Adhyaya 100
Sātyaki-praveśaḥ and Duryodhana-saṃnipātaḥ (Sātyaki’s passage and Duryodhana’s mass engagement)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prasaṅga (Strategic convergence toward Jayadratha’s killing)
Dhṛtarāṣṭra opens by questioning how Sātyaki could move through the Kaurava host without being stopped, implying either a vacuum in resistance or extraordinary single-handed capacity. Sañjaya replies by describing the scale and soundscape of the clash—chariots, elephants, cavalry, and infantry converging in a tumult likened to cosmic turbulence—while noting the exceptional nature of formations associated with Droṇa’s earlier strategic design. The Pāṇḍava side issues urgent exhortations to clear a route toward the Jayadratha objective, intensifying coordinated pressure. As the engagement peaks, Sātyaki is said to have reached Arjuna after heavy fighting. Dhṛtarāṣṭra then pivots to concern for Duryodhana: whether he avoided combat when facing many. Sañjaya narrates Duryodhana’s forceful entry, his disruption of Pāṇḍava ranks, exchanges of missile strikes with leading figures, and the counteraction by Yudhiṣṭhira that checks his bow, followed by renewed collisions as Droṇa receives the attackers—framing the episode as a high-density contest of leadership, formation, and endurance.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब युयुधान (सात्यकि) ने धृष्टद्युम्न को छुड़ाया और द्रोण के बाण-प्रहार को निष्फल किया, तब क्रुद्ध द्रोण ने रण में क्या किया? → संजय वर्णन करता है कि द्रोण क्रोध-विष से भरे, धनुष ताने, तीक्ष्ण नाराचों से सुसज्जित होकर लाल वेगवान अश्वों वाले रथ पर सात्यकि की ओर झपटते हैं। दोनों पक्षों के रथी, गज, अश्वारोही और पदाति उस द्वंद्व को घेरकर स्तब्ध दृष्टि से देखते हैं; धूल और बाण-जाल से दिशाएँ ढँक जाती हैं और सहायक दल अपने-अपने नायक की रक्षा में टूट पड़ते हैं। → द्रोण और सात्यकि का अद्भुत संग्राम चरम पर पहुँचता है—छत्र कटकर गिरते हैं, ध्वज धराशायी होते हैं, दोनों रक्तसिक्त होकर भी विजय-लालसा में डटे रहते हैं; एक ओर युधिष्ठिर, भीम, नकुल-सहदेव सात्यकि की ढाल बनते हैं, दूसरी ओर सहस्रों राजकुमार दुःशासन को आगे कर द्रोण की रक्षा हेतु आ जुटते हैं, और रणभूमि धूल-धुएँ व शरवृष्टि से अंधकारमय हो जाती है। → लंबे, घोर और सर्वव्यापी संघर्ष के बाद क्षणिक विराम-सा छा जाता है—गरज, ललकार, सिंहनाद, शंख और दुन्दुभि के घोष थम जाते हैं; कोई बोलता तक नहीं, मानो रण स्वयं साँस रोक लेता हो। → यह मौन किस नए प्रहार, किस नई व्यूह-रचना, या किस निर्णायक पतन का संकेत है—अगला क्षण किसके पक्ष में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन- माल बछ। अ-्-छऋाल अष्टनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और सात्यकिका अदभुत युद्ध धृतराष्ट उवाच बाणे तस्मिन् निकत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते । तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! వృష్ణివంశపు ప్రధాన వీరుడైన యుయుధానుడు ఆ బాణాన్ని కోసి ధృష్టద్యుమ్నుని ప్రాణాపాయం నుండి విడిపించినప్పుడు, కోపంతో మండిన మహాధనుర్ధర గురువు ద్రోణుడు ఆ యుద్ధభూమిలో సాత్యకిపై ఏమి చేశాడు?
Verse 2
अमर्षितो महेष्वास: सर्वशस्त्रभृतां वर: । नरव्याप्र: शिने: पौत्रे द्रोण: किमकरोद् युधि
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! వృష్ణివంశపు అగ్రవీరుడు, శినివంశపు పౌత్రుడు యుయుధానుడు ఆచార్య ద్రోణుని ఆ బాణాన్ని కోసి ధృష్టద్యుమ్నుని ప్రాణాపాయం నుండి రక్షించినప్పుడు, కోపంతో ఉప్పొంగిన మహాధనుర్ధరుడు, సమస్త శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడు, నరవ్యాఘ్రుడు ద్రోణుడు యుద్ధభూమిలో శినిపౌత్రుడు సాత్యకిపై ఏమి చేశాడు?
Verse 3
संजय उवाच सम्प्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासन: । तीक्षणधारेषुदशन: शितनाराचद्दंष्टवान्
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు దూసుకెళ్లాడు; కోపమే విషమైన సర్పంలా—నోరు విప్పి, ధనుస్సు తెరిచిన దవడలా; పదునైన అంచుల బాణాలు దంతాలై, తీక్ష్ణ నారాచాలు దంష్ట్రాలై కనిపించాడు.
Verse 4
नरवीर: प्रमुदित: शोणैरश्वैर्महाजवै:
సంజయుడు అన్నాడు—హర్షోల్లాసంతో నిండిన వీరుడు ద్రోణాచార్యుడు, మహావేగమైన ఎర్ర గుర్రాలు లాగగా—అవి ఆకాశంలో ఎగిరి పర్వతాలను దాటుతున్నట్లుగా—సువర్ణవర్ణ పక్షాలున్న బాణవర్షం కురిపిస్తూ అక్కడ యుయుధానునిపై దాడి చేశాడు.
Verse 5
उत्पतद्धिरिवाकाशे क्रामद्धिरिव पर्वतम् रुक्मपुड्खाउछरानस्यन् युयुधानमुपाद्रवत्
సంజయుడు అన్నాడు—ఆకాశంలో ఎగిరి పర్వతాలను దాటుతున్నట్లుగా ఉన్న మహావేగ గుర్రాలతో, హర్షంతో ఉప్పొంగిన ద్రోణుడు సువర్ణపక్షాలున్న బాణాలను వర్షంలా కురిపిస్తూ యుయుధానునిపై దూసుకొచ్చాడు.
Verse 6
शरपातमहावर्ष रथघोषबलाहकम् । कार्मुकाकर्षविक्षेपं नाराचबहुविद्युतम्
సంజయుడు అన్నాడు—అది బాణవర్షపు మహామేఘంలా; రథగర్జన దాని మేఘనాదం, ధనుస్సు లాగి విడిచే క్రియ నిరంతర వర్షధార, అనేక నారాచాలు మెరుపుల్లా మెరుస్తున్నాయి.
Verse 7
शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् । द्रोणमेघमनावार्य हयमारुतचोदितम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమయంలో ద్రోణాచార్యుడు అశ్వరూప వాయువు తోడ్పాటుతో నడిచే, అడ్డుకోలేని మేఘంలా అయ్యెను. శక్తి మరియు ఖడ్గరూప అశనిని ధరించి, క్రోధవేగం నుండే ఉద్భవించెను.
Verse 8
दृष्टवैवाभिपतन्तं तं शूर: परपुरंजय: । उवाच सूत॑ शैनेय: प्रहसन् युद्धदुर्मद:,शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले रणदुर्मद शूरवीर सात्यकि द्रोणाचार्यको अपने ऊपर आक्रमण करते देख सारथिसे जोर-जोरसे हँसते हुए बोले--
సంజయుడు పలికెను—అతడు నేరుగా దూసుకొస్తున్నాడని చూచి, శత్రు దుర్గవిజేత శూరుడు శైనేయుడు సాత్యకి యుద్ధోన్మాదంతో గట్టిగా నవ్వి సారథితో పలికెను.
Verse 9
एन॑ वैब्राद्माणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् । आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दःखभयापहम्
“సూతా! ఇతడు జన్మతః బ్రాహ్మణుడే గాని స్వభావతః శూరుడు; బ్రాహ్మణోచిత కర్మంలో స్థిరంగా లేడు. ధృతరాష్ట్రపుత్రుడైన రాజు దుర్యోధనుని ఆశ్రయించి, అతని దుఃఖభయాలను తొలగించేవాడయ్యాడు. రాజకుమారుల ఆచార్యుడిగా గౌరవింపబడుతూ, ఎల్లప్పుడూ తన్ను వీరుడని భావిస్తాడు. కాబట్టి ప్రసన్నమనస్సుతో, నీ వేగవంతమైన శస్త్రాస్త్రాలతో త్వరగా అతని ఎదురుగా వెళ్లి నిలువు.”
Verse 10
शीघ्र प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् आचार्य राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्
“వేగంగా పరుగెత్తే అశ్వాలతో, హర్షంతో వెంటనే ముందుకు సాగు—రాజకుమారుల ఆచార్యుడైన, ఎల్లప్పుడూ తన్ను శూరుడని భావించే అతని ఎదురుగా.”
Verse 11
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमा: । द्रोणस्पाभिमुखा: शीघ्रमगच्छन् वातरंहस:,तदनन्तर चाँदीके समान श्वेत रंगवाले और वायुके समान वेगशाली सात्यकिके उत्तम घोड़े द्रोणाचार्यके सामने शीघ्रतापूर्वक जा पहुँचे
సంజయుడు పలికెను—ఆపై మాధవుని ఉత్తమ అశ్వాలు, వెండిలా మెరిసి, గాలిలా వేగంగా, ద్రోణుని ఎదురుగా త్వరగా దూసుకెళ్లెను.
Verse 12
ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परंतपौ । शरैरनेकसाहसैस्ताडयन्तौ परस्परम्,फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य और सात्यकि एक-दूसरेपर सहस्ंरों बाणोंका प्रहार करते हुए युद्ध करने लगे
అప్పుడు పరశత్రువులను తపింపజేసే ద్రోణుడు మరియు శైనేయుడు (సాత్యకి) పరస్పరం అనేక సహస్ర బాణాలతో ఒకరినొకరు తాకుతూ యుద్ధం చేయసాగారు.
Verse 13
इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ । पूरयामासतुर्वीरावुभी दश दिश: शरै:,उन दोनों पुरुषशिरोमणि वीरोंने आकाशको बाणोंके समूहसे आच्छादित कर दिया और दसों दिशाओंको बाणोंसे भर दिया
ఆ ఇద్దరు పురుషర్షభులైన వీరులు బాణజాలంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసి, పది దిక్కులనూ శరాలతో నింపివేశారు.
Verse 14
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम् । न सम सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरण:
వర్షాకాలంలో రెండు మేఘాలు ఒకదానిపై ఒకటి జలధారలు కురిపించినట్లే, వారు పరస్పరం బాణవర్షం కురిపించుకున్నారు. ఆ వేళ సూర్యుడు కనబడలేదు; గాలিও వీయలేదు.
Verse 15
इषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः । अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत् तदा,चारों ओर बाणोंका जाल-सा बिछ जानेके कारण वहाँ घोर अन्धकार छा गया था। उस समय अन्य शूरवीरोंका वहाँ पहुँचना असम्भव-सा हो गया
చుట్టూ బాణజాలం కమ్మడంతో భయంకరమైన అంధకారం వ్యాపించింది. ఆ సమయంలో ఇతర శూరవీరులు అక్కడికి దూసుకెళ్లడం దాదాపు అసాధ్యమైపోయింది.
Verse 16
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययो: शरै: । तयो: शीघ्रास्त्रविदुषोद्रोणसात्वतयोस्तदा
ద్రోణుడు మరియు శైనేయుడు విసిరిన బాణాల వల్ల లోకం అంధకారమయమైనప్పుడు, అప్పుడు శీఘ్రాస్త్రవిద్యలో నిపుణులైన ద్రోణుడు మరియు సాత్వతుడు (సాత్యకి) ఆ యుద్ధాన్ని మరింత ఉద్ధృతంగా కొనసాగించారు.
Verse 17
इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातज:
సంజయుడు పలికెను—బాణాలు పరస్పరం ఢీకొనగా, నిరంతరంగా ప్రవహించే శరధారల ఆఘాతమునుండి ఒక ఘోర శబ్దము ఉద్భవించింది; అది యుద్ధపు అప్రతిహత తీవ్రతను సూచించే అపశకున గర్జనవలె నిలిచింది।
Verse 18
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वन: । बाणोंके परस्पर टकरानेसे उनकी धारोंके आघात-प्रत्याघातसे जो शब्द होता था, वह इन्द्रके छोड़े हुए वज्रास्त्रोंकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी पड़ता था ।।
సంజయుడు పలికెను—ఇంద్రుడు విడిచిన వజ్రాల గర్జనవలె బాణాల ఢీకొన్న శబ్దము వినబడెను; వాటి పదునైన ధారల ఆఘాత-ప్రత్యాఘాతమునుండి పుట్టిన నినాదము దేవాధిపతి వజ్రాస్త్ర గర్జనవలె అనిపించెను। అలాగే యుద్ధభూమి శరములు, నారాచములు ఘనంగా దూసుకుపోయి పరస్పరం దాటుతూ, చీల్చుతూ, బేధిస్తూ కనిపించెను।
Verse 19
तयोज्यातलनिर्घोष: शुश्रुवे युद्धशौण्डयो:
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు యుద్ధనిపుణుల ధనుస్సు జ్యా-తాళ నినాదము వినబడెను; ఆ తీక్ష్ణ ప్రతిధ్వని వారు సమరానికి ఎదురెదురుగా నిలవడానికి సిద్ధమని సూచించే ఘోర సంకేతమై నిలిచింది।
Verse 20
अजसं शैलशुज्भराणां वज्जेणाहन्यतामिव । उन दोनों युद्धकुशल वीरोंके धनुषोंकी प्रत्यंचाकी टंकारध्वनि ऐसी सुनायी देती थी, मानो पर्वतोंके शिखरोंपर निरन्तर वज़से आघात किया जा रहा हो ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు యుద్ధకుశల వీరుల ధనుస్సు జ్యా-టంకారము, పర్వత శిఖరాలపై నిరంతరం వజ్రాఘాతము జరుగుతున్నట్లుగా వినబడెను। మరియు ఓ రాజా, వారి ఇద్దరి రథములు, అశ్వములు, సారథులును సమరంలో సముపస్థితులై యున్నారు।
Verse 21
निर्मलानामजिद्दानां नाराचानां विशाम्पते
సంజయుడు పలికెను—ఓ ప్రజాధిపతీ, ఆ సమరంలో నిర్మలమైన, లక్ష్యభ్రంశం లేని, అప్రతిహతమైన నారాచ బాణములు ప్రయోగింపబడుచుండెను—వాటిని ఆపడం అసాధ్యమన్నట్లు।
Verse 22
उभयो: पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजी
సంజయుడు అన్నాడు—రెండు పక్షాల రాజఛత్రాలు పడిపోగానే, అలాగే వారి ధ్వజాలూ కూలిపోయాయి.
Verse 23
स्रवद्धिः शोणितं गात्रै: प्रखुताविव वारणौ
సంజయుడు అన్నాడు—వారి అవయవాల నుంచి రక్తం ధారగా కారుతోంది; వారు తాజాగా గాయపడి రక్తం కార్చుతున్న రెండు గజాల్లా కనిపించారు.
Verse 24
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादा: शड्खदुन्दुभिनि:स्वना:
సంజయుడు అన్నాడు—గర్జనలు, జయధ్వనుల కలకలం లేచింది; శంఖనాదాలు, దుందుభుల గంభీర ధ్వనులు కూడా కలిసి మోగాయి.
Verse 25
तृष्णीम्भूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्
సంజయుడు అన్నాడు—సేనావ్యూహాలు నిశ్శబ్దమయ్యాయి; యోధులు యుద్ధం నుంచి విరమించారు.
Verse 26
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहा: पदातय:
సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడ రథికులు, హస్తియంతారులు (ఏనుగు నడిపేవారు), అశ్వారోహులు, పదాతులు ఉన్నారు.
Verse 27
अवैक्षन्ताचलैनेंत्रै: परिवार्य नरर्षभौ । रथी, महावत, घुड़सवार और पैदल सभी उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंको घेरकर उन्हें एकटक नेत्रोंसे निहारने लगे ।। हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्
ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠ వీరులను చుట్టుముట్టి యోధులు అచల నేత్రాలతో ఏకాగ్రంగా తిలకించసాగారు. రథికులు, మహావతులు, అశ్వారోహులు, పాదాతులు—అందరూ వారిద్దరినే చూస్తూ నిలిచారు. గజసేన విభాగాలు స్థిరంగా నిలిచాయి; అలాగే అశ్వసేన విభాగాలు కూడా।
Verse 28
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्ष मणिकाञज्चनभूषितै:
ముత్యాలు, ప్రవాళాలతో విచిత్రంగా అలంకరింపబడి, మణులు స్వర్ణాలతో విభూషితమైన ధ్వజాలు, ఆభరణాలు—వేసవిలో కనిపించే మేఘజాలాలవలె దర్శనమిచ్చాయి. ఈ విధంగా రెండు సేనలూ ధ్వజ-కవచ-ఆలంకార-శస్త్రప్రభలతో మెరుస్తూ, విద్యుత్తులతో కూడిన ఘన మేఘసమూహాలవలె కనిపించాయి।
Verse 29
ध्वजैराभरणैश्षित्रै: कवचैश्न हिरण्मयै: । वैजयन्तीपताकाभि: परिस्तोमाड्रकम्बलै:
ధ్వజాలు, విచిత్ర ఆభరణాలు, స్వర్ణమయ కవచాలు, వైజయంతీ ధ్వజాలు-పతాకాలు, అలాగే విలువైన కప్పుచీరలు, కంబళాలతో వారు సుసజ్జితులై ఉన్నారు।
Verse 30
विमलैर्निशितै: शस्त्रैहयानां च प्रकीर्णकै: । जातरूपमयीभिश्व राजतीभि श्र मूर्थसु
నిర్మలమైన, పదునైన శస్త్రాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి; గుర్రాలు కూడా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. అయినా తలలపై స్వర్ణమయమైనవి, ప్రకాశించే రజతమయమైన శిరోభూషణాలు మెరుస్తున్నాయి।
Verse 31
गजानां कुम्भमालाभिरर्दन्तवेष्टैक्ष भारत । सबलाका: सखट्योता: सैरावतशतह्दा:
ఓ భారతా! ఏనుగుల కుంభస్థలాలపై మాలలు వేలాడుతున్నాయి; వారి దంతాలు వెష్టనాలతో బిగించి రక్షించబడ్డాయి. రథాలు, పరిచారకులతో కూడి వారు క్రమబద్ధంగా కదిలారు—శతశః ఐరావతాలవలె భయభక్తులను కలిగించే దృశ్యంగా।
Verse 32
अपश्यन्नस्मदीयाश्र ते च यौधिष्लिरा: स्थिता:
సంజయుడు పలికెను—మనవారిని కనబడకపోయినప్పటికీ, ఆ యోధులు యుధిష్ఠిరుని నాయకత్వంలో దృఢంగా నిలిచిరి; యుద్ధపు ఒత్తిడిలోనూ వారి సంకల్పం అచలమై యుండెను।
Verse 33
संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन् | संजयने कहा--महाराज! उस समय क्रोध और अमर्षसे लाल आँखें किये द्रोणाचार्यने फुफकारते हुए महानागके समान बड़े वेगसे सात्यकिपर धावा किया। क्रोध ही उस महानागका विष था
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ వేళ క్రోధామర్షాలతో ఎర్రబడిన కన్నులతో ద్రోణాచార్యుడు మహాసర్పంలా ఫుసఫుసలాడుతూ మహావేగంతో సాత్యకిపై దూసుకొచ్చెను। క్రోధమే ఆ మహానాగపు విషమై, లాగిన ధనుస్సు విప్పిన నోరులా, పదునైన బాణాలు పళ్లలా, తీక్ష్ణ నారాచాలు దవడలలా కనిపించెను।
Verse 34
सिद्धचारणसंघाश्न विद्याधरमहोरगा: । ब्रह्मा और चन्द्रमा आदि सब देवता विमानोंपर बैठकर वहाँ युद्ध देखनेके लिये आये थे। उनके साथ ही सिद्धों और चारणोंके समूह
సంజయుడు పలికెను—సిద్ధులు, చారణుల సమూహాలు, విద్యాధరులు, మహోరగ నాగా గణములు కూడా అక్కడికి వచ్చిరి. బ్రహ్మ, చంద్రుడు మొదలైన దేవతలు విమానాలపై ఆసీనులై యుద్ధాన్ని చూడటానికి వచ్చిరి; అస్త్రశస్త్రాల విసురుడు-ప్రతివిసురుడులతో ఆ రణం దివ్యమైన భయంకర దృశ్యమై నిలిచెను।
Verse 35
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు మహాబల యోధులు రణమధ్యంలో అస్త్రప్రయోగంలో అద్భుతమైన హస్తలాఘవాన్ని ప్రదర్శిస్తూ యుద్ధం చేసిరి।
Verse 36
ततो द्रोणस्य दाशार्ह: शरांश्रिच्छेद संयुगे
సంజయుడు పలికెను—తరువాత ఆ సంగ్రామంలో, బాణాలు ఛేదింపబడి చెల్లాచెదురవుతున్న వేళ, దాశార్హ వీరుడు సాత్యకి ద్రోణుని దాడిని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు సాగెను—అస్త్రంతో అస్త్రాన్ని ఎదురుదీశుతూ।
Verse 37
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजो5परं धनु:
సంజయుడు అన్నాడు—ఒక కనురెప్పపాటు లోపే భారద్వాజపుత్రుడు మరో ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు; యుద్ధ ఒత్తిడిలోనూ అతని తక్షణ నిర్ణయం, అచంచల సిద్ధత స్పష్టమయ్యాయి.
Verse 38
ततस्त्वरन् पुनद्रोणो धरनुर्हस्तो व्यतिष्ठत
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు ద్రోణుడు మళ్లీ తొందరపడి, ధనుస్సు చేతబట్టి దృఢంగా నిలిచాడు; యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలనే సంకల్పంతో, క్షత్రియధర్మపు కఠిన స్థైర్యాన్ని ధరించాడు.
Verse 39
एवमेकशतं छिन्न॑ धनुषां दृढ्धन्विना
సంజయుడు అన్నాడు—ఇలా ఆ దృఢధన్వి వంద ధనుస్సులను తెగగొట్టాడు; అతని శౌర్య-కౌశలం యుద్ధ భయంకరతను మరింత పెంచింది.
Verse 40
न चान्तरं तयोर्दष्टं संधाने छेदनेडपि च । इस प्रकार सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले सात्यकिने आचार्यके एक सौ धनुष काट डाले; परंतु कब वे संधान करते हैं और सात्यकि कब उस धनुषको काट देते हैं, उन दोनोंके इस कार्यमें किसीको कोई अन्तर नहीं दिखायी दिया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ధనుస్సు ఎక్కించడం, వెంటనే అది తెగిపోవడం—ఈ రెండింటి మధ్య ఏ విరామమూ ఎవరికీ కనిపించలేదు; అంతటి నిర్దోష వేగం, సూక్ష్మత. ఆపై యుద్ధమధ్యంలో ఆ అతిమానుష కార్యాన్ని చూసిన ద్రోణుడు, సాత్యకి పరాక్రమాన్ని మనసులో గుర్తించాడు.
Verse 41
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत् । राजेन्द्र! तदनन्तर रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस अमानुषिक पराक्रमको देखकर द्रोणाचार्यने मन-ही-मन इस प्रकार विचार किया || ४० ई ।।
సంజయుడు అన్నాడు—రాజేంద్రా, ద్రోణుడు యుయుధానుని గురించి మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు. రాజేంద్రా, రణరంగంలో సాత్యకి ఆ అమానుష పరాక్రమాన్ని చూసి ద్రోణుడు అంతరంగంలో ఇలా తలచాడు—“సాత్వతకులశ్రేష్ఠుడైన వీర సాత్యకిలో కనిపించే ఈ అస్త్రబలం, పరశురామునందు, కార్తవీర్య అర్జునునందు, ధనంజయ అర్జునునందు, పురుషసింహుడైన భీష్మునందు మాత్రమే చూసినదీ వినినదీ.” యుద్ధమధ్యంలోనూ ద్రోణుడు గుణవంతుని గుణాన్ని ప్రశంసించాడు.
Verse 42
भीष्मे च पुरुषव्याप्रे यदिदं सात्वतां वरे । त॑ चास्य मनसा द्रोण: पूजयामास विक्रमम्
సంజయుడు అన్నాడు—సాత్వతులలో శ్రేష్ఠుడైన యుయుధానుడు (సాత్యకి) చూపుతున్న ఈ పరాక్రమం, పరశురాముడు, కార్తవీర్య అర్జునుడు, ధనంజయుడు, మరియు పురుషసింహుడైన భీష్ముడు—వారిలోనే వినబడినదీ, కనబడినదీ. అది చూచి ద్రోణుడు మనసులోనే అతని విక్రమాన్ని గౌరవించి ప్రశంసించాడు.
Verse 43
लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तम: । तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवा: सवासवा:
సంజయుడు అన్నాడు—వాసవుడు (ఇంద్రుడు) వలె సాత్యకి యొక్క ఆ చేతి చురుకుదనాన్ని చూచి, అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రాహ్మణోత్తముడు ద్రోణాచార్యుడు సంతోషించాడు; వాసవునితో కూడిన దేవతలూ మహానందంతో ఉల్లసించారు.
Verse 44
न तामालक्षयामासूुर्लघुतां शीघ्रचारिण: । देवाश्न युयुधानस्य गन्धर्वाश्व विशाम्पते
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ నరాధిపా! యుయుధానుడు (సాత్యకి) యొక్క ఆ లాఘవం, శీఘ్రగతి దేవతలకూ గంధర్వులకూ కూడా కనిపించలేదు.
Verse 45
ततोन््यद् धनुरादाय द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు క్షత్రియులను మర్దించే ద్రోణుడు మరొక ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు.
Verse 46
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभि: प्रतिहत्य स सात्यकि:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు సాత్యకి తన అస్త్రవిద్యా-యుక్తులతో, యుద్ధమాయలతో అతని అస్త్రాలను ప్రతిహతం చేసి నిర్వీర్యం చేశాడు.
Verse 47
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्टवान्यैरसमं रणे
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధభూమిలో అతని ఆతిమానుష కర్మను నేను చూశాను; అది ఇతరులెవరికీ సమానముకాదు।
Verse 48
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकि:
సంజయుడు అన్నాడు—ద్రోణుడు ఏ అస్త్రాన్ని విసురుతాడో, సాత్యకి అదే అస్త్రంతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు; యుద్ధంలో దెబ్బకు దెబ్బ సమంగా తీరుస్తాడు।
Verse 49
ततः क्रुद्धो महाराज धर्नुर्वेदस्य पारग:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు, ఓ మహారాజా, ధనుర్వేదంలో పారంగతుడైన అతడు క్రోధంతో ఉప్పొంగిపోయాడు।
Verse 50
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य स:
సంజయుడు అన్నాడు—అతడు ఆ అగ్నేయాస్త్రాన్ని చూశాడు—అత్యంత ఘోరమైనది, శత్రుఘ్నమైనది—దాని స్వరూపాన్ని గ్రహించాడు।
Verse 51
दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत् । शत्रुओंका नाश करनेवाले उस अत्यन्त भयंकर आग्नेयास्त्रकों देखकर महाधनुर्धर सात्यकिने भी वारुण नामक दिव्यास्त्रका प्रयोग किया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు మహాధనుర్ధరుడు దివ్యమైన వారుణాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. ఇద్దరూ దివ్యాస్త్రధారులై కనిపించగానే మహా హాహాకారం చెలరేగింది।
Verse 52
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते
సంజయుడు పలికెను—నీ వరుణాస్త్రం, ఆగ్నేయాస్త్రం అనే ఆ రెండు అస్త్రాలు బాణాలలో స్థాపింపబడి, ప్రయోగానికి సిద్ధంగా ఉండెను.
Verse 53
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्कर: । वे वारुण और आग्नेय दोनों अस्त्र उन दोनोंके द्वारा अपने बाणोंमें स्थापित होकर जबतक एक-दूसरेके प्रभावसे प्रतिहत नहीं हो गये, तभीतक भगवान् सूर्य दक्षिणसे पश्चिमके आकाशमें ढल गये || ५२ $ ।।
వరుణాస్త్రం, ఆగ్నేయాస్త్రం—ఈ రెండూ పరస్పర ప్రభావంతో ప్రతిహతమయ్యేంతవరకు, అంతలోనే భాస్కరుడు దక్షిణం నుండి పశ్చిమాకాశానికి వాలిపోయెను. అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు మరియు పాండవుడు భీమసేనుడు…
Verse 54
धृष्टद्युम्नमुखै: सार्थ विराटश्व सकेकय:
సంజయుడు పలికెను—ధృష్టద్యుమ్నుని ముందుంచి, విరాటుని సేనలతో, అశ్వులతో, కేకయులతో కూడి, ధర్మబుద్ధి గల వీరులు ఏకమై యుద్ధభూమిలో ముందుకు సాగిరి.
Verse 55
दुःशासन पुरस्कृत्य राजपुत्रा: सहस्रश:
సంజయుడు పలికెను—దుఃశాసనుని ముందుంచి, రాజపుత్రులు వేల సంఖ్యలో ముందుకు కదిలిరి.
Verse 56
ततो युद्धमभूद् राज॑स्तेषां तव च धन्विनाम्
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం, ఓ రాజా, వారి మరియు నీ ధనుర్ధరుల మధ్య ఘోర యుద్ధం చెలరేగెను.
Verse 57
सर्वमाविग्नमभवतन्न प्राज्ञायत किंचन । सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ అంతా కలవరమై గందరగోళంగా మారింది; ఏదీ స్పష్టంగా తెలిసేది కాదు. సైన్యాలు లేపిన ధూళి రణభూమిని కమ్మివేయగా, అక్కడ నియమమర్యాదలు లేని అడ్డుకట్టలేని యుద్ధం సాగింది.
Verse 97
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणाचार्य और धृष्ट्युम्नका युद्धविषयक सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి జయద్రథవధపర్వములో ద్రోణాచార్యుడు మరియు ధృష్టద్యుమ్నుని యుద్ధవర్ణన గల తొంభై ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 98
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणसात्यकियुद्धे अष्टनवतितमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి జయద్రథవధపర్వములో ద్రోణుడు మరియు సాత్యకి యుద్ధవర్ణన గల తొంభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 163
नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयो: । शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेकी कलाको जाननेवाले द्रोणाचार्य तथा सात्वतवंशी सात्यकिके बाणोंसे लोकमें अन्धकार छा जानेपर भी उस समय उन दोनों पुरुषसिंहोंकी बाण-वर्षामें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు నరసింహుల బాణవృష్టుల్లో ఏ తేడా కనిపించలేదు. వేగంగా, క్రమశిక్షణతో అస్త్రప్రయోగం చేయడంలో నిపుణుడైన ద్రోణాచార్యుడు మరియు సాత్వతవంశీయుడైన సాత్యకి విడిచిన బాణాలు లోకాన్ని చీకటిగా కమ్మినప్పటికీ, ఆ సమయంలో వారి బాణవృష్టిలో ఏ లోపమో విరామమో కనిపించలేదు.
Verse 183
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत । भरतनन्दन! नाराचोंसे अत्यन्त विद्ध हुए बाणोंका स्वरूप विषधर नागोंके डँसे हुए सर्पोंके समान जान पड़ता था
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా, ఓ భరతనందనా! నారాచ బాణాలతో అత్యంతంగా ఛేదింపబడిన ఆ బాణాల రూపం, విషధర నాగాలు కరిచిన సర్పాల వలెనే కనిపించింది.
Verse 203
रुक्मपुड्खै: शरैश्छिन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा । राजन! उन दोनोंके वे रथ, वे घोड़े और वे सारथि सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे क्षत- विक्षत होकर उस समय विचित्ररूपसे सुशोभित हो रहे थे
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! ఆ సమయంలో బంగారు పింఛాలతో కూడిన బాణాలు వారి రథాలను, గుర్రాలను, సారథులను చీల్చి చిదిమివేశాయి; గాయాలే అలంకారమై, వారు ఒక విచిత్రమైన—భయంకరమైన—వర్ణవైభవంతో ప్రకాశించారు।
Verse 216
निर्मुक्ताशीविषा भानां सम्पातो5भूत् सुदारुण: । प्रजानाथ! केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पोके समान निर्मल और सीधे जानेवाले नाराचोंका प्रहार वहाँ बड़ा भयंकर प्रतीत होता था
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ ప్రజానాథా! అక్కడ నారాచాల ఘోర వర్షం కురిసింది. కవచాన్ని వదిలి బయటికి వచ్చిన సర్పాలవలె అవి నిర్మలంగా మెరిసి, నేరుగా వేగంగా దూసుకెళ్లాయి; వాటి ప్రహారం యుద్ధభూమిలో అత్యంత భయంకరంగా కనిపించింది।
Verse 226
उभौ रुधिरसिक्ताड्रावुभौ च विजयैषिणौ । दोनोंके छत्र कटकर गिर गये, ध्वज धराशायी हो गये और दोनों ही विजयकी अभिलाषा रखते हुए खूनसे लथपथ हो रहे थे
సంజయుడు అన్నాడు—ఇద్దరూ రక్తసిక్తులై, ఇద్దరూ విజయాన్ని కోరుకున్నారు. వారి ఛత్రాలు కోసి పడిపోయాయి, ధ్వజాలు నేలకొరిగాయి; అయినా జయలాలసతో వారు యుద్ధమధ్య నిలిచారు।
Verse 236
अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरै: शरै: । सारे अंगोंसे रक्तकी धारा बहनेके कारण वे दोनों वीर मदवर्षी गजराजोंके समान जान पड़ते थे। वे एक-दूसरेको प्राणान्तकारी बाणोंसे बेध रहे थे
సంజయుడు అన్నాడు—వారు ఒకరినొకరు ప్రాణాంతక బాణాలతో ఛేదిస్తున్నారు. అవయవాలన్నిటి నుంచీ రక్తధారలు ప్రవహించడంతో, వారు మదవర్షి గజరాజులవలె కనిపించారు; పరస్పరం జీవాంతక శరాలతో గుచ్చుకున్నారు।
Verse 253
ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जन: । सारी सेनाएँ मौन थीं, योद्धा युद्धसे विरत हो गये थे, सब लोग कौतूहलवश उन दोनोंके द्वैरथ युद्धका दृश्य देखने लगे
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ ఇద్దరి ద్వైరథ యుద్ధాన్ని చూసి జనులకు కౌతూహలం కలిగింది. సేనలన్నీ నిశ్శబ్దమయ్యాయి, యోధులు యుద్ధాన్ని ఆపారు; అందరూ ఆసక్తితో ఆ ద్వైరథ సమర దృశ్యాన్ని తిలకించసాగారు।
Verse 276
तथैव रथवाहिन्य: प्रतिव्यूह्मृ व्यवस्थिता: । हाथियोंकी सेनाएँ चुपचाप खड़ी थीं, घुड़सवार सैनिकोंकी भी यही दशा थी तथा रथसेनाएँ भी व्यूह बनाकर वहाँ स्थिरभावसे खड़ी थीं
అదేవిధంగా రథవాహినులు కూడా ప్రతివ్యూహంగా నిలబడి, నిశ్శబ్దంగా, స్థిరంగా, నియమబద్ధంగా తమ తమ స్థానాలను కాపాడుతూ నిలిచాయి; యుద్ధపంక్తులు క్రమబద్ధ సిద్ధతలో స్థిరపడ్డాయి.
Verse 313
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुरा: । भारत! मोती और मूँगोंसे चित्रित तथा मणियों और सुवर्णोंसे विभूषित ध्वज
ఆ ఉక్కపోత కాలంలో రెండు సేనల వ్యూహాలు మేఘజాలంలా కనబడుతున్నాయి. ఓ భారతా! ముత్యాలు, పగడాలతో చిత్రితమై, మణులు స్వర్ణాలతో అలంకృతమైన ధ్వజాలు; విచిత్రాభరణాలు; స్వర్ణకవచాలు; వైజయంతీ మాలలు; పతాకాలు, జెండాలు; ఏనుగుల ఝూలులు, కంబళ్లు; మెరుస్తున్న పదునైన శస్త్రాలు; గుర్రాల వెన్నుపై పరచిన విలువైన వస్త్రాలు; ఏనుగుల కుంభస్థలములపై, మస్తకాలపై ప్రకాశించే బంగారు-వెండి మాలలు మరియు దంతవేష్టనాలు—ఇవన్నీ కారణంగా రెండు పక్షాల సేనలు వర్షాకాల మేఘసమూహాల్లా దర్శనమిచ్చాయి; అందులో కొంగల వరుసలు, కాంతిపురుగుల మెరుపులు, ఐరావతసమ వైభవం, మెరుపు విద్యుత్తుల చమకలు నిండినట్లుగా.
Verse 326
तद् युद्ध युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मन: । राजन! हमारी और युधिष्ठिरकी सेनाके सैनिक वहाँ खड़े होकर महामना द्रोण और सात्यकिका वह युद्ध देख रहे थे
రాజా! అక్కడ నిలబడి మా సేన, యుధిష్ఠిరుని సేన సైనికులు మహాత్మ ద్రోణుడు మరియు యుయుధానుడు (సాత్యకి) మధ్య జరిగిన ఆ యుద్ధాన్ని చూస్తున్నారు.
Verse 343
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयो: पुरुषसिंहयो: । वे सब लोग उन दोनों पुरुषसिंहोंके विचित्र गमन-प्रत्यागमन, आक्षेप तथा नाना प्रकारके अस्त्रनिवारक व्यापारोंसे आश्वर्यचकित हो रहे थे
ఆ ఇద్దరు పురుషసింహుల విచిత్రమైన ముందుకు సాగడం-వెనుదిరగడం, పరస్పర ఆక్షేపాలు, మరియు అనేక విధాలైన అస్త్రనివారణ కౌశల్యాలను చూసి అందరూ విభిన్నంగా ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు.
Verse 353
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी । महावीर द्रोणाचार्य और सात्यकि अस्त्र चलानेमें अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए बाणोंद्वारा एक-दूसरेको बेध रहे थे
మహావీరులైన ద్రోణాచార్యుడు మరియు సాత్యకి, అస్త్రప్రయోగంలో చేతుల వేగాన్ని చూపుతూ, బాణవృష్టితో పరస్పరం ఒకరినొకరు బెదిరిస్తున్నారు (విద్దుతున్నారు).
Verse 363
पत्रिभि: सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते: । इसी बीचमें सात्यकिने महातेजस्वी द्रोणाचार्यके धनुष और बाणोंको पंखयुक्त सुदृढ़ बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें शीघ्र ही काट डाला
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు సాత్యకి పక్షసహితమైన దృఢ బాణాలతో యుద్ధభూమిలో వేగంగా మహాతేజస్వి ద్రోణాచార్యుని ధనుస్సును మరియు బాణాలను కోసివేశాడు.
Verse 373
सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकि: । तब भरद्वाजनन्दन द्रोणने पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी; परंतु सात्यकिने उनके उस धनुषको भी काट डाला
సంజయుడు పలికెను—భరద్వాజనందనుడైన ద్రోణుడు ధనుస్సును సజ్జం చేసెను; కాని సాత్యకి దానినీ కోసివేశాడు. వెంటనే ద్రోణుడు రెండవ ధనుస్సును తీసుకొని దానిపై జ్యా ఎక్కించెను; అయినా సాత్యకి ఆ ధనుస్సునూ ఛేదించాడు.
Verse 383
सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितै: शरै: । तब द्रोणाचार्य पुनः बड़ी उतावलीके साथ दूसरा धनुष हाथमें लेकर खड़े हो गये; परंतु ज्यों ही वे धनुषपर डोरी चढ़ाते
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణాచార్యుడు ధనుస్సును సజ్జం చేయగానే సాత్యకి తన పదునైన బాణాలతో దానిని మళ్లీ మళ్లీ కోసివేశాడు. ద్రోణుడు తొందరగా మరో ధనుస్సును పట్టుకొని నిలిచెను; ఆయన జ్యా ఎక్కించబోతే ప్రతిసారి సాత్యకి వెంటనే దానిని ఛేదించెను.
Verse 443
सिद्धचारणसंघाश्न विदुद्रोणस्य कर्म तत् । प्रजानाथ! रणभूमिमें शीघ्रतापूर्वक विचरनेवाले सात्यकिकी उस फुर्तीको देवताओं
సంజయుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా! దేవులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, చారణసమూహాలు రణభూమిలో వేగంగా సంచరించే సాత్యకియొక్క అటువంటి చురుకుదనాన్ని ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడలేదు. అలాంటి కీర్తి ద్రోణాచార్యునికే సాధ్యమని వారు తెలిసినవారు; కాని ఆ రోజున సాత్యకియొక్క పరాక్రమమును కూడా ప్రత్యక్షంగా చూచిరి.
Verse 453
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठी योधयामास भारत | भारत! तत्पश्चात् अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियसंहारक द्रोणाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर विभिन्न अस्त्रोंद्वारा युद्ध आरम्भ किया
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణాచార్యుడు అస్త్రాలతో యుద్ధం చేసెను. అనంతరం క్షత్రియసంహారమనే ఆ ఘోర ప్రవాహంలో భరద్వాజనందనుడు ద్రోణుడు మరో ధనుస్సును పట్టుకొని నానావిధ అస్త్రాలతో మళ్లీ యుద్ధాన్ని ప్రారంభించెను.
Verse 463
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत् | सात्यकिने अपने अस्त्रोंकी मायासे आचार्यके अस्त्रोंका निवारण करके उन्हें तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
సంజయుడు పలికెను—అతడు పదునైన బాణాలతో అతనిని కొట్టెను; అది ఆశ్చర్యకరమైన ఘటనలా అనిపించెను. సాత్యకి తన అస్త్రవిద్యా-మాయతో ఆచార్యుని అస్త్రాలను నిరోధించి, తరువాత తీక్ష్ణ శరాలతో ఆయనను గాయపరచెను—రణరంగంలో అది అద్భుత దృశ్యమై నిలిచెను.
Verse 473
युक्त योगेन योगज्ञास्तावका: समपूजयन् । उस रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस युक्तियुक्त अलौकिक कर्मको, जिसकी दूसरोंसे कोई तुलना नहीं थी, देखकर आपके रणकौशलवेत्ता सैनिक उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
సంజయుడు పలికెను—రణభూమిలో సాత్యకి చేసిన ఆ యుక్తియుక్తమైన, అలౌకిక కార్యాన్ని—దానికి సాటి మరొకటి లేనిదాన్ని—చూసి, మీ యుద్ధకౌశల్యవేత్త సైనికులు అతనిని విరివిగా ప్రశంసించి గౌరవించిరి.
Verse 483
तमाचार्यो5प्यसम्भ्रान्तो डयो धयच्छत्रुतापन: । द्रोणाचार्य जिस अस्त्रका प्रयोग करते, उसीका सात्यकि भी करते थे। शत्रुओंको संताप देनेवाले आचार्य द्रोण भी घबराहट छोड़कर सात्यकिसे युद्ध करते रहे
సంజయుడు పలికెను—శత్రువులను తాపింపజేసే ఆచార్య ద్రోణుడు కూడా కలత లేక, గందరగోళం లేక సాత్యకితో యుద్ధం కొనసాగించెను. ద్రోణుడు ఏ అస్త్రాన్ని ప్రయోగించెనో, సాత్యకీ అదే అస్త్రంతో ప్రతిఘటించెను.
Verse 496
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् । महाराज! तदनन्तर धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान् द्रोणाचार्यने कुपित हो सात्यकिके वधके लिये एक दिव्यास्त्र प्रकट किया
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ తరువాత ధనుర్వేదంలో పారంగతుడైన ద్రోణాచార్యుడు కోపంతో యుయుధానుడు (సాత్యకి)ని సంహరించుటకై ఒక దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రకటించి ప్రయోగించెను.
Verse 513
न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगाम्यपि । उन दोनोंको दिव्यास्त्र धारण किये देख वहाँ महान् हाहाकार मच गया। उस समय आकाशचारी प्राणी भी आकाशमें विचरण नहीं करते थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరూ దివ్యాస్త్రాలను ధరించినట్లు చూసి అక్కడ మహా హాహాకారం చెలరేగెను. ఆ సమయంలో ఆకాశచారులైన ప్రాణులు కూడా ఆకాశంలో సంచరించలేదు.
Verse 533
नकुल: सहदेवश्न पर्यरक्षन्त सात्यकिम् | तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डुकुमार भीमसेन, नकुल और सहदेव सब ओरसे सात्यकिकी रक्षा करने लगे
సంజయుడు అన్నాడు—నకులుడు, సహదేవుడు సాత్యకిని దగ్గరగా కాపాడుతూ ఉన్నారు. ఆపై రాజు యుధిష్ఠిరుడు, పాండవ భీమసేనుడు, అలాగే నకుల-సహదేవులు నాలుగు వైపులా వలయంగా నిలిచి సాత్యకికి రక్షణ కల్పించారు.
Verse 546
मत्स्या: शाल्वेयसेनाश्न द्रोणमाजग्मुरञज्जसा । धृष्टद्यम्म आदि वीरोंके साथ विराट, केकयराजकुमार, मत्स्यदेशीय सैनिक तथा शाल्वदेशकी सेनाएँ--से सब-के-सब अनायास ही द्रोणाचार्यपर चढ़ आये
సంజయుడు అన్నాడు—మత్స్యులు మరియు శాల్వ సేనలు వేగంగా ద్రోణునిపై దూసుకొచ్చాయి. ధృష్టద్యుమ్నుని ముందుంచి, విరాటుడు, కేకయ రాజకుమారులు, మత్స్యదేశ సైనికులు, శాల్వదేశ సేనలు—అందరూ సంకోచం లేకుండా ద్రోణాచార్యునిపై విరుచుకుపడ్డారు.
Verse 553
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नै: परिवारितम् । उधरसे सहस्रों राजकुमार दुःशासनको आगे करके शत्रुओंसे घिरे हुए द्रोणाचार्यके पास उनकी रक्षाके लिये आ पहुँचे
సంజయుడు అన్నాడు—శత్రువులచే చుట్టుముట్టబడిన ద్రోణాచార్యుని చూసి, ఆయన రక్షణార్థం వెయ్యిమంది రాజకుమారులు దుశ్శాసనుని ముందుంచి వేగంగా వచ్చి, శత్రువుల మధ్య చిక్కిన గురువుని చేరుకున్నారు.
Verse 563
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते । राजन! तदनन्तर पाण्डवोंके और आपके धनुर्धरोंका परस्पर युद्ध होने लगा। उस समय सब लोग धूलसे आवृत और बाणसमूहसे आच्छादित हो गये थे
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! లోకం ధూళితో కమ్ముకొని, బాణజాలంతో కప్పబడిన వేళ, వెంటనే పాండవుల ధనుర్ధరులు మరియు మీ ధనుర్ధరుల మధ్య పరస్పర యుద్ధం చెలరేగింది. ఆ సమయంలో అందరూ ధూళితో మరుగై, బాణవర్షంతో కప్పబడ్డారు.
Verse 2436
उपारमन् महाराज व्याजहार न कश्नन । महाराज! उस समय गरजने, ललकारने और सिंहनादके शब्द तथा शंखों और दुन्दुभियोंके घोष बंद हो गये थे। कोई बातचीततक नहीं करता था
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! అన్నీ నిశ్శబ్దమయ్యాయి; ఎవ్వరూ మాటాడలేదు. ఆ సమయంలో గర్జనలు, లలకారాలు, సింహనాదాలు, అలాగే శంఖ-దుందుభుల ఘోష కూడా ఆగిపోయింది; ఎవ్వరూ సంభాషణ చేయలేదు.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns responsibility under collective failure: Dhṛtarāṣṭra’s question implies a moral-structural critique—whether numerical power and designated “great warriors” are accountable when a single objective-driven fighter passes through unchecked.
The chapter underscores the gap between perceived control and battlefield reality: leadership is evaluated not only by outcomes but by narrated intent, visible courage, and the capacity to sustain coordinated action amid systemic disorder.
No explicit phalaśruti is presented in these verses; the meta-layer operates through Sañjaya’s descriptive framing, which functions as interpretive commentary shaping Dhṛtarāṣṭra’s understanding of agency, merit, and fault.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.