Adhyaya 39

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वैष्णवकथनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः

ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగంలో “వైష్ణవకథనం” అనే అష్టత్రింశోధ్యాయం సమాప్తమైంది। శైలాది పలికెను—శక్రుడు (ఇంద్రుడు) చెప్పిన మాటలు విని, నా తండ్రి మహాముని అంజలి బద్ధంగా నమస్కరించి, దేవేశ్వరుణ్ణి మరల ప్రశ్నించెను।

Verse 2

शिलाद उवाच भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर

శిలాదుడు పలికెను—ఓ భగవన్ శక్రా! సర్వజ్ఞా, దేవదేవులచే నమస్కృతుడా; ఓ శచీపతే, జగన్నాథా, సహస్రాక్షా, మహేశ్వరా!

Verse 3

युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे

భగవాన్ పద్మసంభవుడు యుగధర్మాలను ఎలా స్థాపించాడు? దయచేసి ఇప్పుడు, నమస్కరించి ఉన్న నాకు, సమస్తమును వివరించవలెను।

Verse 4

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम्

శైలాది పలికెను—మహాత్ముడు శిలాదుడు చెప్పిన ఆ మాటలు విని, ఆయన యథాదృష్టంగా యుగధర్మాన్ని అత్యంత విస్తారంగా వివరించెను।

Verse 5

शक्र उवाच <चतुर्युग> आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः

శక్రుడు పలికెను—ఓ మునీ, మొదటిది కృతయుగమని తెలుసుకో; ఆపై త్రేతాయుగము. తరువాత ద్వాపరము, తిష్యము (కలియు)—సంక్షేపంగా ఇవే నాలుగు యుగాలు.

Verse 6

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च

కృతయుగము సత్త్వప్రధానమని తెలుసుకో; త్రేతాయుగము రజస్ప్రధానమని చెప్పబడింది. ద్వాపరంలో రజ-తమ మిశ్రమం, కలియుగంలో కేవలం తమస్సు—ఇదే యుగవృత్తి.

Verse 7

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे

కృతయుగంలో పరమ సాధన ధ్యానం; త్రేతాయుగంలో యజ్ఞమని చెప్పబడింది. ద్వాపరంలో శుద్ధ భజనము (శివభక్తి), కలియుగంలో దానమే ప్రధాన మార్గం.

Verse 8

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः

కృతయుగము నాలుగు వేల సంవత్సరాలది. దాని ఆరంభ సంధ్య అంతే వందల సంవత్సరాలు; అంత్య సంధ్యాంశమూ అదే పరిమాణం.

Verse 9

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत

ఓ శిలాశన (అచంచలుడా), ఓ సువ్రతా! ఈ లోకంలో కృతయుగంలో మనుష్యుల ఆయుష్షు నాలుగు వేల సంవత్సరాలని తెలుసుకో.

Verse 10

ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः

ఆ కృతయుగంలో సంధ్యాంశము గడిచిన తరువాత, యుగధర్మము సర్వత్ర ఒక పాదమాత్రమే శేషమవుతుంది.

Verse 11

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते

ఉత్తమమైన త్రేతాయుగము కృతయుగమునకు ఒక పాదం తక్కువగా చెప్పబడింది. ద్వాపరము కృతయుగపు అర్ధమని తెలుసుకో; దాని అర్ధమే తిష్య (కలి) అని పిలుస్తారు.

Verse 12

त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे

ఓ మునీ! సంధ్యాకాలములు వరుసగా మూడు వందలు, రెండు వందలు, ఒక వంద (మానాలు) గలవు; సంధ్యాంశమూ అలాగే లెక్కించబడుతుంది—ప్రతి కల్పంలో, ప్రతి యుగంలో ఇదే విధి.

Verse 13

आद्ये कृतयुगे धर्मश् चतुष्पादः सनातनः त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः

ఆద్య కృతయుగంలో సనాతన ధర్మము నాలుగు పాదాలపై నిలిచియుంటుంది. త్రేతాయుగంలో అది మూడు పాదాలపై, ద్వాపరంలో రెండు పాదాలపై స్థితమవుతుంది.

Verse 14

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः कृतयुग कृते तु मिथुनोत्पत्तिर् वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा

కాని తిష్య (కలి) యుగంలో ధర్మము మూడు పాదాలు కోల్పోయి కేవలం సత్తామాత్రమునే ఆధారంగా నిలుస్తుంది. కృతయుగంలో జీవనవృత్తి సాక్షాత్ రసప్రకాశముగా ఉండి, మిథునోత్పత్తి సమరసంగా జరుగుతుంది.

Verse 15

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः

అన్ని ప్రజలూ ఎల్లప్పుడూ తృప్తిగా, సమస్తానందంతో నిండిన భోగులుగా ఉండేవారు. వారిలో ‘నీచ–ఉన్నత’ భేదం లేదు; ఆ శుభాత్మలు భేదరహితంగా జీవించేవారు.

Verse 16

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः

కృతయుగంలో వారి ఆయుష్షు, సుఖం, రూపం అన్నీ సమానంగా ఉండేవి. వారిలో పరస్పర ప్రీతి ఉండేది; ద్వంద్వాలు లేవు, ద్వేషం లేదు, అలసట కూడా లేదు.

Verse 17

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्य् अनिकेताश्रयास्तु ताः विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा

పర్వతాలు, సముద్రాల మధ్య నివసించేవారు—స్థిర గృహాశ్రయం లేకుండా ఉండేవారు. వారు శోకరహితులు, సత్త్వసమృద్ధులు, ఏకాంతప్రియులు అని చెప్పబడింది.

Verse 18

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः

వారు నిష్కామంగా సంచరించేవారు; వారి మనస్సు నిత్యం ప్రసన్నంగా, శాంతంగా ఉండేది. కృతయుగంలో పుణ్య–పాప హేతువైన కర్మల పట్ల ప్రవృత్తి ఉండేది కాదు.

Verse 19

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज

ఆ యుగంలో వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థ దృఢంగా ఉండేది; కలయిక లేదా గందరగోళం లేదు. అయితే ఓ ద్విజా, కాలయోగ ప్రభావంతో ధర్మరసోల్లాసం త్రేతా యుగంలో క్షీణించి నశిస్తుంది.

Verse 20

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै

ఆ సిద్ధి నశించినప్పుడు మరొక సిద్ధి జన్మిస్తుంది. జలము తన సూక్ష్మస్థితికి తిరిగివచ్చిన వేళ అది నిశ్చయంగా మేఘరూపంగా వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 21

मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले

గర్జనతో కూడిన మేఘాల నుండి వర్షసృష్టి ప్రారంభమవుతుంది. ఆ వర్షం ఒక్కసారి అయినా భూమితలంపై పడితే, భూమి జలంతో వ్యాపించి జలంతో ఏకమవుతుంది.

Verse 22

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते

అప్పుడు వారి కోసం ‘గృహాలు’ అని పిలువబడే ఆ వృక్షాలు ప్రదర్శితమయ్యాయి. వాటి నుంచే ఆ జీవులకు జీవనోపాధికి సంబంధించిన సమస్త భోగాలు—ఆహారం, వినియోగం—ఉద్భవించాయి.

Verse 23

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास् त्रेतायुगमुखे प्रजाः ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्

త్రేతాయుగ ఆరంభంలో వారి నుంచే ప్రజలు ప్రవాహంగా కొనసాగారు. తరువాత మహాకాల ప్రవాహంలో, వారి స్వస్థితి విపర్యయమువల్ల ఆ క్రమం క్షీణించసాగింది.

Verse 24

रागलोभात्मको भावस् तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना

అప్పుడు రాగం, లోభం కలసిన అకస్మాత్తు భావం ఉద్భవించింది. కానీ ఆ కాలబద్ధమైన క్షణిక ప్రేరణ విపర్యయమువల్ల వారి స్థితి తలకిందులైంది.

Verse 25

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः

అనంతరం ‘గృహ’మని పిలువబడిన ఆ వృక్షాలన్నీ నశించాయి. ఆ ఆశ్రయాలు నశించినప్పుడు, మైథునజన్య జీవులు మోహగ్రస్తులై అయోమయంగా తిరుగాడారు।

Verse 26

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

అప్పుడు సత్యాభిధ్యానులు ఆ సిద్ధిని ధ్యానించారు. వారి సత్యసంకల్పబలంతో వెంటనే ‘గృహ’మని పిలువబడే వృక్షాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి।

Verse 27

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम्

వాటినుంచి వస్త్రాలు, ఫలాలు, ఆభరణాలు పుడతాయి; అలాగే వాటిలోనే సువాసన, వర్ణం, రుచి కలిగిన ద్రవ్యమూ ఉత్పన్నమవుతుంది।

Verse 28

अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि

ప్రతి చిన్న పుటకంలో తేనెటీగలు లేని, భూమి-వీర్యంతో నిండిన తేనె ఉండేది. ఆ తేనెతోనే వారు సుఖంగా జీవించారు; వారి ఆయువు నిజంగా నిరంతరం నిలిచేది।

Verse 29

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः

ఆ సిద్ధివల్ల ప్రజలు హర్షించి పుష్టిగా మారి జ్వరబాధల నుండి విముక్తులయ్యారు. కానీ కాలాంతరంలో వారు మళ్లీ లోభంతో కప్పబడ్డారు।

Verse 30

वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै

లోభవశులై వారు ఆ వృక్షాలను బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుంటారు; లేదా తేనెటీగల తేనెను కూడా బలంగా లాక్కుంటారు. ఆ ‘సేవ’ అనే విధానమే—కొత్త లోభాన్ని పెంచేందుకు చేసినదే—వారిని మళ్లీ మళ్లీ లోభంలో పడేస్తుంది.

Verse 31

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा

అప్పుడు కాలవశాత్, తేనెసంపదతో కూడిన కల్పవృక్షాలు ఎక్కడెక్కడో అంతర్ధానమయ్యాయి. మిగిలిన సిద్ధి కూడా కాలప్రభావంతో అతి స్వల్పమాత్రంగా మాత్రమే నిలిచింది.

Verse 32

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम्

కాని యుగం త్రేతాయుగంగా మారగానే ద్వంద్వాలు నిజంగా ఉద్భవించాయి. తీవ్రమైన చలి, వర్షం, మండే ఎండల దెబ్బకు జీవులు అత్యంతంగా బాధపడ్డారు.

Verse 33

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः

ద్వంద్వాల ఒత్తిడితో నలిగిపోయి వారు అప్పుడే రక్షణావరణాలను నిర్మించారు. తరువాత పర్వతంపై ద్వంద్వాల దాడిని అడ్డుకొని ప్రతిఘటించేందుకు రూపొందించిన ధ్వజచిహ్నాలు, కేతనాలను స్థాపించారు.

Verse 34

पूर्वं निकामचारास्ता ह्य् अनिकेता अथावसन् यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः

ముందు వారు ఇష్టానుసారంగా సంచరించి స్థిర నివాసం లేకుండా ఉండేవారు. తరువాత, తమ తమ యోగ్యతకు తగినట్లుగా, తమకు నచ్చిన విధంగా, వారు మళ్లీ స్థిర నివాసాలలో నివసించసాగారు.

Verse 35

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ఇలా ద్వంద్వాల దెబ్బలను భరించి అతడు జీవనోపాయాన్ని ఆలోచించాడు. ఆ సమయంలో కల్పవృక్షాలు కూడా తమ తేనెతో సహా నశించిపోయాయి.

Verse 36

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

ఆ ప్రజలు వివాదాలతో కలతచెంది దాహం, ఆకలితో బాధపడుతున్నారు. అప్పుడు త్రేతాయుగంలో వారికి సిద్ధి మళ్లీ ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 37

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्य् अभवन्निम्नगानि तु

మునుపటిని మించిన మరో వర్షం వారి నియత ప్రమాణానుసారం కురిసింది. ఆ వర్షజలాల నుండి ప్రవాహాలు పుట్టి, అవి దిగువ భూముల వైపు ప్రవహించాయి.

Verse 38

अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने

నిరంతర వర్షంతో మూలస్థానాలు, జలమార్గాలు ఏర్పడి ప్రవాహాలు దిగువకు సాగాయి. ఈ విధంగా రెండవ వర్షసృష్టిలో నదులు ప్రవహించసాగాయి.

Verse 39

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले अपां भूमेश् च संयोगाद् ओषध्यस्तास्तदाभवन्

ఆ జలబిందువులు భూమితలంపై పడినప్పుడు, జలం మరియు భూమి సంయోగంతో అవే ఔషధి వృక్షాలుగా మారాయి.

Verse 40

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे

అప్పుడు స్వల్పంగా సాగు చేయబడినవీ, విత్తనాలు వేయకుండానే మొలిచేవీ, గ్రామ్యమూ అరణ్యమూ అయిన—మొత్తం పద్నాలుగు విధాల వృక్షజాతులు ప్రాదుర్భవించాయి; ఋతువులకు తగిన పుష్పఫలాలు ధరించే వృక్షాలు, గుల్మాలూ జన్మించాయి।

Verse 41

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

అప్పుడు వృక్షజాతులుగా, ఔషధులుగా ఇవన్నీ ప్రాదుర్భవించాయి; ఆ త్రేతాయుగంలో ప్రజలు ఆ ఔషధాల ద్వారానే జీవనం సాగించారు।

Verse 42

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

తర్వాత వారిలో ఎక్కడికక్కడ మళ్లీ రాగమూ లోభమూ పుట్టాయి—భవితవ్యపు అనివార్యత వల్ల, అలాగే త్రేతాయుగ ప్రభావం వల్ల కూడా।

Verse 43

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

అప్పుడు వారు తమ బలానికి తగినట్లుగా బలవంతంగా నదీప్రాంతాలు, క్షేత్రాలు, పర్వతాలు, అలాగే వృక్షాలు, గుల్మాలు, ఔషధులనూ ఆక్రమించారు।

Verse 44

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः

తర్వాత విపర్యయం వల్ల ఆ పద్నాలుగు ఔషధులు నశించాయని భావించి అవి భూమిలో ప్రవేశించాయి; ఔషధుల విషయమై పితామహుడు (బ్రహ్మ) ఇలా పలికాడు।

Verse 45

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः

సర్వభూతహితార్థం అతడు దృఢప్రయత్నంతో భూమిని దోహించాడు. అప్పటినుంచి నాగలితో దున్నిన నేలలో ఔషధి, పోషక వనస్పతులు అన్ని దిక్కులా పుట్టుకొచ్చాయి।

Verse 46

वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः

జీవనోపాధి కోరికతో శ్రద్ధగా వార్తా—వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ పనులు—చేసేవారు, వారి వృత్తి ‘వార్తా’ అని చెప్పబడుతుంది; అది కృషిలోని నిజమైన ప్రయత్నం వల్ల ఏర్పడుతుంది।

Verse 47

अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा

లేకపోతే త్రేతాయుగాంతంలో వారికి జీవనం నిలవదు. ఆ సమయంలో మళ్లీ మళ్లీ అనేక ‘హస్తోద్భవ’ జీవులు పుడతారు; అలాగే ‘పశు’—యజ్ఞక్రమానికి యోగ్యులు—కాని వారు కూడా ఉద్భవిస్తారు।

Verse 48

तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु

అక్కడ కూడా అందరూ కోపమోహితులై పరస్పరం ఒకరినొకరు పట్టుకున్నారు. బలంతోను, యుగబల ప్రభావంతోను వారు కుమారులు, భార్యలు, ధనం మొదలైనవాటిని కూడా హింసాత్మకంగా లాక్కొన్నారు।

Verse 49

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः

మర్యాద స్థాపనార్థం సమస్తాన్ని తెలిసిన సర్వశక్తిమంతుడు కమలసంభవ బ్రహ్మా, క్షతినుండి రక్షించుటకు క్షత్రియులను సృష్టించాడు—లోకరక్షణకై.

Verse 50

वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्

తన దివ్య తేజస్సుతో విశ్వాత్ముడైన శివుడు వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థకు ప్రతిష్ఠను స్థాపించాడు. సదాచారమూ, ఆచరణాన్ని ప్రేరేపించే శక్తియూ ద్వారా ఆ జగత్పతి లోకజీవనానికి నియత మార్గాన్ని స్వయంగా నిర్మించాడు.

Verse 51

यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः

ఇలా క్రమంగా త్రేతాయుగంలో యజ్ఞప్రవర్తనం ఏర్పడింది. అయినా అక్కడ కూడా కొందరు సువ్రతులు పశుయజ్ఞాన్ని ఆశ్రయించలేదు; కర్మలో నియమ‑సంయమాన్నే ఎంచుకున్నారు.

Verse 52

बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञम् अकरोत्सर्वदृक् क्रमात् द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने

అప్పుడు సర్వదర్శియైన విష్ణువు అవసరబలంతో ప్రేరితుడై క్రమంగా విధిపూర్వకంగా యజ్ఞం చేశాడు. ఆ సమయంలో ద్విజులు ఆయనను ప్రశంసించారు; అందుకే, ఓ మునీ, ఆయన అహింసకుడని చెప్పబడతాడు.

Verse 53

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति

ద్వాపరయుగంలో కూడా మనుష్యులలో మతిభేదాలు ఏర్పడుతాయి. అప్పుడు మనస్సు, కర్మ, వాక్కు—ఈ మూడింటి ద్వారా—కష్టంగా మాత్రమే ధర్మాచరణమూ లోకవ్యవస్థయూ సాగుతాయి.

Verse 54

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

అప్పుడు సమస్త జీవులకు కాయక్లేశం వశమై క్రమంగా లోభం పుడుతుంది; జీవనోపాధి భారమవుతుంది; వ్యాపారుల్లో కలహం చెలరేగుతుంది; తత్త్వాల నిర్ణయం క్షీణిస్తుంది.

Verse 55

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च

వేదశాఖలు విస్తరిస్తాయి; ధర్మాలలో కలగలుపు, గందరగోళం కలుగుతుంది; వర్ణాశ్రమ ధర్మవ్యవస్థ కూలిపోతుంది; కామం, ద్వేషం ప్రబలుతాయి।

Verse 56

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

ద్వాపర యుగంలో రాగం, లోభం, మదం ప్రవర్తిస్తాయి; ద్వాపరాది యుగాలలో వ్యాసులు ఒకే వేదాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజిస్తారు।

Verse 57

एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः

ఈ లోకంలో త్రేతా యుగంలో ఒకే వేదం నాలుగు పాదాలుగా ఏర్పాటు చేయబడుతుంది; ఆయుష్షు క్షయమవుటచేత ద్వాపర యుగంలో వ్యాసుడు దానిని మరింత విభజించి క్రమబద్ధం చేస్తాడు।

Verse 58

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

మళ్లీ ఋషుల కుమారులచే దృష్టి-భ్రమాల వల్ల భేదాలు ఏర్పడతాయి—మంత్రాలు, బ్రాహ్మణ భాగాల విన్యాస మార్పులచే, అలాగే స్వర-వర్ణాల విపర్యయాలచే।

Verse 59

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक्

ఋగ్, యజుః, సామ సంహితలను మునిశ్రేష్ఠులు సంకలనం చేస్తారు; మరియు ఆ ద్రష్ట ఋషులే వాటిని సామాన్యముగా, వైకృతముగా—రెండు రూపాలలో—వేరువేరుగా ప్రతిపాదిస్తారు।

Verse 60

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

కొంతమంది ఆచార్యులు బ్రాహ్మణగ్రంథాలు, కల్పసూత్రాలు, మంత్రప్రవచనాలను ప్రకటించారు; మరికొందరు అదే ఉపదేశమార్గాలలో ప్రవేశించగా, పరంపరను కాపాడువారు వారిని తిరిగి స్వీకరించి దృఢంగా స్థాపించారు।

Verse 61

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

ఇతిహాసాలు, పురాణాలు కాలగౌరవం (కాలాధికారం) ప్రకారం భేదింపబడతాయి; అందువల్ల బ్రాహ్మ, పాద్మ, వైష్ణవ, శైవ, అలాగే భాగవతమని చెప్పబడతాయి।

Verse 62

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च

తదుపరి భవిష్య, నారదీయ, మార్కండేయ పురాణాలు లెక్కించబడతాయి; ఆపై ఆగ్నేయ, బ్రహ్మవైవర్త, లైంగ, వారాహ పురాణాలు కూడా చెప్పబడతాయి।

Verse 63

वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते

తర్వాత వామన, ఆపై కూర్మ, మాత్స్య, గారుడ; అలాగే స్కాంద, బ్రహ్మాండ—ఇవన్నీ భేదాలతో (వర్గీకరణతో) బోధించబడతాయి।

Verse 64

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः

శుభ ద్వాపరయుగంలో లింగతత్త్వానికి సంబంధించిన శైవ పరంపర పదకొండు విధాలుగా విభజితమైంది; అది మను, అత్రి, విష్ణు, హారీత, యాజ్ఞవల్క్య, ఉశనస్ (శుక్ర), అంగిరసు మొదలైన పేర్లతో అనుబంధమై చెప్పబడింది।

Verse 65

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ

యముడు, ఆపస్తంబుడు, సంవర్తుడు, కాత్యాయనుడు, బృహస్పతి; పరాశరుడు, వ్యాసుడు, శంఖుడు, లిఖితుడు, అలాగే దక్షుడు, గౌతముడు—ఇవరు ధర్మానికి ప్రామాణ్యమైన ఆచార్యులుగా స్మరించబడుతారు।

Verse 66

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः

శాతాతపుడు, వసిష్ఠుడు మొదలైన ఇలాంటి సహస్ర ఋషులతో కూడి అనావృష్టి, మరణం, అలాగే వ్యాధి మొదలైన ఉపద్రవాలు ఉద్భవించాయి। పశు (బద్ధజీవుడు) ధర్మం మరియు పతి (శివుడు) భక్తి నుండి విముఖుడైతే, పాశాలు (బంధాలు) ఇలాటి సామూహిక కలతలుగా బాహ్యంగా వ్యక్తమవుతాయి।

Verse 67

वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

వాక్కు, మనస్సు, కర్మల వల్ల పుట్టిన దుఃఖాల నుండి నిర్వేదం (వైరాగ్యం) కలుగుతుంది; ఆ నిర్వేదం నుంచే వారికి దుఃఖమోక్షంపై విచారణ జన్మిస్తుంది।

Verse 68

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः

విచారణ వల్ల వైరాగ్యం కలుగుతుంది; వైరాగ్యం వల్ల దోషదర్శనం కలుగుతుంది. ఆ దోషాలను ప్రత్యక్షంగా చూచినప్పుడు ద్వాపరయుగంలో జ్ఞానోదయం సంభవిస్తుంది।

Verse 69

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते

రజస్సు-తమస్సులతో కూడిన ఈ వృత్తి ద్వాపరయుగానికి లక్షణమని స్మరించబడుతుంది। ఆద్య కృతయుగంలో ధర్మం స్థిరంగా ఉంటుంది; అదే ధర్మం త్రేతాయుగంలో కూడా కొనసాగుతుంది।

Verse 70

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ద్వాపరయుగంలో ధర్మం వ్యాకులమై వికృతమవుతుంది; కలియుగంలో అది నశించిపోతుంది. ఇలా యుగయుగాల ధర్మక్షయం పాశబంధంతో పశువు (జీవుడు)ను మరింత బిగిస్తుంది; పాశుపతి శివుని శరణు లేక మోక్షం లేదు।