Adhyaya 47
Droṇa-parva Adhyāya 47 — Abhimanyu’s rapid exchanges, counsel to disable his chariot-system
Upa-parva: Abhimanyu-vadha / Cakravyūha-anuśaṅga (Strategic engagements around Abhimanyu’s isolation)
Saṃjaya reports a sequence of high-intensity exchanges: Arjuna (Phālguni) and Karṇa (Rādheya/Vaikartana) trade volleys, both becoming bloodied yet visually likened to flowering kiṃśuka trees. The focus then shifts to Abhimanyu (Saubhadra/Arjunātmaja), who strikes down Karṇa’s attendants and multiple notable fighters with precise, repeated counters, creating alarm among Kaurava commanders. Duḥśāsana’s son (Dauḥśāsani) wounds Abhimanyu’s horses and charioteer and pierces Abhimanyu; Abhimanyu responds with sharp verbal reproach and renewed assault. Śakuni urges Duryodhana that collective action is necessary, while Karṇa requests Droṇa’s instruction for Abhimanyu’s neutralization. Droṇa analyzes Abhimanyu’s ‘openings’ and recommends disabling tactics—cutting bow and bowstring, attacking reins, horses, and charioteers—because Abhimanyu is near-unconquerable while fully armed and mounted. Acting on this counsel, Karṇa severs Abhimanyu’s bow; allied warriors kill his horses; multiple mahārathas shower the now chariotless youth with arrows. Abhimanyu, maintaining kṣātra resolve, leaps with sword and shield, is disarmed by Droṇa and Karṇa, then lifts a wheel (chakra) and charges, depicted with a heightened, almost iconographic radiance amid blood and dust.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की जिज्ञासा—अजेय-सा प्रतीत होने वाला, पीठ न दिखाने वाला तरुण अभिमन्यु जब जयद्रथ की सेना में घुस पड़ा, तब क्या हुआ? → त्रिहायन, सुबल आजानेय अश्वों से युक्त रथों पर सवार अनेक शूरवीर आकाश में तैरते-से रथों के साथ उसे रोकते हैं; सैन्धव-पक्ष पर भार बढ़ता देख पाण्डव-सेना भी उथल-पुथल में युधिष्ठिर की ओर खिंचती है। अभिमन्यु चारों ओर से बाण-वर्षा में घिरकर भी प्रत्युत्तर देता है और एक-एक कर रथ, घोड़े, पार्श्वरक्षक गिराता चलता है। → अभिमन्यु कोसल-राजपुत्र बृहद्धल के हृदय में एक तीक्ष्ण बाण मारता है; बृहद्धल भिन्नहृदय होकर गिर पड़ता है—युद्धभूमि में यह वध अभिमन्यु के पराक्रम का शिखर बनता है। → बृहद्धल-वध के बाद महाधनुर्धर सौभद्र अपने शरों की ‘अम्बु’ से कौरव-योद्धाओं को स्तम्भित-सा कर रण में विचरता है; क्षणिक रूप से पाण्डव-पक्ष का उत्साह और दबाव बढ़ता है। → पराक्रम के इस उत्कर्ष के बीच संकेत मिलता है कि अभिमन्यु अभी भी बहु-महारथियों के घेरे में है—आगे यह घेरा किस प्रकार घातक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
/ नी ्राय्ण ह्यु # 5: सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! సుభద్రాపుత్రుడైన ఆ యువకుడు అభిమన్యుడు—అపరాజితుడు, కులానుగుణమైన పరాక్రమం చూపువాడు, యుద్ధంలో వెనుదిరగని వాడు—సేనలో ప్రవేశించినప్పుడు।
Verse 2
आजानेयै: सुबलिभिरययन्तमश्रैस्त्रिहायनै: । प्लवमानमिवाकाशे के शूरा: समवारयन्
ఆజానేయులైన, మహాబలవంతులైన మూడు సంవత్సరాల అశ్వాలతో నడిపింపబడుతూ ముందుకు సాగుతున్న అతడు ఆకాశంలో తేలుతున్నవాడిలా కనిపించెను—అతనిని ఏ వీరులు అడ్డగించారు?
Verse 3
धृतराष्ट्र बोले--संजय! कभी पराजित न होनेवाला तथा युद्धमें पीठ न दिखानेवाला तरुण
సంజయుడు పలికెను—రాజా! పాండునందనుడైన అభిమన్యుడు ఆ సేనలో ప్రవేశించి, తన పదునైన బాణాలతో మీ రాజులందరినీ యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగేలా చేశాడు।
Verse 4
तं तु द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणिश्व स बृहद्धलः । कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड् रथा: पर्यवारयन्
అప్పుడు ద్రోణుడు, కృపుడు, కర్ణుడు, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, బృహద్ధలుడు, హృదీకపుత్రుడు కృతవర్మ—ఈ ఆరు మహారథులు అతనిని నాలుగు వైపులా చుట్టుముట్టారు।
Verse 5
दृष्टवा तु सैन्धवे भारमतिमात्रं समाहितम् । सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरमुपाद्रवत्,महाराज! सिंधुराज जयद्रथपर बहुत भार आया देख आपकी सेनाने राजा युधिष्ठिरपर धावा किया
సైంధవరాజు జయద్రథుడు అతిమాత్రమైన దృఢనిశ్చయంతో, మహాబలంతో సమాహితుడై ఉన్నాడని చూచి, ఓ మహారాజా, మీ సైన్యం రాజు యుధిష్ఠిరునిపై దాడికి ఉప్పొంగింది।
Verse 6
सौभद्रमितरे वीरमभ्यवर्षन् शराम्बुभि: । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला:
అప్పుడు ఇతర మహాబలులు తమ ధనుస్సులను పూర్తిగా లాగి, సుభద్రాపుత్రుడైన వీరుడు అభిమన్యుపై నీటి ప్రవాహంలా బాణవర్షం కురిపించసాగారు।
Verse 7
तांस्तु सर्वान् महेष्वासान् सर्वविद्यासु निष्ठितान् व्यष्टम्भयद् रणे बाणै: सौभद्र: परवीरहा
కానీ శత్రువీరులను సంహరించే సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు, సమస్త విద్యల్లో నిష్ఠితులైన ఆ మహాధనుర్ధరులందరినీ యుద్ధంలో తన బాణాలతో నిలువరించి స్థంభింపజేశాడు।
Verse 8
द्रोणं पजचाशताविध्यद् विंशत्या च बृहद्धलम् । अशीत्या कृतवर्माणं कृप॑ षष्ट्या शिलीमुखै:
అతడు ద్రోణాచార్యుణ్ని యాభై బాణాలతో, బృహద్ధలుణ్ని ఇరవైతో, కృతవర్ముణ్ని ఎనభైతో, కృపాచార్యుణ్ని అరవై పదునైన శిలీముఖాలతో గాయపరిచాడు।
Verse 9
रुक्मपुड्खैर्महावेगैराकर्णसमचोदितै: । अविध्यद् दशभिर्बाणैरश्वत्थामानमार्जुनि:
అర్జునుడు ధనుస్సు తాడును చెవివరకు లాగి, బంగారు పింఛాలతో మహావేగంగా దూసుకెళ్లే పది బాణాలను విడిచి అశ్వత్థామను గాయపరిచాడు।
Verse 10
अर्जुनकुमार अभिमन्युने द्रोणको पचास, बृहद्धलको बीस, कृतवर्माको अस्सी, कृपाचार्यको साठ और अअभश्वत्थामाको कानतक खींचकर छोड़े हुए स्वर्णमय पंखयुक्त, महावेगशाली दस बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—శత్రుసేన మధ్య నిలిచిన కర్ణుని ఫాల్గుని తన పరమ, దీప్తిమంతమైన, అత్యంత తీక్ష్ణమైన బాణంతో కర్ణదేశమున భేదించాడు; ఆ పదునైన బాణముచే కర్ణుని చెవి లోతుగా చీలిపోయెను.
Verse 11
पातयित्वा कृपस्याशभ्चांस्तथो भौ पार्ष्णिसारथी । अथैनं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे
కృపుని అశ్వములను పడగొట్టిన తరువాత పార్ష్ణి యొక్క సారథి అతనిని పది బాణములతో వక్షస్థలమున భేదించెను.
Verse 12
कृपाचार्यके चारों घोड़ों तथा उनके दो पार्श्वरक्षकोंको धराशायी करके छातीमें दस बाणोंद्वारा प्रहार किया ।।
అనంతరం బలవంతుడైన అభిమన్యుడు కురువంశ కీర్తిని పెంపొందించే వీరుడు వృందారకుని, మీ వీరపుత్రులు చూస్తుండగానే, సంహరించెను.
Verse 13
त॑ द्रौणि: पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् । वरं वरममित्राणामारुजन्तमभीतवत्
ద్రౌణి అశ్వత్థాముడు అతనిని ఇరవై ఐదు చిన్న యోధులకు అప్పగించెను; అతడు భయములేక శత్రువుల వరుసలను మళ్లీ మళ్లీ ఛేదిస్తూ ముందుకు సాగుచుండెను.
Verse 14
तब शत्रुदलके प्रधान-प्रधान वीरोंका बेखटके वध करते हुए अभिमन्युको अश्वत्थामाने पचीस बाण मारे ।। सतु बाणै: शितैस्तूर्ण प्रत्यविध्यत मारिष । पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम श्वत्थामानमार्जुनि:
అప్పుడు అర్జుని (అభిమన్యుడు) తీక్ష్ణ బాణములతో వేగముగా ప్రత్యాఘాతము చేసి, ధృతరాష్ట్రపక్షీయులు చూస్తుండగానే అశ్వత్థాముని భేదించెను.
Verse 15
आर्य! अर्जुनकुमारने भी आपके पुत्रोंके देखते-देखते तुरंत ही अश्व॒त्थामाको पैने बाणोंद्वारा बींध डाला ।।
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు పదునైన ధారలతో, ప్రకాశించే ఘోరమైన అరవై బాణాలతో సౌభద్రుడు అభిమన్యువును ఛేదించాడు. అయినా బాణాలతో గాయపడినప్పటికీ అతడు కదలలేదు; మైనాక పర్వతంలా అచలంగా నిలిచెను॥
Verse 16
स तु द्रौणिं त्रिसप्तत्या हेमपुड्खैरजिद्ागै: । प्रत्यविध्यन्महातेजा बलवानपकारिणम्,महातेजस्वी बलवान् अभिमन्युने सुवर्णमय पंखसे युक्त तिहत्तर बाणोंद्वारा अपने अपकारी अभश्र॒ृत्थामाको पुन: घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మహాతేజస్సు గల బలవంతుడైన సౌభద్రుడు అభిమన్యుడు బంగారు రెక్కలతో కూడిన డెబ్బైమూడు బాణాలతో ద్రౌణిని మళ్లీ ఛేదించాడు; తనకు చేసిన అపకారానికి యుద్ధంలో ప్రతికారంగా॥
Verse 17
तस्मिन् द्रोणो बाणशतं पुत्रगृद्धी न्यपातयत् | अश्वत्थामा तथाष्टौ च परीप्सन् पितरं रणे
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమయంలో కుమారస్నేహంతో ప్రేరితుడైన ద్రోణాచార్యుడు అభిమన్యుపై వంద బాణాలను వర్షించాడు. అలాగే అశ్వత్థాముడు కూడా యుద్ధంలో తన తండ్రిని కాపాడుతూ అతనిపై ఎనిమిది బాణాలు సంధించాడు॥
Verse 18
कर्णो द्वाविंशतिं भल्लान् कृतवर्मा च विंशतिम् । बृहद्बलस्तु पञ्चाशत् कृप: शारद्वतो दश,तत्पश्चात् कर्णने बाईस, कृतवर्मने बीस, बृहदबलने पचास तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने अभिमन्युको दस भल्ल मारे
సంజయుడు పలికెను—ఆపై కర్ణుడు ఇరవై రెండు భల్లాలను, కృతవర్ముడు ఇరవైను, బృహద్బలుడు యాభైను, శారద్వతపుత్రుడు కృపుడు పది భల్లాలను అభిమన్యుపై సంధించాడు॥
Verse 19
तांस्तु प्रत्यवधीत् सर्वान् दशभिर्दशभि: शरै: । तैर््मान: सौभद्र: सर्वतो निशितै: शरै:,उन सबके चलाये हुए तीखे बाणोंद्वारा सब ओरसे पीड़ित हुए सुभद्राकुमारने उन सभीको दस-दस बाणोंसे घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—వారి పదునైన బాణాలతో అన్ని వైపులా బాధపడుతున్నప్పటికీ సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు ప్రతిగా వారందరినీ ఒక్కొక్కరిని పది పది బాణాలతో గాయపరిచాడు॥
Verse 20
त॑ं कोसलानामधिप: कर्णिनाताडयद्धुदि । स तस्याश्चान् ध्वजं चाप॑ सूतं चापातयत् क्षितौ
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధ ఘర్షణలో కోసలాధిపతి అభిమన్యుని బాణంతో తాకించాడు. అభిమన్యుడు ప్రతిగా అతని నాలుగు గుర్రాలు, ధ్వజం, ధనుస్సు, సారథిని కూడా నేలకూల్చాడు. ఆపై మహాబలుడు కోసలరాజు బృహద్బలుడు ఒక్క శరంతో అభిమన్యుని వక్షస్థలాన్ని ఛేదించాడు. అది చూసి అభిమన్యుడు మళ్లీ అతని నాలుగు అశ్వాలు, ధ్వజం, ధనుస్సు, సారథిని భూమిపై పడగొట్టాడు.
Verse 21
अथ कोसलराजस्तु विरथ: खड्गचर्मभृत् । इयेष फाल्गुने: कायाच्छिरो हर्तु सकुण्डलम्,रथहीन होनेपर कोसलनरेशने हाथमें ढाल और तलवार ले ली तथा अभिमन्युके शरीरसे उसके कुण्डलयुक्त मस्तकको काट लेनेका विचार किया
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు రథం కోల్పోయిన కోసలరాజు ఖడ్గం, కవచం (ఢాలు) చేతబట్టి, ఫాల్గుని కుమారుని శరీరంనుండి కుండలాలతో అలంకృతమైన తలను తెగదెంపు చేయాలని సంకల్పించాడు.
Verse 22
स कोसलानामधिपं राजपुत्र बृहद्धलम् । हृदि विव्याध बाणेन स भिन्नहृदयो5पतत्
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడే సౌభద్రుడు అభిమన్యుడు కోసలాధిపతి, రాజకుమారుడు బృహద్బలుని హృదయంలో బాణంతో ఛేదించాడు; హృదయం చీలి అతడు కూలిపోయాడు.
Verse 23
बभज्ज च सहस्राणि दश राज्ञां महात्मनाम् | सृजतामशिवा वाच: खड्गकार्मुकधारिणाम्,इसके बाद अशुभ वचन बोलनेवाले तथा खड्ग एवं धनुष धारण करनेवाले दस हजार महामनस्वी राजाओंका भी उसने संहार कर डाला
సంజయుడు అన్నాడు—ఆపై ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు ధరించి అపశకున వాక్యాలు విసురుతున్న పదివేల మహాత్మ రాజులను కూడా అతడు చీల్చి చెండాడి సంహరించాడు.
Verse 24
तथा बृहद्बलं हत्वा सौभद्रो व्यचरद् रणे । व्यष्टम्भयन्महेष्वासो योधांस्तव शराम्बुभि:
సంజయుడు అన్నాడు—ఈ విధంగా బృహద్బలుని సంహరించిన తరువాత మహాధనుర్ధరుడు సౌభద్రుడు రణరంగంలో సంచరించసాగాడు; బాణరూప జలవర్షంతో నీ యోధులను నిలువరించి, స్థంభింపజేశాడు.
Verse 46
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें लक्ष्मणवधविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని అభిమన్యువధపర్వమునందు లక్ష్మణవధవిషయక నలభై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि बृहद्धलवधे सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో అభిమన్యువధపర్వమునందు బృహద్ధలవధవిషయక నలభై ఏడవ అధ్యాయం।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an ethical tension between heroic single-combat expectations and coordinated disabling tactics: leaders seek ‘antara’ (an opening) not by outshooting Abhimanyu, but by dismantling the material supports that make fair contest possible.
Excellence can be countered by systems-thinking: when direct confrontation fails, adversaries target enabling conditions (tools, mobility, support roles). The narrative simultaneously valorizes steadfastness—Abhimanyu persists in duty even after successive losses of equipment and platform.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-commentary is implicit through Saṃjaya’s descriptive framing and Droṇa’s doctrinal counsel, which position the episode as a case study in war-nīti and the limits of individual prowess.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.