Adhyaya 143
Hiḍimbā’s Petition, Conditional Union with Bhīma, and the Birth-Naming of Ghaṭotkaca (आदि पर्व, अध्याय १४३)
Upa-parva: Hiḍimbā-Upākhyāna (Episode of Hiḍimbā and the Birth of Ghaṭotkaca)
The chapter opens with Bhīma warning Hiḍimbā to leave the path used by his brothers, framing rākṣasas as remembering enmity and employing deceptive māyā. Yudhiṣṭhira intervenes with a restraint principle: even in anger, Bhīma should not harm a woman; dharma is to be guarded beyond mere bodily security. He then raises a practical concern—having killed Hiḍimba, what retaliation might Hiḍimbā attempt as his sister. Vaiśaṃpāyana narrates Hiḍimbā’s respectful approach to Kuntī and Yudhiṣṭhira, where she articulates her suffering and declares that the time has come for her welfare through union with Bhīma, asserting choice even at the cost of leaving her own community. She seeks Kuntī’s sanction to be joined with Bhīma and promises logistical protection: mental invocation to guide them, carrying them swiftly, and rescuing them from dangers—an explicit aidd-to-travel covenant. A short dharmic reflection follows on sustaining life in adversity (āpatsu dhāraṇa) as meritorious when aligned with dharma. Yudhiṣṭhira grants consent under ritual-temporal conditions: Bhīma is to be with her at night, after daily rites, and before sunset transitions, while daytime movement remains regulated. Hiḍimbā then carries Bhīma across scenic regions and pleasure-grounds; she bears a powerful son described with formidable features and rapid maturation consistent with rākṣasa attributes. The child honors parents, receives naming (Ghaṭotkaca), becomes devoted to the Pāṇḍavas, and later departs northward with stated duties. The closing verse adds a teleological note: Ghaṭotkaca is portrayed as instrumental in the eventual neutralization of Karṇa’s śakti-based advantage.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के आदेश की आड़ में दुर्योधन का षड्यंत्र आकार लेता है—पाण्डवों को ‘उत्सव’ के बहाने वारणावत भेजने की योजना। → कुशल मन्त्रियों द्वारा वारणावत नगर का रमणीय, उत्सव-समृद्ध चित्र खींचा जाता है—‘पशुपति के नगर’ जैसा महान समाज, ताकि यात्रा आकर्षक और निष्कपट लगे। भीतर-भीतर यह आमंत्रण एक फंदा है। → धृतराष्ट्र की ओर से संदेश आता है—“यदि तुम वारणावत का उत्सव देखना चाहो तो सगण-सान्वय वहाँ विहरो”—और युधिष्ठिर भीष्म, विदुर, द्रोण, सोमदत्त, गान्धारी तथा पुरोहितों-पौरजनों के सम्मुख दीन भाव से विदाई-वचन कहकर आशीर्वाद माँगते हैं। → स्वस्तिवाचन और आवश्यक कर्मकाण्ड पूर्ण कर पाण्डव राज्य-लाभ/राजनीतिक शांति के नाम पर वारणावत के लिए प्रस्थान करते हैं; सभा प्रसन्न मन से शुभाशीष देती है, अनजाने में उन्हें संकट की ओर विदा करती है। → उत्सव-यात्रा के पीछे छिपा उद्देश्य अभी प्रकट नहीं होता—पाण्डव वारणावत की ओर बढ़ते हैं, और जतु-गृह की छाया निकट आती जाती है।
Shlokas
Verse 1
ऑप---ह-< (_) हक २ द्विचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रके आदेशसे पाण्डवोंकी वारणावत-यात्रा वैशम्पायन उवाच ततो दुर्योधनो राजा सर्वा: प्रकृतय: शनै: । अर्थमानप्रदानाभ्यां संजहार सहानुज:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—“ఆ తరువాత రాజు దుర్యోధనుడు తన తమ్ముళ్లతో కలిసి ధనదానములు, గౌరవసత్కారముల ద్వారా రాజ్యంలోని సమస్త ప్రభావశీల వర్గాలను—అమాత్యాది ప్రకృతులను—క్రమంగా తన వశం చేసుకున్నాడు.”
Verse 2
धृतराष्ट्रप्रयुक्तास्ते केचित् कुशलमन्त्रिण: । कथयांचक्रिरे रम्यं नगरं वारणावतम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ధృతరాష్ట్రుని ఆజ్ఞచే కొందరు నిపుణ మంత్రులు అన్ని దిక్కులా ‘వారణావత నగరం అత్యంత రమణీయము’ అని ప్రచారం చేయసాగిరి.
Verse 3
अयं समाज: सुमहान् रमणीयतमो भुवि । उपस्थित: पशुपतेर्नगरे वारणावते
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—“ఇది మహాసమాజము; భూమిపై అత్యంత రమణీయము; వారణావత నగరమున పశుపతి (శివుడు) కొరకు సమకూరినది.”
Verse 4
सर्वरत्नसमाकीर्णे पुंसां देशे मनोरमे । इत्येवं धृतराष्ट्रस्य वचनाच्चक्रिरे कथा:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—సర్వ రత్నములతో నిండిన, మనుష్యుల మనస్సులను ఆకర్షించే ఆ రమణీయ దేశములో ధృతరాష్ట్రుని వచనప్రేరణచే వారు ఇట్లాంటి మాటలు చెప్పసాగిరి.
Verse 5
कथ्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते । गमने पाण्डुपुत्राणां जज्ञे तत्र मतिर्नूप,राजन्! वारणावत नगरकी रमणीयताका जब इस प्रकार (यत्र-तत्र) वर्णन होने लगा, तब पाण्डवोंके मनमें वहाँ जानेका विचार उत्पन्न हुआ
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ రాజా! వారణావత నగర రమణీయతను ఇట్లా వర్ణించుచుండగా, పాండుపుత్రుల మనస్సులో అక్కడికి వెళ్లాలనే సంకల్పము కలిగెను.
Verse 6
यदा त्वमन्यत नृूपो जातकौतूहला इति । उवाचैतानेत्य तदा पाण्डवानम्बिकासुत:,जब अम्बिकानन्दन राजा धृतराष्ट्रको यह विश्वास हो गया कि पाण्डव वहाँ जानेके लिये उत्सुक हैं, तब वे उनके पास जाकर इस प्रकार बोले--
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అంబికాసుతుడైన రాజు ధృతరాష్ట్రుడు పాండవులు అక్కడికి వెళ్లుటకు కుతూహలముతో ఉన్నారని నిశ్చయించుకున్నప్పుడు, వారి దగ్గరకు వెళ్లి ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 7
(अधीतानि च शास्त्राणि युष्माभिरिह कृत्स्नश: । अस्त्राणि च तथा द्रोणाद् गौतमाच्च विशेषत: ।।
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—పుత్రులారా! మీరు ఇక్కడ సమస్త శాస్త్రాలను సంపూర్ణంగా అధ్యయనం చేసారు; ద్రోణాచార్యుని నుండీ గౌతముని (కృపాచార్యుని) నుండీ విశేషంగా అస్త్రవిద్యను కూడా నేర్చుకున్నారు. ఈ స్థితిలో, ప్రియ కుమారులారా, రాజ్యరక్షణ, రాజ్యవ్యవహార నిర్వహణ, మరియు రాజ్యహితాన్ని నిరంతరం సాధించుట గురించి నేను అన్ని వైపులా ఆలోచిస్తున్నాను. రాజ్యమును, దాని పరిపాలనను కాపాడుటలో నిత్యం నిమగ్నమైన నా ఈ మనుష్యులు ప్రతిదినము మళ్లీ మళ్లీ చెబుతున్నారు—‘లోకములో వారణావత నగరమే అత్యంత రమణీయము.’
Verse 8
ते ताता यदि मन्यध्वमुत्सवं वारणावते । सगणा: सान्वयाश्रैव विहरध्वं यथामरा:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—పుత్రులారా! మీరు వారణావతలో ఉత్సవాన్ని చూడాలని అనుకుంటే, మీ బంధువులు మరియు పరివారంతో కలిసి అక్కడికి వెళ్లి దేవతలవలె విహరించండి.
Verse 9
ब्राह्मणेभ्यश्ष रत्नानि गायकेभ्यश्व सर्वश: । प्रयच्छध्वं यथाकामं देवा इव सुवर्चस:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—బ్రాహ్మణులకు, గాయకులకు కూడా అన్ని విధాలుగా, మీ ఇష్టానుసారం రత్నాలు మరియు ధనాన్ని దానమివ్వండి. ఆపై దేవతలవలె కాంతిమంతులై అక్కడ కొంతకాలం మీ మనసుకు నచ్చినట్లు విహరించి పరమసుఖాన్ని పొందండి.
Verse 10
कंचित् काल विहृत्यैवमनुभूय परां मुदम् । इदं वै हास्तिनपुरं सुखिन: पुनरेष्यथ
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఇలా కొంతకాలం విహరించి పరమానందాన్ని అనుభవించిన తరువాత, మీరు సుఖంగా మళ్లీ ఈ హస్తినాపురానికే తిరిగి వస్తారు.
Verse 11
वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रस्य तं काममनुबुध्य युधिष्ठिर: । आत्मनश्लासहायत्वं तथेति प्रत्युवाच तम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—జనమేజయా! ధృతరాష్ట్రుని ఆ కోరిక వెనుకనున్న ఉద్దేశాన్ని యుధిష్ఠిరుడు గ్రహించాడు; అయితే తన అసహాయస్థితిని తెలిసికొని, ‘అలాగే’ అని చెప్పి అతనికి సమ్మతించాడు.
Verse 12
ततो भीष्म॑ शांतनवं विदुरं च महामतिम् | द्रोणं च बाह्विकं चैव सोमदत्तं च कौरवम्
అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు శాంతనునందనుడైన భీష్ముని, పరమ జ్ఞానియైన విదురుని, ద్రోణుని, బాహ్లీకుని, కురువంశీయుడైన సోమదత్తుని సమీపించాడు. అనంతరం ఇతర గౌరవనీయ వృద్ధులు, మంత్రులు, తపోధన బ్రాహ్మణులు, పురోహితులు, నగరవాసులు, అలాగే యశస్సుగల రాణి గాంధారీ దేవిని కూడా దర్శించి నమస్కరించి, వినయంతో దుఃఖభావంతో నెమ్మదిగా మాటలాడాడు.
Verse 13
कृपमाचार्यपुत्रं च भूरिश्रवसमेव च । मान्यानन्यानमात्यांश्र ब्राह्मणांश्न तपोधनान्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు కృపాచార్యుని, ఆచార్యపుత్రుడైన అశ్వత్థామను, భూరిశ్రవసుని, అలాగే ఇతర గౌరవనీయ మంత్రులను, తపోధన బ్రాహ్మణులను సమీపించి కలిశాడు. అనంతరం శాంతనునందన భీష్ముని, పరమ జ్ఞానియైన విదురుని, ద్రోణుని, బాహ్లీకుని, కురువంశీయ సోమదత్తుని, కృపాచార్యుని మరియు ఇతర పూజ్యులను, పురోహితులను, నగరవాసులను, యశస్సుగల రాణి గాంధారీ దేవిని కూడా వందనం చేసి, దుఃఖవినయభావంతో నెమ్మదిగా పలికాడు.
Verse 14
पुरोहितांश्व पौरांक्ष गान्धारीं च यशस्विनीम् | युधिष्ठिर: शनैर्दीन उवाचेदं वचस्तदा
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు పురోహితులను, నగరవాసులను, అలాగే యశస్సుగల రాణి గాంధారీ దేవిని దుఃఖంతో దీనభావంతో, నెమ్మదిగా ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 15
रमणीये जनाकीणर्णे नगरे वारणावते । सगणास्तत्र यास्यामो धृतराष्ट्रस्य शासनात्,“हम महाराज धृतराष्ट्रकी आज्ञासे रमणीय वारणावत नगरमें, जहाँ बड़ा भारी मेला लग रहा है, परिवारसहित जानेवाले हैं
మహారాజు ధృతరాష్ట్రుని ఆజ్ఞ ప్రకారం, జనసమూహంతో కిటకిటలాడే रमణీయ వారణావత నగరానికి మేము మా సమస్త పరివారంతో కలిసి వెళ్తాము.
Verse 16
प्रसन्नमनस: सर्वे पुण्या वाचो विमुज्चत । आशीर्भिब॑हितानस्मान् न पापं प्रसहिष्यते
మీరు అందరూ ప్రసన్నమనస్సుతో మా కోసం పుణ్యమయమైన, మంగళకరమైన ఆశీర్వచనాలను పలకండి. మీ ఆశీర్వాదబలంతో మేము అభివృద్ధి చెందుతాము; పాపం మాపై ఆధిపత్యం చెలాయించలేను.
Verse 17
एवमुक्तास्तु ते सर्वे पाण्डुपुत्रेण कौरवा: । प्रसन्नवदना भूत्वा तेडन्ववर्तन्त पाण्डवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—పాండుపుత్రుడు ఇలా చెప్పినప్పుడు ఆ కౌరవులందరూ ప్రసన్నవదనులై పాండవులకు అనుకూలమై ఇలా అన్నారు—“పాండునందనా! మార్గమందు సర్వదా సమస్త ప్రాణులవలన నీకు మంగళం కలుగుగాక; ఏ దిక్కునుండియు ఏ విధమైన అశుభమును నీకు కలుగనీయక.”
Verse 18
स्वस्त्यस्तु व: पथि सदा भूतेभ्यश्वैव सर्वश: । मा च वो>स्त्वशुभं किंचित् सर्वश: पाण्डुनन्दना:
వైశంపాయనుడు పలికెను—“మార్గమందు సర్వదా సమస్త ప్రాణులవలన మీకు స్వస్తి కలుగుగాక; ఓ పాండునందనులారా, ఏ విధమైన అశుభమూ మీకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ కలుగకూడదు.”
Verse 19
ततः कृतस्वस्त्ययना राज्यलम्भाय पार्थिवा: । कृत्वा सर्वाणि कार्याणि प्रययुर्वारणावतम्,तब राज्य-लाभके लिये स्वस्तिवाचन करा समस्त आवश्यक कार्य पूर्ण करके राजकुमार पाण्डव वारणावत नगरको गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై రాజ్యలాభార్థం స్వస్తివాచనము చేయించి, కావలసిన కార్యములన్నియు నిర్వహించి, ఆ రాజకుమారులు వారణావతమునకు ప్రయాణమయ్యిరి.
Verse 141
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरववके अन्तर्गत जदुगृहपर्वमें दुर्योधनपरामर्शविषयक एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి జతుగృహపర్వములో దుర్యోధన-పరామర్శవిషయక నూట నలభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 142
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि वारणावतयात्रायां द्विचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुय॒हपर्वमें वारणावतयात्राविषयक एक सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి జతుగృహపర్వములో వారణావతయాత్రావిషయక నూట నలభై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to a hostile rākṣasa context after lethal force has already been used: Yudhiṣṭhira insists that retaliation and fear do not justify harming a woman, while still addressing legitimate security risks from potential reprisal.
Dharma is presented as disciplined restraint coupled with pragmatic protection: safeguarding life and group survival in adversity can be righteous when governed by ethical limits and transparent agreements.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter supplies meta-causality by explicitly linking Ghaṭotkaca’s origin to later epic outcomes (notably the eventual countering of Karṇa’s decisive weapon), framing the episode as purposeful within the broader narrative economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.