Adhyaya 44
Meru-Topography: Cities of Brahmā and the Dikpālas; Descent of Gaṅgā; Varṣa-Lotus and Boundary Mountains
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు మేరుకేంద్రిత జగద్వ్యవస్థను కొనసాగిస్తూ, మేరుపర్వతం పైభాగంలో బ్రహ్మదేవుని పరమపురిని వర్ణిస్తాడు. దాని సమీపంలో దిశానుసారంగా దివ్యనగరాలు—బ్రహ్మ సమీపంలో శంభువు ప్రకాశమయ ధామం, తూర్పున ఇంద్రుని అమరావతి, దక్షిణాన అగ్నిదేవుని తేజోవతి, మరింత దక్షిణాన యముని సంయమనీ, పడమరన నిరృతియొక్క రక్షోవతి, పడమర దిశలో వరుణుని శుద్ధవతి, ఉత్తరాన వాయుదేవుని గంధవతి, సోముని కాంతిమతి, అలాగే ఈశాన దేవాలయంతో కూడిన దుర్లభ శంకరనగరం (యశోవతి) అని చెబుతాడు. వేదజ్ఞులు, యజ్ఞకర్తలు, జప-హోమపరులు, సత్యనిష్ఠులు, తామసాచారానుగులు, అసూయలేని తీర్థసేవకులు, ప్రాణాయామసాధకులు తమ తమ లోకాలను పొందుతారు. తరువాత గంగావతరణం—విష్ణుపాదం నుండి ఉద్భవించి చంద్రలోకాన్ని ముంచి, బ్రహ్మపురిలో దిగివచ్చి సీత, ఆలకనంద, సుచక్షు, భద్రా అనే నాలుగు నదులుగా విడిపోయి వర্ষాల గుండా సముద్రాలకు చేరుతుంది. చివరగా మేరువు చుట్టూ పద్మాకార లోకసంస్థానం మరియు వర্ষసీమలను నిర్ణయించే పర్వతాలను పేర్కొని తదుపరి భూగోళ-వివరణకు పునాది వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां सहितायां पूर्वविभागे त्रिचत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच चतुर्दशसहस्त्रणि योजनानां महापुरी / मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణము, షట్సాహస్త్రీ సంహిత, పూర్వవిభాగములో నలభై నాల్గవ అధ్యాయము. సూతుడు పలికెను—మేరు పర్వతముపై దేవదేవుడైన వేదసుడు (బ్రహ్మ) యొక్క మహాపురి ప్రసిద్ధము; అది పద్నాలుగు వేల యోజనముల విస్తారముగలది।
Verse 2
तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / उपास्यमानो योगीन्द्रैर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशङ्करैः
అక్కడ భగవాన్ బ్రహ్మ—విశ్వాత్ముడు, విశ్వభావనుడు—ఆసీనుడై యున్నాడు; యోగీంద్రులు, మునీంద్రులు, ఉపేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) మరియు శంకరుడు (శివుడు) భక్తితో ఆయనను ఉపాసించుచున్నారు।
Verse 3
तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम् / सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्यमेव हि
అక్కడ భగవాన్ సనత్కుమారుడు దేవేశ్వరుడు, మహా ఈశానుడు, విశ్వాత్ముడు, ప్రజాపతి అయిన పరమేశ్వరుని నిత్యము ఉపాసిస్తాడు।
Verse 4
स सिद्धैरृषिगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैरपि / समास्ते योगयुक्तत्मा पीत्वा तत्परमामृतम्
సిద్ధులు, ఋషులు, గంధర్వులు మరియు దేవతలచే పూజింపబడుతూ, యోగయుక్తాత్ముడై అతడు ఆసీనుడై ఉంటాడు; ఆ పరమ అమృతాన్ని పానంచేసినవాడివలె।
Verse 5
तत्र देवादिदेवस्य शंभोरमिततेजसः / दीप्तमायतनं शुभ्रं पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्
అక్కడ దేవాదిదేవుడు, అపార తేజస్సుగల శంభుని ప్రకాశమయమైన, శుభ్రమైన ఆలయం బ్రహ్ముని ముందర నిలిచిఉంది।
Verse 6
दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्धारं सुशोभनम् / महर्षिगणसंकीर्णं ब्रह्मविद्भिर्निषेवितम्
అది దివ్య కాంతితో యుక్తమై, అత్యంత శోభనమై, నాలుగు ధారలుగా ప్రవహించుచూ; మహర్షుల గణములతో నిండినదై, బ్రహ్మవిదులచే సేవింపబడుచున్నది।
Verse 7
देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्निलोचनः / रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथेश्वरः
అక్కడ దేవితో కలిసి మహాదేవుడు—చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే నేత్రాలుగలవాడు—విశ్వేశ్వరుడు, ప్రమథేశ్వరుడై ప్రమథులతో ఆనందించుచున్నాడు।
Verse 8
तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः / पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः
అక్కడ వేదవిదులు, శాంతులు, బ్రహ్మచర్యనిష్ఠ మునులు మహాదేవుని పూజిస్తారు; సత్యవాదీ తపస్వులు తపస్సుతో ఆయనను సమర్చిస్తారు।
Verse 9
तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् / गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः
బ్రహ్మాన్ని ప్రకటించే ఆ మునుల పూజను సాక్షాత్తు మహాదేవుడు—పార్వతీతో కూడిన పరమేశ్వరుడు—శిరస్సు వంచి స్వీకరిస్తాడు।
Verse 10
तत्रैव पर्वतवरे शक्रस्य परमा पुरी / नाम्नामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता
అదే శ్రేష్ఠ పర్వతంపై తూర్పు దిశలో శక్రుని పరమ నగరం—అమరావతి అనే పేరుతో—సర్వశోభలతో విరాజిల్లుతుంది।
Verse 11
तमिन्द्रमप्सरः सङ्घा गन्धर्वा गीततत्पराः / उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः
అక్కడ గీతంలో నిమగ్నమైన అప్సరాసమూహాలు, గంధర్వులు సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుని ఉపాసిస్తారు; అక్కడ వేలాది దేవతలు కూడా ఆయనను ఆరాధిస్తారు।
Verse 12
ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः / तेषां तत् परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम्
ధర్మనిష్ఠులు, వేదవిదులు, యాగహోమాలలో పరాయణులు అయిన వారికి ఆ పరమ స్థానం లభిస్తుంది; అది దేవతలకైనా దుర్లభం।
Verse 13
तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्नेरमिततेजसः / तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता
దాని దక్షిణ దిక్భాగంలో అపార తేజస్సుగల అగ్నిదేవునికి చెందిన ‘తేజోవతి’ అనే పురి ఉంది; అది దివ్యమైన ఆశ్చర్యాలతో సమన్వితమై ఉంది।
Verse 14
तत्रास्ते भगवान् वह्निर्भ्राजमानः स्वतेजसा / जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्
అక్కడ భగవాన్ వహ్ని (అగ్ని) తన స్వతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ నివసిస్తాడు; అది జపం చేసే వారికీ హోమం చేసే వారికీ ఆశ్రయం, దానవులకు దుర్గమమైన స్థానం।
Verse 15
दक्षिणे पर्वतवरे यमस्यापि महापुरी / नाम्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता
దక్షిణంలో శ్రేష్ఠమైన పర్వతంపై యముని మహాపురి ఉంది—‘సంయమనీ’ అనే దివ్య నగరం—సిద్ధులు, గంధర్వులు సేవించే స్థలం।
Verse 16
तत्र वैवस्वतं देवं देवाद्याः पर्युपासते / स्थानं तत् सत्यसंधानां लोके पुण्यकृतां नृणाम्
అక్కడ దేవగణములు మరియు దేవశ్రేష్ఠులు నిరంతరం వైవస్వత (యమ) దేవుని ఉపాసిస్తారు; ఆ లోకం సత్యనిష్ఠులకూ పుణ్యకర్మలు చేసిన మనుష్యులకూ స్థానం.
Verse 17
तस्यास्तु पश्चिमे भागे निरृतेस्तु महात्मनः / रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता
దాని పశ్చిమ భాగంలో మహాత్మ నిరృతి యొక్క రాజ్యం ఉంది; అక్కడ ‘రక్షోవతి’ అనే పురి ఉంది, అది అన్ని వైపులా రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది।
Verse 18
तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते / गच्छन्ति तां धर्मरता ये वै तामसवृत्तयः
అక్కడ రాక్షసులు నిరృతి దేవిని విధివిధానంగా సేవిస్తారు; తమస్వభావంతో తమ తామస ధర్మంలో రతులైనవారు ఆమె లోకానికే చేరుతారు।
Verse 19
पश्चिमे पर्वतवरे वरुणस्य महापुरी / नाम्ना सुद्धवती पुण्या सर्वकामर्धिसंयुता
పశ్చిమ దిశలో శ్రేష్ఠమైన పర్వతంపై వరుణుని మహాపురి ఉంది. అది ‘సుద్ధవతీ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి, పవిత్రమై శుభప్రదమై, అన్ని కోరికలు మరియు లక్ష్యాల సిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 20
तत्राप्सरोगणैः सिद्धैः सेव्यमानो ऽमराधिपः / आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये ऽम्बुदाः / तीर्थयात्रापरी नित्यं ये च लोके ऽधमर्षिणः
అక్కడ అప్సరాగణాలు, సిద్ధులు సేవించగా దేవాధిపతి రాజు వరుణుడు నివసిస్తాడు. ఆ స్థలానికి వర్షమేఘాలు కూడా చేరుతాయి; నిత్యం తీర్థయాత్రలో నిమగ్నులైనవారు, లోకంలో అసూయా-అసహనంలేని వారు కూడా అక్కడికి గమిస్తారు.
Verse 21
तस्या उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी / नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्ते ऽसौ प्रभञ्जनः
దాని ఉత్తర దిశ భాగంలో వాయుదేవుని మహాపురి కూడా ఉంది. అది ‘గంధవతీ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి, పవిత్రమైనది; అక్కడ ప్రభంజనుడు (ప్రచండ వాయువు) నివసిస్తాడు.
Verse 22
अप्सरोगणगन्धर्वैः सेव्यमानो ऽमरप्रभुः / प्राणायामपरामर्त्यास्थानन्तद्यान्ति शाश्वतम्
అక్కడ అప్సరాగణాలు, గంధర్వులు సేవించగా అమరప్రభువు నివసిస్తాడు; ప్రాణాయామంలో పరాయణులైన మానవులు ఆ శాశ్వత ధామాన్ని పొందుతారు.
Verse 23
तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी / नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते
ఆ నగరానికి తూర్పు దిశాభాగంలో సోముని పరమపురి ఉంది—కాంతిమతీ అనే శుభ్రమైన, మంగళకరమైన నగరం; అక్కడ సోముడు మహిమతో ప్రకాశిస్తాడు।
Verse 24
तत्र ये भोगनिरता स्वधर्मं पुर्यपासते / तेषां तद् रचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम्
అక్కడ భోగాలలో ఆసక్తులై ఉన్నప్పటికీ తమ స్వధర్మాన్ని యథావిధిగా ఆచరించే వారికి, తగినట్లుగా ఒక లోకం నిర్మించబడింది—నానావిధ భోగసుఖాలతో సమృద్ధిగా।
Verse 25
तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य महापुरी / नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा
దాని తూర్పు దిశాభాగంలో శంకరుని మహాపురి ఉంది—యశోవతీ అనే పుణ్యనగరం; అది అందరికీ అత్యంత దుర్లభంగా చేరదగినది।
Verse 26
तत्रेशानस्य भवनं रुद्रविष्णुतनोः शुभम् / घमेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः
అక్కడ ఈశానుని శుభ నివాసం ఉంది—ఆయన స్వరూపమే రుద్ర-విష్ణు. అక్కడే ఘమేశ్వరుని విశాల ఆలయం ఉంది; ఆయన గణాలతో చుట్టుముట్టబడి అక్కడ విరాజిల్లుతాడు।
Verse 27
तत्र भोगाभिलिप्सूनां भक्तानां परमेष्ठिनः / निवासः कल्पितः पूर्वं देवदेवेन शूलिना
అక్కడ పరమేష్ఠిన్ (పరమేశ్వరుడు) భక్తులలో ఇంకా భోగాల కోరిక కలిగినవారికి, దేవదేవుడు శూలిన్ (త్రిశూలధారి శివుడు) పూర్వమే నివాసస్థానాన్ని నియమించాడు।
Verse 28
विष्णुपादाद् विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् / समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः
విష్ణుపాదమునుండి నిర్గతమైన గంగా చంద్రమండలాన్ని ప్లావింపజేసి, ఆపై దివ్యలోకమునుండి చుట్టూరా బ్రహ్మపురిలో పడుతుంది.
Verse 29
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा ह्यभवद् द्विजाः / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका
అక్కడ పడిన ఆమె నాలుగు దిశలవైపు ప్రవహిస్తూ, ఓ ద్విజులారా, చతుర్ధా అయింది—సీత, చలకనందా, సుచక్షు, భద్రా అనే నామాలతో.
Verse 30
पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्यन्तरिक्षतः / ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति चार्णवम्
తూర్పు దిశలో సీత పర్వతం నుండి ఆ ధారా అంతరిక్షమార్గంగా పర్వతశ్రేణిని చేరుతుంది; తరువాత తూర్పు వర్షమైన భద్రాశ్వం గుండా వెళ్లి సముద్రాన్ని చేరుతుంది.
Verse 31
तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेत्य भारतम् / प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः
అలాగే ఆలకనందా కూడా దక్షిణ మార్గం నుండి భారతదేశంలోకి వచ్చి, ఓ ద్విజోత్తములారా, ఏడు శాఖలుగా విడిపోయి చీల్చుకుంటూ సముద్రాన్ని చేరుతుంది.
Verse 32
सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा / पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति चार्णवम्
సుచక్షు నది సమస్త పశ్చిమ పర్వతాలను దాటి, పశ్చిమంలోని కేతుమాల అనే వర్షానికి వెళ్లి ఆపై సముద్రాన్ని చేరుతుంది.
Verse 33
भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून् / अतीत्य चोत्तराम्भोधिं समभ्येति महर्षयः
భద్రా, ఉత్తర పర్వతాలు మరియు ఉత్తర దేశాలు—కురు దేశం సహా—దాటి, ఉత్తర సముద్రాన్ని కూడా దాటిన మహర్షులు మరింత ఉత్తర ప్రాంతానికి ముందుకు సాగుతారు।
Verse 34
आनीलनिषधायामौ माल्यवान् गन्धमादनः / तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
ఆనీల, నిషధ పర్వతాల మధ్య మాల్యవాన్ మరియు గంధమాదన ఉన్నాయి; ఆ రెండింటి మధ్యలోనే పద్మకర్ణిక వలె మేరుపర్వతం స్థితి చెందింది।
Verse 35
भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा / पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः
భారత, కేతుమాల, భద్రాశ్వ మరియు కురు—ఇవి లోకపద్మపు రేకులు; అవి మర్యాదా పర్వతాల సరిహద్దు వెలుపల ఉన్నాయి।
Verse 36
जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ / दक्षिणोत्तरमायामावानीलनिषधायतौ
జఠర మరియు దేవకూట—ఈ రెండూ మర్యాదా పర్వతాలు—దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకూ విస్తరించి, ఆనీల మరియు నిషధ వరకు చేరుతాయి।
Verse 37
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ / अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
గంధమాదన మరియు కైలాస—ఈ రెండూ తూర్పు నుండి పడమర వరకూ విస్తరించి—వర్ణవాన్ పర్వతమాల అంతర్భాగంలో స్థితమై, ఒక్కొక్కటి ఎనభై యోజనాల వెడల్పు కలవి।
Verse 38
निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वताविमौ / मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ
నిషధము మరియు పారియాత్రము—ఈ రెండు మర్యాదా పర్వతాలు—మేరుపర్వతపు పశ్చిమ దిశాభాగంలో, పూర్వవర్ణన ప్రకారమే అలాగే స్థితిచెందినవి।
Verse 39
त्रिशृङ्गो जारुधैस्तद्वदुत्तरे वर्षपर्वतौ / पूर्वपश्चायतावेतौ अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ఉత్తరంలో త్రిశృంగము మరియు జారుధా అనే వర్షపర్వతాలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి; ఇవి తూర్పు నుండి పడమర వరకు విస్తరించి, మధ్యనున్న సముద్రావకాశంలో స్థితమై ఉన్నాయి।
Verse 40
मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्टाविह मया द्विजाः / जठराद्याः स्थिता मेरोश्चतुर्दिक्षु महर्षयः
హే ద్విజులారా! ఇక్కడ నేను ఎనిమిది మర్యాదా పర్వతాలను ప్రకటించాను. జఠర మొదలైన మహర్షులు మేరుపర్వతం చుట్టూ నాలుగు దిశలలో స్థితులై ఉన్నారు।
Frequently Asked Questions
It assigns specific realms to specific disciplines and virtues—yajña and Veda-study, japa and oblations, truthfulness, tīrtha devotion, and prāṇāyāma—so geography functions as a karmic-yogic map rather than mere description.
Gaṅgā originates from Viṣṇu’s foot yet flows through Brahmā’s city and across the cosmic regions, expressing Purāṇic samanvaya: a single sacred power traverses and sanctifies the spheres associated with multiple deities and their devotees.