Adhyaya 36
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
మునుపటి అధ్యాయ సమాప్తి అనంతరం మార్కండేయుడు ప్రయాగంలోని మాఘమాస మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. గంగా–యమున సంగమం పరమ పవిత్రమని, దాని పుణ్యం గోదానం వంటి మహాదానాలకు సమానమని స్తుతిస్తాడు. అంతర్వేది ప్రాంతంలో కర్షాగ్ని వంటి తపస్సులు, స్నానం, దానం, జపం మొదలైన ఆచారాలను చెప్పి, వాటి ఫలితాన్ని ఒక క్రమంగా చూపుతాడు—సోమలోక, ఇంద్రలోక ప్రాప్తి; తరువాత పతనం; ధర్మశీల రాజవంశంలో పునర్జన్మ; భోగం; మళ్లీ అదే తీర్థానికి వచ్చి పునఃపుణ్యసంచయం, శుద్ధి. సంగమస్నానం, తలక్రిందుగా ప్రవాహజలం త్రాగడం, పక్షులకు దేహార్పణంలాంటి తీవ్రమైన ఉదాహరణలతో తపస్సు మరియు తీర్థసేవ కలసి పాపక్షయాన్ని చేసి ఆధ్యాత్మిక-సామాజిక ఉత్తమతను ఇస్తాయని ప్రతిపాదిస్తుంది. తరువాత ప్రయాగానికి దక్షిణంగా, యమున ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ఋణప్రమోచన తీర్థాన్ని పరిచయం చేస్తుంది—ఒక రాత్రి నివాసం, స్నానంతో ఋణవిమోచనం, సూర్యలోక ప్రాప్తి, దీర్ఘకాల ఋణరహితత్వం; ఇలా సాధారణ ప్రయాగస్తుతి నుండి ప్రత్యేక ఉపతీర్థానికి కథ సాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని ముప్పైయైదవ అధ్యాయం సమాప్తం. మార్కండేయుడు అన్నాడు—అరవై వేల తీర్థాలు, అరవై వందల తీర్థస్థానాలు మాఘమాసంలో గంగా-యమున సంగమానికి వెళ్తాయి।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
లక్ష గోవులను విధిగా దానం చేసిన ఫలము ఏదో, అదే మాఘమాసంలో ప్రయాగంలో మూడు రోజులు స్నానం చేసినవాడికి లభిస్తుంది।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
గంగా-యమునల మధ్య ప్రాంతంలో ‘కార్షాగ్ని’ అనే తపస్సును విధిగా ఆచరించేవాడు, అవయవ లోపం మరియు రోగం నుండి విముక్తుడై, ఐదు ఇంద్రియాల సంపూర్ణ బలంతో యుక్తుడవుతాడు।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
లోకవిఖ్యాత సంగమంలో జలంలో మునిగిస్నానం చేసినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు—రాహుగ్రస్తుడైన సోముడు (చంద్రుడు) మళ్లీ విడిపడినట్లుగా।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ఆపై స్వర్గం నుండి చ్యుతుడై అతడు జంబూద్వీపాధిపతి రాజుగా అవుతాడు. విస్తారమైన భోగాలను అనుభవించి మళ్లీ ఆ తీర్థాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
అతడు సోమలోకాన్ని పొందుతూ సోమునితో కలిసి ఆనందిస్తాడు—అరవై వేల సంవత్సరాలు, ఇంకా అరవై వందల సంవత్సరాలు కూడా।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
అతడు స్వర్గంలోని శక్రలోకానికి (ఇంద్రలోకానికి) వెళ్లి మునులు, గంధర్వులు సేవించగా ఉంటాడు. ఆపై అక్కడి నుండి చ్యుతుడై, ఓ రాజేంద్రా, సమృద్ధమైన కులంలో జన్మిస్తాడు।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
తల కిందకు, కాళ్లు పైకి ఉంచి విలోమంగా నిలబడి ప్రవహించే ధారాజలాన్ని త్రాగిన మనిషి స్వర్గలోకంలో లక్ష సంవత్సరాలు గౌరవింపబడతాడు।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
అందుచేత, ఓ రాజేంద్రా! స్వధర్మం నుండి భ్రష్టుడైన మనిషి మళ్లీ అగ్నిహోత్రిగా అవుతాడు. విస్తారమైన భోగాలను అనుభవించి, అతడు మరల ఆ తీర్థాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు।
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
ఎవడు తన దేహాన్ని కోసి పక్షులకు అర్పిస్తాడో—పక్షులు భుజించిన అతని మాంసానికి కూడ కలిగే ఫలాన్ని వినుము।
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
అతడు లక్ష సంవత్సరాలు సోమలోకంలో గౌరవింపబడతాడు. ఆ లోకం నుండి పతనమై, తరువాత ధార్మిక రాజుగా జన్మిస్తాడు।
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
గుణవంతుడై, రూపసంపన్నుడై, విద్యావంతుడై, మధురవాక్యుడై అతడు విస్తార భోగాలను అనుభవిస్తాడు; అయినా చివరికి మళ్లీ అదే తీర్థాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు।
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
యమునా ఉత్తర తీరంలో, ప్రయాగానికి దక్షిణంగా ‘ఋణప్రమోచన’ అనే తీర్థం ఉంది; అది పరమోత్తమమని స్మరించబడింది।
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
అక్కడ ఒక రాత్రి నివసించి స్నానం చేసినవాడు ఋణబంధాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. అతడు సూర్యలోకాన్ని పొందుతూ ఎల్లప్పుడూ ఋణరహితుడై ఉంటాడు.
Frequently Asked Questions
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.