
Tīrtha-Māhātmya and the Discipline of Pilgrimage (Tīrtha-sevā) within Prāyaścitta
మునుపటి అధ్యాయపు ప్రవాహాన్ని ముగిస్తూ సూతుడు ప్రాయశ్చిత్త చర్చలో తీర్థాలు, శైవ క్షేత్రాలను ప్రాధాన్యక్రమంగా పేర్కొని, అవి శుద్ధికి ప్రత్యక్ష సాధనాలని వివరిస్తాడు. జప్యేశ్వర సమీపంలోని పంచనద, మహాభైరవాది స్థలాలు, నదీ-తీర్థాలలో విటస్తా పరమత్వం, అలాగే పంచతపంలో విష్ణువు శివారాధన చేసి చక్రాన్ని పొందడం—శైవ-వైష్ణవ సమన్వయానికి స్పష్ట సూచకం—విశేషంగా చెప్పబడుతుంది. తరువాత కాయావరోహణం (మాహేశ్వర ధర్మపీఠం), కన్యా-తీర్థం, రామ జామదగ్న్య తీర్థం, మహాకాలం, గూఢమైన నకులీశ్వరాన్ని పేర్కొని, కాశీ (వారణాసి)ని అపరిమిత పుణ్యదాయిని, మోక్షాభిముఖ పరమ పవిత్ర నగరంగా ప్రకటిస్తాడు. అనంతరం స్వధర్మాన్ని విడిచితే తీర్థఫలం నశిస్తుందని హెచ్చరిస్తూ, ప్రాయశ్చిత్తులు మరియు పతితులకు తీర్థయాత్రను విధిగా నిర్దేశించి, మూడు ఋణాలు తీర్చుకొని కుటుంబ బాధ్యతలు స్థిరపరచి తరువాతే తీర్థసేవ చేయాలని నియమం చెబుతాడు. చివరగా ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం లేదా పఠించడం కూడా పాపశుద్ధికరమని చెప్పి, స్థలస్తుతి నుండి నియమనిబద్ధ ధార్మిక ఆచరణ వైపు గ్రంథాన్ని నడిపిస్తాడు.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः / नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణము, షట్సాహస్త్రీ సంహిత, ఉత్తరవిభాగములో నలభై ఒకటవ అధ్యాయము ముగిసెను. సూతుడు పలికెను—జప్యేశ్వర సమీపమున ‘పంచనద’ అను పేరుగల మరొక శ్రేష్ఠ తీర్థము ఉంది; అది పవిత్రమై సమస్త పాపములను నశింపజేయును.
Verse 2
त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते
అక్కడ మూడు రాత్రులు ఉపవాసముండి మహేశ్వరుని పూజించినవాడు, సమస్త పాపముల నుండి అంతఃకరణము శుద్ధి పొందినవాడై, రుద్రలోకంలో గౌరవింపబడును.
Verse 3
अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः / महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्
ఇంకొకటి—అమిత తేజస్సుగల శంకరునికి చెందిన శ్రేష్ఠ తీర్థము ‘మహాభైరవము’ అని ప్రసిద్ధి; అది మహాపాతకములనుకూడా నశింపజేయును.
Verse 4
तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी / सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा
తీర్థములలో విటస్తా పరమ తీర్థము; నదులలో ఆమెనే శ్రేష్ఠ. ఆమె పుణ్యప్రదాయిని, సమస్త పాపహారిణి—గిరీంద్రుడు (హిమాలయుడు) యొక్క కుమార్తెగా స్వయంగా ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 5
तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः / यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः
అమిత తేజస్సుగల శంభువుకు చెందిన ‘పంచతప’ అనే తీర్థం ఉంది; అక్కడ దేవాదిదేవుడు విష్ణువు చక్రప్రాప్తి కోసం భవుడు (శివుడు)ను పూజించాడు।
Verse 6
पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् / मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते
అక్కడ పిండదానం మొదలైన కర్మలు పరలోకంలో అనంత ఫలాన్ని ఇస్తాయి. నియమంగా అక్కడ మరణించినవాడు బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు.
Verse 7
कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् / यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः
‘కాయావరోహణ’ అనే మహాదేవుని శుభ ఆలయం ఉంది; అక్కడ మునులు మాహేశ్వర ధర్మాచారాలను ప్రవర్తింపజేసి స్థాపించారు.
Verse 8
श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः / परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति
శ్రాద్ధం, దానం, తపస్సు, హోమం, ఉపవాసం మరియు అక్షయ పుణ్యంలో స్థితుడై ప్రాణాలను విడిచినవాడు రుద్రలోకానికి వెళ్తాడు.
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् / तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्
ఇంకొక ఉత్తమ తీర్థం ‘కన్యాతీర్థం’ అని ప్రసిద్ధం. అక్కడికి వెళ్లి ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు శాశ్వత లోకాలను పొందుతాడు.
Verse 10
जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः / तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्
అక్లిష్టకర్ముడైన జామదగ్న్య రాముని ఆ శుభ శ్రేష్ఠ తీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు వెయ్యి గోవుల దానఫలంతో సమానమైన పుణ్యాన్ని పొందును.
Verse 11
महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्
‘మహాకాల’మని ప్రసిద్ధి చెందిన, త్రిలోకవిఖ్యాతమైన ఆ తీర్థానికి వెళ్లి అక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు గణపతి-పదమైన గాణపత్య స్థితిని పొందును.
Verse 12
गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् / तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः
గుహ్యములోనూ అత్యంత గుహ్యమైన ‘నకులీశ్వర’ అనే ఉత్తమ తీర్థం ఉంది; అక్కడ శ్రీమాన్ భగవాన్ నకులీశ్వరుడు సాక్షాత్ సన్నిహితుడై నివసించును.
Verse 13
हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने / देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः
హిమవంతుని రమ్య శిఖరంపై, శోభనమైన గంగాద్వారంలో, దేవితో కూడ మహాదేవుడు నిత్యం నివసించుచు శిష్యులతో పరివృతుడై ఉంటాడు.
Verse 14
तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् / सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्
అక్కడ స్నానం చేసి వృషధ్వజుడైన మహాదేవుని పూజించినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడగును; అక్కడే మరణిస్తే ఆయన తత్త్వజ్ఞానాన్ని పొందును.
Verse 15
अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् / भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्
ఇంకా దేవదేవుడైన మహేశ్వరుని అత్యంత పుణ్యమైన శుభస్థానం ఒకటి ఉంది. అది ‘భీమేశ్వరము’ అని ప్రసిద్ధి; అక్కడికి వెళ్లినవాడు పాపమునుండి విముక్తుడగును.
Verse 16
तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया
అదేవిధంగా చండవేగా నదికి మరో సంగమస్థానం పాపనాశకము. అక్కడ స్నానం చేసి, ఆ జలాన్ని పానము చేసినవాడు బ్రహ్మహత్యా పాపమునుండికూడా విముక్తుడగును.
Verse 17
सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी / नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका
ఈ సమస్త తీర్థములలో పరమోత్తమమైన దివ్యపురి ‘వారణాసీ’ (కాశీ) అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి. దాని పుణ్యఫలం కోటి కోటులకన్నా మరింత అధికము.
Verse 18
तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह / नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना
ఆ నగర మహాత్మ్యాన్ని నేను ఇక్కడ ముందే మీకు చెప్పితిని. ఇతరత్ర ఒకే జన్మలో—యోగికైనా—మోక్షము లభించదు.
Verse 19
एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् / गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
ఈ దేశములు ప్రాధాన్యముగా సంక్షేపంగా మనుష్యుల పాపహరములని చెప్పబడినవి. అక్కడికి వెళ్లినవాడు వందల జన్మలలో చేసిన పాపమును కూడ కడిగి వేయగలడు.
Verse 20
यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि / न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च
యెవడు స్వధర్మాన్ని విడిచి తీర్థసేవ చేస్తాడో, అతనికి ఆ తీర్థం ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ ఫలించదు।
Verse 21
प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही / प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः
ప్రాయశ్చిత్తం చేసేవాడు, విధురుడు, అలాగే పాపాచారంలో పడిన గృహస్థుడు—ఇవరు మరియు ఇలాంటి ఇతరులు శుద్ధి కోసం భక్తితో తీర్థసంసేవ చేయాలి।
Verse 22
सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्
పవిత్ర అగ్నితో గానీ, భార్యతో కలిసి గానీ, యత్నపూర్వకంగా తీర్థాలకు వెళ్లాలి; సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, ఉపదేశించిన మోక్షగతిని పొందుతాడు।
Verse 23
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् / विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च
మూడు ఋణాలను తీర్చిన తరువాతనే తీర్థసేవ చేయాలి; కుమారుల జీవనోపాధిని ఏర్పాటు చేసి, భార్యను వారి సంరక్షణలో ఉంచి (ప్రయాణించాలి)।
Verse 24
प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् / यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः
ప్రాయశ్చిత్త సందర్భంలో తీర్థమాహాత్మ్యం ప్రకటించబడింది; దీనిని చదివినవాడు లేదా విన్నవాడైనా సమస్త పాతకాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।
Pilgrimage is framed as part of prāyaścitta and must be grounded in svadharma: one should discharge the three debts, arrange family responsibilities, and then perform tīrtha-sevā; abandoning one’s ordained duties for pilgrimage is said to make the tīrtha fruitless.
It functions as samanvaya: the Purāṇa presents inter-devotional legitimacy by depicting Viṣṇu seeking Śiva’s grace for the cakra, reinforcing that Śaiva and Vaiṣṇava worship operate within a shared īśvara-centered sacral order.
The chapter declares Kāśī the highest holy city whose merit surpasses all measures and links it uniquely to liberation, implying that its soteriological efficacy exceeds ordinary tīrtha merit even for advanced practitioners.
Three-night fasting with Maheśvara worship (Pañcanada), piṇḍa/śrāddha rites yielding inexhaustible post-mortem results (Pañcatapa), bathing and worship leading to sin-destruction and liberating knowledge (Gangādvāra/Nakulīśvara region), and confluence bathing/drinking that removes even brahma-hatyā (Caṇḍavegā-saṅgama).