Adhyaya 45
Droṇa-parva Adhyāya 45: Saubhadra–Lakṣmaṇa-saṃyoga and Kaurava Counter-Encirclement
Upa-parva: Saubhadrābhiyāna (Abhimanyu Episodes) — Droṇa-parva Context Unit
Dhṛtarāṣṭra responds with astonishment at Saubhadra’s (Abhimanyu’s) lone effectiveness against many, framing it as extraordinary yet consistent with those grounded in dharma. He asks how the Kauravas reacted when Duryodhana’s side faltered and many princes were slain. Sañjaya describes Kaurava troops showing visible fear and disorientation, abandoning the fallen and retreating in haste. Observing the rout, senior Kaurava leaders (Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Duryodhana, Karṇa, Kṛtavarman, Śakuni, and others) surge forward in anger but are repeatedly checked. Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son), confident and skilled in archery, advances toward Abhimanyu; his father and other great chariot-warriors follow. A concentrated arrow-shower is met by Abhimanyu’s counter-force. Kṛṣṇa’s son (Kārṣṇi) confronts Lakṣmaṇa; Abhimanyu and Lakṣmaṇa engage directly, and Abhimanyu, enraged, declares a fatal intent and severs Lakṣmaṇa’s head with a bhalla. Duryodhana, enraged by his son’s fall, calls for Abhimanyu’s death; six prominent chariot-warriors encircle. Abhimanyu breaks their pressure and rushes toward Jayadratha’s formation, but his path is blocked by elephant corps and allied groups (Kaliṅgas, Niṣādas, and Krātha’s son). Abhimanyu disrupts the elephant ranks, wounds Krātha’s son, and dismantles his martial signs and support elements; with that leader slain, many fighters turn away, indicating a morale collapse tied to the fall of a capable commander.
Chapter Arc: चक्रव्यूह के भीतर अर्जुनपुत्र अभिमन्यु इन्द्र के समान पराक्रमी दिखता है—मानो अकेला ही रणभूमि का नियम बदल देने आया हो। → सत्यश्रवा, रुक्मरथ, उसके मित्रगण और सैकड़ों राजकुमार ‘पहले मैं, पहले मैं’ कहते हुए अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; पर जो उसके निकट जाता है, वह समुद्र में गिरती नदियों की भाँति लौट नहीं पाता। सेना भय से काँपती है, जैसे आँधी में दिशाहीन नौका। → अभिमन्यु यमराज-तुल्य बनकर क्षत्रिय-समूहों को निगलता हुआ आगे बढ़ता है; उसके प्रहारों से कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ टूटती हैं और दुर्योधन की प्रतिष्ठा रण में डगमगाती है—‘दुर्योधन-पराजय’ का क्षण उभरता है। → कौरव-सेना का उत्साह क्षीण होता है; अभिमन्यु की धाक से उनके अग्रणी योद्धा बिखरते हैं और रण-प्रवाह कुछ समय के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → वीर्यवान योद्धा (श्लोक संकेत: ‘एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव…’) सुसज्जित रथ पर चढ़कर अभिमन्यु पर झपटता है—अगला प्रहार किसका होगा, यह अध्याय के अंत में अधर में लटकता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। हर: पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: हल ३8 के द्वारा सत्यश्रवा
సంజయుడు పలికెను—రాజా! మరణకాలంలో కాలుడు (యముడు) సమస్త ప్రాణుల ప్రాణాలను ఎలా హరించునో, అట్లే అర్జునుని కుమారుడు అభిమన్యుడు వీరుల ఆయుష్షును హరించుచు వారికి మరణస్వరూపుడై నిలిచెను।
Verse 2
स शक्र इव विक्रान्त: शक्रसूनो: सुतो बली । अभिमन्युस्तदानीक॑ लोडयन् समदृश्यत,इन्द्रकुमार अर्जुनका बलवान पुत्र अभिमन्यु इन्द्रके समान पराक्रमी था। वह उस समय सारे व्यूहका मन्थन करता दिखायी देता था
సంజయుడు పలికెను—ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుని బలవంతుడైన కుమారుడు అభిమన్యుడు ఆ సమయంలో ఇంద్రుని వలె పరాక్రమశాలిగా కన్పించెను; శత్రువ్యుహాన్ని మర్దించుచు చీల్చుచు సాగెను।
Verse 3
प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्लकोपम: । सत्यश्रवसमादत्त व्याप्रो मृगमिवोल्बण:
సంజయుడు పలికెను—రాజేంద్రా! క్షత్రియశ్రేష్ఠులకు యమసమానుడైన అభిమన్యుడు సేనలో ప్రవేశించగానే సత్యశ్రవసును, ఉగ్రవ్యాఘ్రం జింకను పట్టుకునినట్లు, పట్టివేసెను।
Verse 4
सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथा: । प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन्,सत्यश्रवाके मारे जानेपर उन सभी महारथियोंने प्रचुर अस्त्र-शस्त्र लेकर बड़ी उतावलीके साथ अभिमन्युपर आक्रमण किया
సంజయుడు పలికెను—సత్యశ్రవసుడు పడిపోగానే ఆ మహారథులు ఆతురతతో విస్తారమైన ఆయుధాలను పట్టుకొని అభిమన్యుపై దాడికి పరిగెత్తిరి।
Verse 5
अहं पूर्वमहं पूर्वमिति क्षत्रियपुड़वा: । स्पर्धमाना: समाजम्मुर्जिघांसन्तो<र्जुनात्मजम्
సంజయుడు పలికెను—“నేనే ముందుగా, నేనే ముందుగా” అని క్షత్రియశ్రేష్ఠులు పరస్పరం పోటీ పడుచు గుంపుగా ముందుకు దూసుకొచ్చి, అర్జునుని కుమారుని సంహరించుటకు ఉత్సుకులై అతనిపై పడ్డిరి।
Verse 6
क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् । जग्रास तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णवे
ఆ సమయంలో దూసుకొచ్చే క్షత్రియుల ముందుకు సాగుతున్న సేనలను అభిమన్యుడు కాలగ్రాసంగా చేసెను; మహాసముద్రంలో ‘తిమి’ అనే మహామత్స్యం చిన్నచిన్న చేపలను మింగినట్లు।
Verse 7
ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिन: । न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धव:
యుద్ధం నుంచి పారిపోని ఏ వీరుడైనా ఆ సమయంలో అభిమన్యుని సమీపానికి వెళ్లినవాడు తిరిగి రాలేదు—సముద్రంలో కలిసిన నదులు మళ్లీ వెనుదిరగలవు కాదని ఎలా ఉంటుందో అలా।
Verse 8
महाग्राहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता । समकम्पत सा सेना विश्रष्टा नौरिवार्णवे
సముద్రంలో దారి తప్పి, గాలివేగానికి భయపడుతూ, మహాగ్రాహం పట్టుకున్న నావలా ఎలా కంపిస్తుందో—అలాగే ఆ సేన అభిమన్యుని భయంతో వణికిపోయింది।
Verse 9
अथ रुक््मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली | त्रस्तामाश्वासयन् सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत्,इसी समय मद्रराजका बलवान पुत्र रुक्मरथ आकर अपनी डरी हुई सेनाको आश्वासन देता हुआ निर्भय होकर बोला--
అప్పుడు మద్రాధిపతి కుమారుడైన బలవంతుడు రుక్మరథుడు ముందుకు వచ్చి, భయపడిన సేనను ధైర్యపరుస్తూ, నిర్భయంగా ఇలా పలికెను—
Verse 10
अलं त्रासेन व: शूरा नैष कश्रनिन्मयि स्थिते । अहमेन ग्रहीष्यामि जीवग्राहं न संशय:
“వీరులారా, భయం చాలును; నేను ఇక్కడ నిలిచియుండగా ఈ అభిమన్యుడు ఏమాత్రం కాదు. నేను ఇతనిని జీవంతోనే పట్టుకుంటాను—సందేహం లేదు.”
Verse 11
ऐसा कहकर पराक्रमी रुक्मरथ सुन्दर सजे-सजाये तेजस्वी रथपर आखरूढ़ हो सुभद्राकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़ा
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి పరాక్రమవంతుడైన రుక్మరథుడు సుందరంగా అలంకరించబడిన తేజోవంతమైన రథంపై అధిరోహించి సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యువైపు వేగంగా దూసుకెళ్లెను।
Verse 12
सो5भिमन्युं त्रिभिर्बाणैरविंद्ध्वा वक्षस्यथानदत् | त्रिभिश्ष दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभि:
సంజయుడు పలికెను—అతడు అభిమన్యువు వక్షస్థలంలో మూడు బాణాలు దించి సింహనాదం చేసెను। ఆపై కుడి భుజంలో మూడు, ఎడమ భుజంలో మూడు పదునైన బాణాలు సంధించెను।
Verse 13
स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुनि: सव्यदक्षिणौ | भुजौ शिरश्र स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఫాల్గునిపుత్రుడు (అర్జునకుమారుడు) రుక్మరథుని ధనుస్సును కోసి, అతని ఎడమ-కుడి భుజాలను మరియు సుందర నేత్ర-భ్రూశోభిత శిరస్సును కూడా క్షణంలోనే భూమిపై పడవేసెను।
Verse 14
दृष्टवा रुक्मरथं रुग्णं पुत्र शल्यस्य मानिनम् । जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సౌభద్రుడైన అభిమన్యువును జీవించి పట్టుకోవాలని తపించిన గర్విష్ఠుడైన శల్యపుత్రుడు రుక్మరథుడు యశస్వి సుభద్రాపుత్రునిచే హతుడైనట్లు చూచి, శల్యపుత్రుని అనేక మిత్ర రాజకుమారులు—ప్రహారనిపుణులు, సంగ్రామోన్మత్తులు—అర్జునకుమారుని చుట్టుముట్టి బాణవర్షం కురిపించిరి।
Verse 15
संग्रामदुर्मदा राजन् राजपुत्रा: प्रहारिण: । वयस्या: शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजा:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సంగ్రామమదంతో దుర్మదులై, ప్రహారనిపుణులై, శల్యపుత్రుని సఖులైన రాజకుమారులు—సువర్ణధ్వజధారులు—రుక్మరథుడు హతుడైనట్లు చూచి, అర్జునకుమారుని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి మహావేగంతో బాణవర్షం కురిపించిరి।
Verse 16
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला: । आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन्
మహాబలులు తమ ధనుస్సులను తాళమాత్రం వరకు లాగి, అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యువును అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి బాణవర్షం కురిపించారు।
Verse 17
शूरै: शिक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणै: । दृष्टवैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम्
శిక్షా-బలసంపన్నులైన, యౌవనవంతులైన, పరాజయాన్ని సహించని శూర రాజకుమారులు సమరంలో ఒంటరిగా నిలిచిన అపరాజిత సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యువును బాణసమూహాలతో కప్పివేస్తుండగా చూసి దుర్యోధనుడు మహా హర్షం పొందాడు।
Verse 18
छाद्यमानं शखव्रातै्ष्टो दुर्योधनो 5भवत् । वैवस्वतस्य भवनं गत॑ होनममन्यत
బాణసమూహాలతో కప్పబడుతున్న అతనిని చూసి దుర్యోధనుడు హర్షించాడు; అభిమన్యుడు వైవస్వతుడు (యముడు) నివాసానికి వెళ్లిపోయాడని అతడు భావించాడు।
Verse 19
सुवर्णपुड्खैरिषुभिननानालिड्लैः सुतेजनै: । अदृश्यमार्जुनिं चक्रु्निमेषात् ते नृूपात्मजा:
సువర్ణపుంఖాలతో, నానా చిహ్నాలతో కూడిన, పదునైన బాణాలతో ఆ రాజకుమారులు క్షణమాత్రంలో అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యువును కనబడనివాడిగా చేశారు।
Verse 20
ससूताश्चध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष । आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव
మారిషా! సారథి, గుర్రాలు, ధ్వజంతో కూడిన అతని రథాన్ని నేను బాణాలతో అంతగా కప్పబడినట్లు చూశాను—అది ముళ్లపంది శరీరం ముళ్లతో నిండినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 21
स गाढविद्ध: क्रुद्धश्न तोत्रैर्गज इवार्दित: । गान्धर्वमस्त्रमायच्छद् रथमायां च भारत
భారతా! బాణవృష్టితో గాఢంగా గాయపడిన అభిమన్యుడు, అంకుశంతో బాధపడిన గజరాజువలె క్రోధంతో ఉప్పొంగాడు. వెంటనే అతడు గాంధర్వాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి, రథమాయ—రథయుద్ధంలో నైపుణ్యంతో మోసం కలిగించే చలనం—ప్రదర్శించాడు.
Verse 22
अर्जुनेन तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाह्नतम् । तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान्
అర్జునుడు తపస్సు చేసి తుంబురు మొదలైన గంధర్వుల నుండి పొందిన ఆ అస్త్రంతోనే అభిమన్యుడు శత్రువులను మోహింపజేసి భ్రమింపజేశాడు.
Verse 23
एकधा शतधा राजन् दृश्यते सम सहस्रधा । अलातचक्रवत् संख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन्
రాజా! అతడు వేగంగా అస్త్రాలను సంచలింపజేస్తూ యుద్ధంలో అగ్నిచక్రంలా—ఇప్పుడు ఒకడిగా, ఇప్పుడు వందగా, ఇప్పుడు వెయ్యిగా—కనిపించాడు.
Verse 24
रथचर्यास्त्रिमायाभिमोहयित्वा परंतप: । बिभेद शतथा राजन् शरीराणि महीक्षिताम्,महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाले अभिमन्युने रथचर्या तथा अस्त्रोंकी मायासे मोहित करके राजाओंके शरीरोंके सौ-सौ टुकड़े कर दिये
మహారాజా! శత్రువులను దహింపజేసే అభిమన్యుడు రథచర్యా-కౌశలం మరియు అస్త్రమాయతో వారిని మోహింపజేసి, రాజుల శరీరాలను వంద వంద ముక్కలుగా చీల్చివేశాడు.
Verse 25
प्राणा: प्राणभृतां संख्ये प्रेषितानि शितै: शरै: । राजन प्रापुरमुं लोक॑ शरीराण्यवनिं ययु:
రాజా! ఆ యుద్ధంలో అతని పదునైన బాణాల వల్ల ప్రాణధారుల ప్రాణాలు పరలోకానికి చేరాయి; వారి శరీరాలు మాత్రం భూమిపై పడిపోయాయి.
Verse 26
धनूंष्यश्वान् नियन्तृश्व ध्वजान् बाहूंश्व साड्भदान् । शिरांसि च शितैर्बाणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनि:
సంజయుడు పలికెను—ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) తన క్షురధార బాణాలతో వారి ధనుస్సులను, అశ్వాలను, సారథులను, ధ్వజాలను, అంగదభూషిత భుజాలను, అంతేకాదు శిరస్సులనుకూడా ఛేదించాడు.
Verse 27
चूतारामो यथा भग्न: पड्चवर्ष: फलोपग: । राजपुत्रशतं तद्धत् सौभद्रेण निपातितम्
సంజయుడు పలికెను—ఐదు సంవత్సరాలు నాటి పెంచి, ఫలించడానికి సిద్ధమైన మామిడి తోటను నరికివేసినట్లుగా, అక్కడ సౌభద్రుడు వందలాది రాజకుమారులను నేలకూల్చాడు.
Verse 28
क्रुद्धाशीविषसंकाशान् सुकुमारान् सुखोचितान् । एकेन निहतान् दृष्टवा भीतो दुर्योधनो5भवत्
సంజయుడు పలికెను—క్రోధించిన విషసర్పాల వలె భయంకరమైనా, సుకుమారులై సుఖానికి అలవాటైన ఆ యువరాజులు ఒక్క యోధుడిచేత హతులైనట్లు చూసి దుర్యోధనుడు భయగ్రస్తుడయ్యాడు.
Verse 29
रथिन: कुण्जरानश्वान् पदातींश्वापि मज्जतः । दृष्टवा दुर्योधन: क्षिप्रमुपायात् तममर्षित:
సంజయుడు పలికెను—రథికులు, గజాలు, అశ్వాలు, పాదాతులు సైతం అభిమన్యు అనే సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు చూసి, అమర్షంతో మండిన దుర్యోధనుడు వెంటనే అతనిపై దాడికి దూసుకొచ్చాడు.
Verse 30
तयो: क्षणमिवापूर्ण: संग्राम: समपद्यत । अथाभवत् ते विमुख: पुत्र: शरशताहत:,उन दोनोंमें एक क्षणतक अधूरा-सा युद्ध हुआ। इतनेहीमें आपका पुत्र दुर्योधन सैकड़ों बाणोंसे आहत होकर वहाँसे भाग गया
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం క్షణమాత్రమే, అపూర్ణమైనట్లుగా జరిగింది; అంతలోనే మీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు వందల బాణాలతో గాయపడి వెనుదిరిగి అక్కడి నుంచి పారిపోయాడు.
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత అభిమన్యువధపర్వములో అభిమన్యుని పరాక్రమవర్ణనగల నలభై నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 45
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दुर्योधनपराजये पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో అభిమన్యువధపర్వాంతర్గత దుర్యోధనపరాజయవర్ణనగల నలభై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 131
एवमुकक््त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् । सुकल्पितेनोह्म॒मान: स्यन्दनेन विराजता
ఇట్లు పలికి ఆ వీర్యవంతుడు సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) వైపు దూసుకెళ్లాడు. సుసజ్జితమై నినదించే, కాంతివంతమైన రథంపై నిలిచి ముందుకు సాగాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts admiration for dharma-grounded valor with the rapid shift to retaliatory escalation after personal loss, showing how ethical framing and reactive grief coexist in leadership decisions.
Battlefield outcomes are strongly coupled to morale and command cohesion: the fall of a prominent figure can trigger disorder, while concentrated leadership response can temporarily restore coordination—though often at ethical cost.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Dhṛtarāṣṭra’s evaluative astonishment and Sañjaya’s clinical reporting of morale, attachment, and escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.