
Yamunā–Gaṅgā Tīrtha-Māhātmya: Agni-tīrtha, Anaraka, Prayāga, and the Tapovana of Jāhnavī
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి తీర్థోపదేశాన్ని కొనసాగిస్తాడు. సూర్యుని కుమార్తె యమున, గంగతో మూలసంబంధం కలదిగా, మహాపావనిగా స్తుతించబడుతుంది; ఆమె నామస్మరణం, స్తోత్రం దూరంలో ఉన్నా పాపాన్ని తొలగిస్తాయి. యమున దక్షిణ తీరంలోని అగ్ని-తీర్థం, దానికి పడమరగా ధర్మరాజుని అనరకం ప్రస్తావించబడతాయి; అక్కడ స్నానం, కర్మలు—ప్రత్యేకంగా కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు ధర్మరాజునకు తర్పణం—భారీ పాపమోచనమూ స్వర్గప్రాప్తినీ ఇస్తాయి. తరువాత ప్రయాగంలోని విస్తారమైన తీర్థజాలం వర్ణించబడుతుంది; జాహ్నవీ గంగను సమస్త లోకాల తీర్థాలకు ఆధారముగా నిలిపి, గంగ ప్రవహించే చోట తపోవనం, సిద్ధి-క్షేత్రమని చెబుతుంది. దేవితో కూడిన మహేశ్వరుడు వటేశ్వరరూపంలో నివసించే స్థలం స్వయంగా తీర్థమని ప్రకటిస్తుంది. చివరగా ఉపదేశ గోప్యత, అర్హత, మరియు నిత్య శ్రవణ-పఠన ఫలంగా శుద్ధి, పాపక్షయం, రుద్రలోకప్రాప్తి చెప్పబడుతుంది.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डय उवाच तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता / समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని ముప్పై ఆరవ అధ్యాయం. మార్కండేయుడు పలికెను—తపనుడు (సూర్యుడు) కుమార్తె అయిన దేవి, త్రిలోకాలలో ప్రసిద్ధురాలైన మహాభాగ్యవతి యమున, నది ప్రవహించే ఆ స్థలానికి వచ్చెను.
Verse 2
येनैव निः सृता गङ्गा तेनैव यमुना गता / योजनानां सहस्त्रेषु कीर्तनात् पापनाशनी
గంగా ఏ మూలం నుండి ఉద్భవించిందో, అదే మూలం నుండి యమున కూడా ప్రవహించింది. వేల యోజనాల దూరంలో నుండికూడా కేవలం కీర్తన-స్మరణ మాత్రముతో ఆమె పాపాలను నశింపజేస్తుంది.
Verse 3
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर / सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्यासप्तमं कुलम् / प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमां गतिम्
ఓ యుధిష్ఠిరా! అక్కడ యమునలో స్నానం చేసి ఆమె జలాన్ని పానము చేసినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు; ఏడవ తరము వరకు తన కులాన్ని పవిత్రం చేస్తాడు. అక్కడ ప్రాణాలను విడిచినవాడు పరమగతిని పొందుతాడు.
Verse 4
अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिण तटे / पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं त्वनरकं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
యమున దక్షిణ తీరంలో ‘అగ్నితీర్థం’ అని ప్రసిద్ధమైన తీర్థం ఉంది. దాని పడమర వైపున ధర్మరాజుని తీర్థం ‘అనరకం’ అని స్మరించబడింది. అక్కడ స్నానం చేసి (ఆపై) మరణించినవారు స్వర్గానికి వెళ్తారు; వారికి పునర్జన్మ ఉండదు.
Verse 5
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा संतर्पयेच्छुचिः / धर्मराजं महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः
కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు స్నానం చేసి శుచిగా ఉండి ధర్మరాజునకు తర్పణం చేయాలి; అలా చేస్తే మహాపాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 6
दश तीर्थसहस्त्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः / प्रयागे संस्थितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः
పది వేల తీర్థాలు, అలాగే అదనంగా ముప్పై కోట్లు కూడా, ప్రయాగంలో స్థితమై ఉన్నాయని మునులు ప్రకటిస్తారు.
Verse 7
तिस्त्रः कोट्योर्ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् / दिवि भूम्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता
వాయువు ఇలా ప్రకటించాడు: తీర్థాలు మూడు కోట్లు మరియు అర్ధకోటి; దివిలో, భూమిలో, అంతరిక్షంలో ఉన్నదంతా జాహ్నవీ (గంగా)గానే స్మరించబడుతుంది.
Verse 8
यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत् तपोवनम् / सिद्धिक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्
మహాభాగ్యమైన గంగా ఎక్కడ ప్రవహిస్తుందో ఆ దేశమే తపోవనం; గంగాతీరాన్ని ఆశ్రయించినందున అది సిద్ధిక్షేత్రమని తెలుసుకోవాలి.
Verse 9
यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः / आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थं तत् तपोवनम्
దేవాదిదేవుడు మహాదేవుడు, దేవితో కూడిన మహేశ్వరుడు వటేశ్వరుడిగా నిత్యం నివసించే చోట—అదే తీర్థం, అదే తపోవనం.
Verse 10
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च / सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य तु
ఈ ఉపదేశం ద్విజులకు, సద్గుణులకు, స్వపుత్రునికి, విశ్వసనీయ సుహృదులకు సత్యంగా చెప్పవలెను; కాని భక్తి-వినయాలతో అనుగతుడైన శిష్యుని చెవిలో మాత్రమే మృదువుగా జపించవలెను।
Verse 11
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् / इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्
ఇది ధన్యము, ఇది స్వర్గప్రదము, ఇది శుద్ధికరము, ఇది సుఖము. ఇది పుణ్యము, ఇది రమ్యము, ఇది పావనము—ఇది ధర్మానుగుణమైన ఉత్తమ మార్గము।
Verse 12
महर्षोणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् / अत्राधीत्य द्विजो ऽध्यायं निर्मलत्वमवाप्नुयात्
ఇది మహర్షుల గూఢోపదేశము; ఇది సమస్త పాపములను విమోచించును. ఇక్కడ ఈ అధ్యాయమును అధ్యయనం చేసిన ద్విజుడు అంతఃశుద్ధిని పొందును।
Verse 13
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः / जातिस्मरित्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
ఎవడు సదా శుచిగా ఉండి ఈ పుణ్య తీర్థకథను నిత్యం శ్రవణం చేస్తాడో, అతడు పూర్వజన్మస్మరణశక్తిని పొందును మరియు స్వర్గలోకంలో ఆనందించును।
Verse 14
प्राप्यन्ते तानितीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः / स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
ఆ తీర్థములు సద్భక్తులచే—శిష్టుల ఆచారాన్ని అనుసరించువారిచే—ప్రాప్తమగును. ఓ కౌరవ్యా, తీర్థాలలో స్నానం చేయుము; వక్రమతిని పొందకుము।
Verse 15
एवमुक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महामुनिः / तीर्तानि कथयामास पृथिव्यां यानि कानिचित्
ఇలా చెప్పిన తరువాత భగవాన్ మహాముని మార్కండేయుడు భూమిపై ఉన్న కొన్ని పవిత్ర తీర్థాలను వివరించసాగాడు।
Verse 16
भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणं ज्योतिषां स्थितम् / पृष्टः प्रोवाच सकलमुक्त्वाथ प्रययो मुनिः
అడిగినప్పుడు ముని భూమి-సముద్రాది వ్యవస్థను, అలాగే గ్రహనక్షత్రాల ప్రమాణాలు మరియు స్థితులను సంపూర్ణంగా వివరించాడు; అన్నీ చెప్పి తరువాత ముని ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 17
य इदं कल्यमुत्थाय पठते ऽथ शृणोति वा / मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
ఎవడు ఉదయాన్నే లేచి ఈ మంగళకరమైన పాఠాన్ని పఠిస్తాడో, లేదా వినడమే చేసినా, అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు।
Bathing at Anaraka (Dharmarāja’s ford) and offering tarpana—especially on the dark-fortnight caturdaśī—are said to remove great sins; the tīrtha is framed as ‘free from hell,’ promising heavenly attainment and non-return in the chapter’s rhetoric of pilgrimage merit.
Any region touched by Gaṅgā’s flow is called tapovana and a field of accomplishment (siddhi-kṣetra); additionally, wherever Maheśvara abides with Devī as Vaṭeśvara is intrinsically a tīrtha, grounding sanctity in both river-presence and divine residence.