससे यह स्थान केवल भवन नहीं, एक जीवित ब्रह्माण्ड-सभा बन जाता है। → वरुण-सभा में समस्त गन्धर्व-अप्सराएँ वाद्य-गीत सहित वरुण की स्तुति करते हैं; रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित ‘रस’ मधुर कथाएँ कहते हैं; और वरुण का मन्त्री सुनाभ पुत्र-पौत्रों सहित, ‘गौ’ तथा ‘पुष्कर’ तीर्थ के साथ उपासना में स्थित दिखता है—यह दृश्य सभा की दिव्यता और देव-व्यवस्था की पराकाष्ठा है। → अध्याय सभा की पूर्णता को स्थिर करता है—निर्माण (विश्वकर्मा), अलंकरण (रत्न-वृक्ष, रंग-लताएँ), और निवास/उपासना (वरुण-स्तुति, मन्त्री-परिवार, तीर्थ-नदियाँ) के माध्यम से यह स्पष्ट होता है कि यह सभा धर्म-व्यवस्था और ऐश्वर्य का केन्द्र है। → यह दिव्य वैभव आगे चलकर मनुष्यों की सभा-राजनीति और अहंकार के लिए मानक/प्रलोभन बनेगा।
Shlokas
Verse 1
- नीलकण्ठने अपनी टीकामें इन सत्ताईस पावकोंके नाम इस प्रकार बताये हैं--अंगिरा
నారదుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, వరుణదేవుని దివ్య సభ అపార కాంతితో నిత్యము ప్రకాశిస్తుంది. దాని పరిమాణము యమరాజు సభతో సమానము; దాని ప్రాకారములు, తోరణద్వారములు అత్యంత సుందరములు.
Verse 2
अन्त:ःसलिलमास्थाय विदहिता विश्वकर्मणा । दिव्यै रत्नमयैर्वृक्षै:ः फलपुष्पप्रदैर्युता,विश्वकर्माने उस सभाको जलके भीतर रहकर बनाया है। वह फल-फूल देनेवाले दिव्य रत्नमय वृक्षोंसे सुशोभित होती है
విశ్వకర్ముడు జలమధ్యమున ఉండియే ఆ సభను నిర్మించాడు. అది ఫలపుష్పములు ప్రసాదించు దివ్య రత్నమయ వృక్షములతో అలంకృతమై యుండెను.
Verse 3
नीलपीतासितश्यामै: सितैलॉहितकैरपि । अवतानैस्तथा गुल्मैर्मज्जरीजालधारिभि:
ఆ సభ యొక్క విభిన్న ప్రాంతములు నీల, పీత, అసిత, శ్యామ, శ్వేత, లోహిత వర్ణముల లతాగుల్మములతో ఆవరించబడియుండెను. ఆ లతలు మనోహర మంజరీగుచ్ఛజాలములను ధరించియుండెను.
Verse 4
तथा शकुनयस्तस्यां विचित्रा मधुरस्वरा: । अनिर्देश्या वपुष्मन्त: शतशो5थ सहस्रश:
అలాగే ఆ సభాభవనములో విచిత్రరూపములు గల, మధురస్వరములతో పలుకుచు శతశః సహస్రశః పక్షులు కిలకిలారవము చేయుచుండెను. వారి సౌందర్యము వర్ణనాతీతము; వారి దేహాకృతి అత్యంత మనోహరము.
Verse 5
सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा । वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता
ఆ సభ స్పర్శకు అత్యంత సుఖదాయకము; అక్కడ శీతమూ లేదు, ఉష్ణతయూ లేదు. అది శ్వేతవర్ణమై, అనేక గృహకక్ష్యలు మరియు ఆసనములతో యుక్తమై, రమణీయముగా ఉండెను—వరుణదేవునిచే పరిరక్షింపబడెను.
Verse 6
यस्यामास्ते स वरुणो वारुण्या च समन्वित: । दिव्यरत्नाम्बरधरो दिव्याभरणभूषित:,उसमें दिव्य रत्नों और वस्त्रोंकी धारण करनेवाले तथा दिव्य अलंकारोंसे अलंकृत वरुणदेव वारुणी देवीके साथ विराजमान होते हैं
ఆ సభలో వరుణదేవుడు వారుణీ దేవితో కూడి ఆసీనుడై ఉంటాడు. ఆయన దివ్య రత్నఖచిత వస్త్రాలు ధరించి, దివ్యాభరణాలతో అలంకృతుడై, రాజస వైభవం మరియు నియమబద్ధ మహిమతో ప్రకాశిస్తాడు.
Verse 7
स्रग्विणो दिव्यगन्धाश्न दिव्यगन्धानुलेपना: । आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते,उस सभामें दिव्य हार, दिव्य सुगन्ध तथा दिव्य चन्दनका अंगराग धारण करनेवाले आदित्यगण जलके स्वामी वरुणकी उपासना करते हैं
ఆ దివ్య సభలో దివ్య హారాలు ధరించి, స్వర్గీయ సువాసనలతో పరిమళించి, దివ్య చందనలేపనంతో అనులిప్తులైన ఆదిత్యగణం జలాధిపతి వరుణుని భక్తితో ఉపాసిస్తారు.
Verse 8
इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापवके अन्तर्गत लोकपालयभाख्यानपर्वमें यमस भा-वर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత సభాపర్వంలో లోకపాలసభాఖ్యానపర్వానికి చెందిన ‘యమసభావర్ణన’ అనే ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. వాసుకి, తక్షకుడు, ఐరావతనాగుడు, కృష్ణ, లోహిత, పద్మ మరియు పరాక్రమశాలి చిత్రుడు—ఇవీ నాగులే.
Verse 9
कम्बलाश्चतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । (मणिनागश्न नागश्न मणि: शड्खनखस्तथा । कौरव्य: स्वस्तिकश्नैव एलापत्रश्ष॒ वामन: ।।
కంబలుడు, అశ్వతరుడు అనే ఇద్దరు నాగులు; అలాగే ధృతరాష్ట్రుడు, బలాహకుడు; మణినాగుడు, నాగుడు, మణి, శంఖనఖుడు; కౌరవ్యుడు, స్వస్తికుడు, ఏలాపత్రుడు, వామనుడు; అపరాజితుడు, దోషుడు, నందకుడు, పూరణుడు; అభీకుడు, శిభికుడు, శ్వేతుడు, భద్రుడు, భద్రేశ్వరుడు; ఇంకా మణిమాన్, కుండధారుడు, కర్కోటకుడు, ధనంజయుడు—ఇవన్నీ నాగులే. ఇట్లు శ్రీమహాభారత సభాపర్వంలో లోకపాలసభాఖ్యానపర్వానికి చెందిన ‘వరుణసభావర్ణన’ అనే తొమ్మిదవ అధ్యాయం.
Verse 10
पाणिमान् कुण्डधारश्न बलवान् पृथिवीपते । प्रहादो मूषिकादश्व॒ तथैव जनमेजय:
నారదుడు పలికెను—హే భూపతీ! పాణిమాన్, కుండధారుడు, బలవాన్, ప్రహ్లాదుడు, మూషికాదుడు, జనమేజయుడు మొదలైన నాగులూ అక్కడ హాజరవుతారు. వారు ధ్వజాలు, మండలాలు, ఫణాలతో ద్యుతిమంతులై ఆ సభకు శోభను చేకూరుస్తారు. అక్కడ మహానాగుడు భగవాన్ అనంతుడు (శేషుడు) కూడా ఉన్నాడు; ఆయనను చూచిన వెంటనే జలాధిపతి వరుణుడు ఆసనాది సమర్పించి సత్కారపూర్వకంగా పూజిస్తాడు. వాసుకి మొదలైన నాగులంతా చేతులు జోడించి ఆయన ఎదుట నిలిచి, శేషుని ఆజ్ఞ పొందిన తరువాత యథాయోగ్య ఆసనాలపై కూర్చుంటారు. యుధిష్ఠిరా! వీరు మరియు మరెన్నో నాగులు ఆ సభలో క్లేశరహితులై మహాత్మ వరుణుని ఉపాసిస్తారు.
Verse 11
पाणिमान्ू, बलवान कुण्डधार, प्रहाद, मूषिकाद, जनमेजय आदि नाग जो पताका, मण्डल और फणोंसे सुशोभित वहाँ उपस्थित होते हैं, महानाग भगवान् अनन्त भी वहाँ स्थित होते हैं, जिन्हें देखते ही जलके स्वामी वरुण आसन आदि देते और सत्कारपूर्वक उनका पूजन करते हैं। वासुकि आदि सभी नाग हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े होते और भगवान् शेषकी आज्ञा पाकर यथायोग्य आसनोंपर बैठकर वहाँकी शोभा बढ़ाते हैं। युधिष्ठि!! ये तथा और भी बहुतसे नाग उस सभामें क्लेशरहित हो महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं
Narada says: Many serpent-lords—Pāṇimān, the mighty Kuṇḍadhāra, Prahlāda, Mūṣikāda, Janamejaya, and others—adorned with banners, circular emblems, and splendid hoods, are present there. The great serpent, the divine Ananta, is also seated in that assembly; at the very sight of him Varuṇa, lord of the waters, rises to honor him, offers him a seat and other courtesies, and worships him with due reverence. Vāsuki and the other nāgas stand before him with folded hands; then, by the command of the blessed Śeṣa, they take their appropriate seats and enhance the splendor of the hall. O Yudhiṣṭhira, these and many other nāgas dwell there without distress, devotedly attending upon the great-souled Varuṇa. The passage highlights a moral order in which even powerful beings observe hierarchy, humility, and proper hospitality toward the truly venerable.
Verse 12
बलिवैंरोचनो राजा नरकः पृथिवींजय: । प्रह्मादो विप्रचित्तिश्ष कालखज्जाश्नल दानवा:
Narada said: “King Bali, son of Virocana, and Naraka the conqueror of the earth; Prahlada, Vipracitti, and the Danavas such as Kalakhañja—along with many other Daityas and Danavas—appear in that celestial assembly adorned with charming earrings, beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments. There they continually attend upon the great Varuṇa, bearer of the noose of Dharma. Having obtained boons, they are mighty in valor and free from death; their conduct and vows are described as excellent.”
Verse 13
सुहनुर्दुर्मुख: शुड्ख: सुमना: सुमतिस्तत: । घटोदरो महापार्शच: क्रथन: पिठरस्तथा
Nārada said: “Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati; Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara; King Bali, son of Virocana; the earth-conquering Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Dānava Kālakhañja; and many others—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃhāda, Indratāpana, and the rest—these hosts of Daityas and Dānavas, adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, continually worship in that assembly the great god Varuṇa, the noble bearer of the ‘noose of Dharma’. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are declared to be exceedingly excellent.”
Verse 14
विश्वरूप: स्वरूपश्ष विरूपो5थ महाशिरा: । दशग्रीवक्ष॒ वाली च मेघवासा दशावर:
Narada said: There in that assembly are gathered hosts of Daityas and Danavas—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras; Daśagrīva (Rāvaṇa), Vālī, Meghavāsa, Daśāvara; King Bali, son of Virocana; the earth-conqueror Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Danava Kālakhañja; Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, and others. Adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship the great-souled god Varuṇa, who bears the noose of dharma. Having obtained boons, they are endowed with valor and have become free from death; their conduct and their vowed observances are described as exceedingly excellent.
Verse 15
टिट्टिभो विटभूतश्न संद्वादश्रेन्द्रतापन: । देत्यदानवसड्घाश्च सर्वे रुचिरकुण्डला:
Nārada said: “There are many hosts of Daityas and Dānavas—adorned with charming earrings—such as Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃdvāda, Indratāpana, the king Bali (son of Virocana), the earth-conqueror Narakāsura, Prahlāda, Vipracitti, Kālakhañja, Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, and others. Wearing beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship in that assembly the great Varuṇa, who bears the noose of Dharma. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are described as exceedingly excellent.”
Verse 16
स्रग्विणो मौलिनश्वैव तथा दिव्यपरिच्छदा: । सर्वे लब्धवरा: शूरा: सर्वे विगतमृत्यव:
నారదుడు పలికెను—“వారు అందరూ పుష్పమాలలు ధరించి, కిరీటాలు పెట్టుకొని, దివ్య వస్త్రాభరణాలతో అలంకృతులై ఉన్నారు. అందరూ వరప్రాప్తులు, అందరూ శూరులు, వరదానబలంతో అందరూ మృత్యురహితులయ్యారు—విరోచనపుత్రుడు రాజు బలి, భూమివిజేత నరకాసురుడు, ప్రహ్లాదుడు, విప్రచిత్తి, దానవుడు కాలఖంజ, సుహను, దుర్ముఖుడు, శంఖుడు, సుమనస్, సుమతి, ఘటోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, క్రథనుడు, పిఠరుడు, విశ్వరూపుడు, స్వరూపుడు, విరూపుడు, మహాశిరుడు, దశముఖుడు రావణుడు, వాలి, మేఘవాసుడు, దశావరుడు, టిట్టిభుడు, విటభూతుడు, సంహాదుడు, ఇంద్రతాపనుడు మొదలైనవారు. ఈ దైత్య-దానవ సమూహం మనోహర కుండలాలు, సుందర హారాలు, కిరీటాలు, దివ్య వస్త్రాభరణాలు ధరించి, ఆ సభలో ధర్మపాశధారి మహాత్ముడు వరుణదేవుని నిత్యం ఉపాసిస్తారు. వరప్రాప్తితో వారు పరాక్రమవంతులై మృత్యువిముక్తులయ్యారు; వారి ఆచారం, వ్రతం అత్యుత్తమమని చెప్పబడుతుంది।”
Verse 17
ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशधरं सदा । उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रता:
నారదుడు పలికెను—“ఆ సభలో వారు ధర్మపాశధారి దేవుడు వరుణుని—మహాత్ముడిని, నిత్యస్థిరుడిని—ఎల్లప్పుడూ ఉపాసిస్తారు; వారు అందరూ సుశీలాచారులు, ఉత్తమ వ్రతస్థులు. అక్కడ విరోచనపుత్రుడు రాజు బలి, భూమివిజేత నరకాసురుడు, ప్రహ్లాదుడు, విప్రచిత్తి, దానవుడు కాలఖంజ, సుహను, దుర్ముఖుడు, శంఖుడు, సుమనస్, సుమతి, ఘటోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, క్రథనుడు, పిఠరుడు, విశ్వరూపుడు, స్వరూపుడు, విరూపుడు, మహాశిరుడు, దశముఖుడు రావణుడు, వాలి, మేఘవాసుడు, దశావరుడు, టిట్టిభుడు, విటభూతుడు, సంహాదుడు, ఇంద్రతాపనుడు మొదలైన దైత్య-దానవులు—మనోహర కుండలాలు, సుందర మాలలు, కిరీటాలు, దివ్య వస్త్రాభరణాలు ధరించి—వరుణునికి నిరంతరం నమస్కరిస్తారు; ఆయన ధర్మనిగ్రహాన్ని నిలుపువాడు. వరప్రాప్తితో వారు పరాక్రమవంతులై మృత్యువిముక్తులని చెప్పబడుతుంది; వారి ఆచారం, వ్రతం అత్యుత్తమమని వర్ణించబడుతుంది।”
Verse 18
तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च सा | कालिन्दी विदिशा वेणा नर्मदा वेगवाहिनी,चारों समुद्र, भागीरथी नदी, कालिन्दी, विदिशा, वेणा, नर्मदा, वेगवाहिनी,
నారదుడు పలికెను—“అలాగే నాలుగు సముద్రాలు ఉన్నాయి; ఆ ప్రసిద్ధ భాగీరథీ నది ఉంది; ఇంకా కాలిందీ, విదిశా, వేణా, వేగంగా ప్రవహించే నర్మదా కూడా ఉన్నాయి।”
Verse 19
विपाशा च शठतद्गुश्न चन्द्रभागा सरस्वती । इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदी तथा,विपाशा, शतद्रु, चन्द्रभागा, सरस्वती, इरावती, वितस्ता, सिन्धु, देवनदी,
నారదుడు పలికెను—“విపాశా, శతద్రు, చంద్రభాగా, సరస్వతి, ఇరావతి, విటస్తా, సింధు, అలాగే దేవనదీ కూడా ఉన్నాయి।”
Verse 20
गोदावरी कृष्णवेणा कावेरी च सरिद्वधरा । किम्पुना च विशल्या च तथा वैतरणी नदी,गोदावरी, कृष्णवेणा, सरिताओंमें श्रेष्ठ कावेरी, किम्पुना, विशल्या, वैतरणी नदी,
నారదుడు పలికెను—“గోదావరి, కృష్ణవేణా, నదులలో శ్రేష్ఠమైన కావేరి; అలాగే కింపునా, విశల్యా, వైతరణీ నదీ కూడా ఉన్నాయి।”
Verse 21
तृतीया, ज्येष्ठलिला, महानद शोण, चर्मण्वती, पर्णाशा, महानदी,
నారదుడు మరల చెప్పెను—తృతీయా, జ్యేష్ఠలీలా, మహానది శోణ, చర్మణ్వతీ, పర్ణాశా మరియు మరొక మహానది—ఇవి ప్రసిద్ధ నదులు.
Verse 22
सरयूर्वारवत्याथ लाड़्ली च सरिद्वरा । करतोया तथात्रेयी लौहित्यशक्ष महानद:,सरयू, वारखत्या, सरिताओंमें श्रेष्ठ लांगली, करतोया, आत्रेयी, महानद लौहित्य,
నారదుడు చెప్పెను—సరయూ, వారవతీ, నదులలో శ్రేష్ఠమైన లాంగలీ; అలాగే కరతోయా, ఆత్రేయీ, మరియు మహానది లౌహిత్యము కూడా ఉన్నాయి.
Verse 23
तृतीया ज्येछ्ठिला चैव शोणश्लवापि महानद: । चर्मण्वती तथा चैव पर्णाशा च महानदी
నారదుడు చెప్పెను—ఓ రాజేంద్ర! తృతీయా, జ్యేష్ఠిలా, శోణశ్లవా, మహానది చర్మణ్వతీ, అలాగే పర్ణాశా; ఇంకా లంఘతీ, గోమతీ, సంధ్యా, త్రిఃస్రోతసీ—ఇవి మరియు మరెన్నో లోకవిఖ్యాతమైన ఉత్తమ తీర్థాలు.
Verse 24
सरित: सर्वतश्नान्यास्तीर्थानि च सरांसि च | कूृपाश्न सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर
నారదుడు చెప్పెను—ఓ యుధిష్ఠిరా! స్నానయోగ్యమైన సమస్త నదులు, అన్ని తీర్థాలు, సరస్సులు; ప్రవాహమున్న బావులు, ఊటలు—ఇవన్నీ దేహరూపం ధరించి మహాత్ముడు వరుణుని ఉపాసిస్తాయి. అలాగే జలచర సమస్త ప్రాణులు కూడా ఆయనకే నమస్కరిస్తాయి.
Verse 25
पल्वलानि तडागानि देहवन्त्यथ भारत । दिशस्तथा मही चैव तथा सर्वे महीधरा:
నారదుడు చెప్పెను—ఓ భారతా! చిత్తడి కుంటలు, తడాగాలు, దేహధారులు, దిక్కులు, భూమి, అలాగే సమస్త పర్వతాలు—ఇవన్నీ కూడా (ఆ సక్రమ జగత్తులో) స్థితమై ఉన్నాయి.
Verse 26
गीतवादित्रवन्तश्न गन्धर्वाप्सरसां गणा:
నారదుడు పలికెను—అక్కడ గంధర్వులు, అప్సరసల సమూహాలు గీతములు మరియు వాద్యధ్వనులతో నిండుగా ప్రతిధ్వనించుచుండిరి।
Verse 27
महीधरा रत्नवन्तो रसा ये च प्रतिछ्िता:
నారదుడు పలికెను—పర్వతములు రత్నసమృద్ధములు; దేశప్రాంతములు సుస్థిరముగా స్థాపితమై, తమ తమ రసములతో (జీవసారములతో) యుక్తములై యున్నవి।
Verse 28
वारुणश्न तथा मन्त्री सुनाभ: पर्युपासते
నారదుడు పలికెను—అలాగే వారుణశ్నుడు మరియు మంత్రి సునాభుడు ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండి సమీపంలో సేవచేస్తూ ఉపస్థితులై యుంటారు।
Verse 29
सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते,ये सभी शरीर धारण करके लोकेश्वर वरुणकी उपासना करते रहते हैं
నారదుడు పలికెను—వారు అందరూ దేహధారులై యుండియు, లోకాధిపతి వరుణుడనే ఆ ఈశ్వరుని నిత్యము భక్తితో ఉపాసించుచుంటారు।
Verse 30
एषा मया सम्पतता वारुणी भरतर्षभ | दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शूणु,भरतश्रेष्ठ। पहले सब ओर घूमते हुए मैंने वरुणजीकी इस रमणीय सभाका भी दर्शन किया है। अब तुम कुबेरकी सभाका वर्णन सुनो
నారదుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా, సంచరిస్తూ నేను వరుణుని ఈ రమ్యమైన సభను ముందే దర్శించితిని. ఇప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, కుబేరుని సభావర్ణనను వినుము.
Verse 113
पताकिनो मण्डलिन: फणावन्तश्न सर्वश: । (अनन्तश्न महानागो यं स दृष्टवा जलेश्वर: । अभ्यर्चयति सत्कारैरासनेन च त॑ विभुम् ।।
నారదుడు పలికెను—అక్కడ అన్ని వైపులా పతాకాలు ధరించినవారు, వలయాలుగా చుట్టుకున్నవారు, ఫణాలతో అలంకరించబడినవారు అయిన అనేక రకాల సర్పులు ఉన్నారు. మహానాగుడు అనంతుడు కనబడగానే జలాధిపతి వరుణుడు లేచి ఆ విభువును సత్కారాలతో పూజించి ఆసనం సమర్పిస్తాడు. వాసుకి మొదలైన ప్రధాన నాగులు అంజలి ముద్రతో నిలుచుంటారు; శేషుని అనుమతి పొందిన నేను కూడా యథావిధిగా కూర్చున్నాను. ఓ యుధిష్ఠిరా, వీరితో పాటు మరెన్నో సర్పులు అక్కడ శ్రమలేని మహాత్ముడు వరుణుని సేవించి ఉపాసిస్తారు.
Verse 253
उपासते महात्मानं॑ सर्वे जलचरास्तथा । समस्त सरिताएँ
నారదుడు పలికెను—సమస్త జలచరులు కూడా అలాగే మహాత్ముడు వరుణుని ఉపాసిస్తారు. నదులు మరియు అన్ని రకాల జలాశయాలు—సరోవరాలు, బావులు, ఊటలు, చెరువులు, కొలనులు—దిశలు, భూమి, పర్వతాలు, అలాగే నీటిలో సంచరించే సమస్త ప్రాణులు తమ తమ స్వరూపాలను ధరించి వరుణునికి భక్తితో పూజ చేస్తారు.
Verse 263
स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते । सभी गन्धर्व और अप्सराओंके समुदाय भी गीत गाते और बाजे बजाते हुए उस सभामें वरुणदेवताकी स्तुति एवं उपासना करते हैं
నారదుడు పలికెను—ఆ దివ్య సభలో అక్కడ ఉన్నవారందరూ కలిసి కూర్చొని వరుణుని స్తుతిస్తారు. గంధర్వులు మరియు అప్సరసల సమూహాలు కూడా గానం చేస్తూ, వాద్యాలు మ్రోగిస్తూ, వరుణదేవునికి స్తుతి-ఉపాసన చేస్తారు.
Verse 276
कथयन्त: सुमधुरा: कथास्तत्र समासते । रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित रस (मूर्तिमान् होकर) अत्यन्त मधुर कथाएँ कहते हुए वहाँ निवास करते हैं
నారదుడు పలికెను—అక్కడ అందరూ కలిసి కూర్చొని అత్యంత మధురమైన కథలను చెబుతుంటారు. రత్నాలతో అలంకరించిన పర్వతాలు, స్థిరమైన రసాలు కూడా మూర్తిమంతులై అక్కడ నివసిస్తూ, నిత్యం పరమ మధుర కథలను వర్ణిస్తుంటాయి.
Verse 286
पुत्रपौत्रै: परिवृतों गोनाम्ना पुष्करेण च | वरुणका मन्त्री सुनाभ अपने पुत्र-पौत्रोंसे घिरा हुआ गौ तथा पुष्कर नामवाले तीर्थके साथ वरुणदेवकी उपासना करता है
నారదుడు పలికెను—వరుణుని మంత్రి సునాభుడు తన కుమారులు, మనవళ్లతో చుట్టుముట్టబడి, ‘గౌ’ అనే తీర్థంతోను ‘పుష్కర’ అనే తీర్థంతోను అనుబంధమై, వరుణదేవుని ఉపాసన చేస్తూ ఉంటాడు.
Frequently Asked Questions
The motif is accountability through moral restraint: Varuṇa’s sovereignty is presented as rule that binds wrongdoing and stabilizes order, implying governance grounded in enforceable ethical norms.
It instructs that authority is validated by ordered integration—ritual, environment, and diverse constituencies—so a sabhā symbolizes not only power but the capacity to harmonize domains under a coherent rule.
No formal phalaśruti appears; the closing functions as narrative meta-direction, with Nārada asserting eyewitness credibility and shifting the discourse toward Kubera’s sabhā as the next comparative exemplar.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.