Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త మధ్యమాభాగంలోని తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదంలో ‘గాంధర్వ మూర్ఛనా లక్షణ వర్ణనం’ అనే ఏకషష్టితమ అధ్యాయం ముగిసింది. పూర్వాచార్యుల మతాన్ని గ్రహించి, నేను క్రమంగా ప్రసిద్ధ అలంకారాలను చెప్పుదును; నా వాక్యాన్ని వినుము.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

అలంకారాలను వాటివాటి వర్ణాలతో, కారణాలతో చెప్పవలెను; అలాగే సంహితా-నియోగాల ప్రకారం, ఎల్లప్పుడూ నాడి మొదలైన వాటిని పరిశీలిస్తూ.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

వాక్యార్థం, పదార్థం, పదయోగార్థం మరియు అలంకారాల ద్వారా జరిగే పూరణమే గీతకంలోని పదములు అని అంటారు; అది ముందుగా గానీ వెనుకగా గానీ ఉండవచ్చు.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

స్థాతో, నిత్రీ, నరో, నీడ్డీ—ఇవి మనస్సు, కంఠం, శిరస్సులో స్థితమై ఉన్నవిగా చెప్పబడినవి; ఈ మూడు స్థానాలలో ప్రవృత్తమయ్యే విధానమే ఉత్తమము.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

ప్రకృతిలో నాలుగు వర్ణాలు ఉన్నాయని, విచారణ యొక్క భేదం నానావిధమని; వికల్పం ఎనిమిది విధాలుగా చెప్పబడింది, దేవులు దానిని పదహారు విధాలుగా తెలిసికొన్నారు।

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘సృష్ట’ మరియు ‘ప్రసంచారీ’ ఇవి వర్మ యొక్క భేదాలు; మూడవది ‘అవరోహణం’, నాలుగవది ‘ఆరోహణం’ అని వర్మవిదులు వర్ణంగా తెలుసుకుంటారు।

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

అందులో ఒకటి ‘సంచర-స్థాయి’; ‘సంచర’ అయితే చలించే స్వభావమైంది. అవరోహణ వర్ణాలకు ‘అవరోహం’ అని నిర్దేశించాలి।

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ఆరోహణం ద్వారా ‘ఆరోహ’ వర్ణాలను వర్ణవిదులు తెలుసుకుంటారు; ఈ వర్ణాల అలంకారాన్ని మీరు గ్రహించండి।

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

అలంకారాలు నాలుగు—స్థాపనీ, క్రమరేజన, ప్రమాదం మరియు అప్రమాదం; వాటి లక్షణాలను నేను చెప్పుదును।

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

విశ్వరుడు ఎనిమిది కళలతో కూడినవాడు; అతని స్థానం రెండింటిలో ఒకటిలో స్థితమని చెప్పబడింది. ఆవర్తపు క్రమం నేత్రాలవలె, కార్యంలో దాని పరిమాణం నిర్ణీతమగును.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

కుమారుని ‘సంపర’గా తెలుసుకో; అతడు ద్విస్తరమై వామనభావాన్ని పొందుతాడు. ఇదే అతడు—ఇందులోనే కులాధిక్యతకు ఒక విశేష సూచన ఉంది.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

శ్వేతుడు తన కాతర స్థితిలో జనించిన కళను అగ్నిచేత మరింత ప్రేరేపిస్తాడు. అదే స్వరంలో, తప్తమైనప్పుడు, వృద్ధి కలుగుతుంది—ఇది విచక్షణులు ఎరుగుదురు.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

శ్యేనుడు మరో హస్తము; ఉత్తర దిక్కు కమలకళతో యుక్తము. పరిమాణపు ఘనబిందువు మళ్లీ దూరస్థానంలో జనించదు.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

వర్ణాల కళను విధించవలెను; అప్పుడు అది స్థాపితమగును. కాని విపర్యయపు రోపణ విధానముచేత నా వ్యవస్థలో వికట ప్రాదుర్భావం కలుగును.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

ఒక అధిక స్వరం ఉండాలి; షడ్జమే పరమ స్వరం. కాకి ఘనమైన కంఠధ్వని వలె ‘ఆక్షేప’ ‘స్కందన’ రూప కార్యం చేయవలెను.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ఆ రెండు ‘సంతార’ మరియు ‘సర్వాయ్య’—కార్యం గానీ కారణం గానీ అవుతాయి. ‘ఆక్షిప్త’ అవరోహంతో ఉండాలి; ‘ప్రోక్ష’ మరియు ‘మద్య’ కూడా అలాగే ఉండాలి.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

పన్నెండవ కళాస్థానంలో కూడా అది ఏకాంతరంగా స్థితి చెందుతుంది. స్వరసమన్వితమైన ‘ప్రేశోల్లిఖిత’ అనే అలంకారమే అది.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

స్వరాల అనేక గ్రామాలలో ‘కాప్రయోష్టనుపత్’ అనే కళ ఉంటుంది. ఆ కళచేతనే ‘ప్రక్షిప్త’ జరుగుతుంది; అదే ఉపాదానముగా, విరోధభావముగా కూడా అవుతుంది.

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

ఎక్కడ యథాభూతంగా ‘ద్వికథ’ రూపంలో పలుకబడుతుందో—అది ‘ఉచ్చర’ నుండి, ‘విశ్వర’ పై ఆరూఢమై, అలాగే ‘అష్టస్వర’ ప్రకారముగాను జరుగుతుంది.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

అవరోహణం ద్వారా ‘వాప’ ఏర్పడుతుంది; ‘నారత’ నిశ్చయంగా ధ్రువమవుతుంది. వీటి ఏకాంతర క్రమమే స్వరాలలో శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘సాక్షి’ మరియు ‘ప్రచ్ఛేదన’ అనే చతుష్కల-గణం స్మృతిలో చెప్పబడింది. ఇవి అలంకారాలుగా ఉంటాయి; త్రింశద్దేవులు వీటిని కీర్తించారు.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

వర్ణస్థాన ప్రయోగం ద్వారా, అలాగే కళామాత్ర ప్రమాణం ప్రకారం—సంస్థానం, ప్రమాణం, వికారం, లక్షణం కూడా నిర్ణయించబడతాయి.

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

మల-అలంకార ప్రయోజనం నాలుగు విధాలుగా తెలుసుకోవాలి. ఎందుకంటే స్వభావానికి విరుద్ధంగా చేసిన అలంకారం విపరీతమై నిందనీయం అవుతుంది.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

కవచాన్నికూడా అలంకరించేందుకు స్వభావజన్యమైన వివిధ వైషమ్యాలు ఉంటాయి; నానా ఆభరణాల సంయోగమే స్త్రీకి విభూషణమయ్యే విధంగా.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

కవచానికీ తనదైన అలంకారం ఉంది; ఆ విభూషణం స్వయంగా పుట్టినది. పాదంలో కుండలం కనిపించదు, కంఠంలో అటువంటి రశన కూడా కాదు.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

ఇలానే ఆది అలంకారంలో విపరీతమై నిందనీయం అయ్యింది; చేయబడిన అలంకారమూ నాగాన్ని మాత్రమే ప్రదర్శించినట్లైంది.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

ఎలా కనిపించిన మార్గమో, అలా చేయవలసిన విధానం నిర్ణయించబడుతుంది; లక్షణం స్థిరమైనా వృత్తిక కూడా దానికి అనుగుణంగా నడుస్తుంది.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

హే మాసోద్భవ, హే ముఖోద్భవ! నేను యథాతథ్యంగా చెప్పుదును; ఇరవైమూడవ శీతస్థితి యొక్క దైవత్వమూ తెలిసినదే.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

నగ-ఓనా యొక్క ముందుభాగం మరియు మధ్యభాగమే పరివర్తన; ఆ రెండింటి విభాగం దేవతల లావణ్యమార్గంలో స్థితమై ఉంది.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

అనుషంగమయమైన క్రమం దర్శించబడింది—స్వరసమూహాల మధ్య అంతరంతో; విపర్యయం, సంవర్తమూ సప్తస్వర పదక్రమంలోనే జరుగును.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

గాంధార-సేతు స్వరాలు శ్రేష్ఠ భగవద్భక్తులచే గానమాడబడును; పంచమం, మధ్యమం, ధైవతం—ఇవి నిషాదంతో సంబంధించునని చెప్పబడెను.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

షడ్జ, ఋషభ—మద్రక ప్రయోగంలో వీటిలో భేదం లేదని మేము తెలుసుకొందుము; అయితే ద్వ్యపర యొక్క భేదం ఏమిటి, ఉష్ణంతిక యొక్క ద్వయం ఏమిటి?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

ప్రాకృత, వైకృత—ఈ రెండింటిలోనూ గాంధార స్వరం ప్రయోగించబడును; పదానికి ‘అత్యయ’ రూపం, కౌశికీకి ‘సప్త’ రూపం అని చెప్పబడెను.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

గాంధార విషయమున ఈ విధి సంపూర్ణంగా స్మృతమైంది; ఇదే క్రమం మధ్యమాంశంలోని ‘మధ్యమ’గా నిర్దేశించబడింది.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

ప్రత్యేకంగా చతుర్విధ రూపముగా చెప్పబడిన గీతములు ఏవైతే ఉన్నవో; తదనంతరం కౌశికీని సప్తస్వరములతో నిర్మితమై సప్తరూపముగా వర్ణించారు।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

కొంతమంది దీనిని ‘అగదర్శనం’ అని, మరికొందరు ‘మానుద్వైమమక’ అని కూడా అంటారు; రెండవ మాస-పరిమాణములచే అవన్నీ స్థాపితమయ్యాయి।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ఉత్తర దిశలో ఇదే విధంగా మాతా బ్రాహ్మీ బ్రాహ్మతలమువరకు వెళ్లింది; మాయ నివృత్తి చెందే చోట గాయపడినవారికూడా శాంతి పొందుతారు।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

ఒక పాదముతో ‘మాయాత్ర’ అని, ‘పాద’ అనే అతివారిమని చెబుతారు; సంఖ్యాగణనచే ఆహ్వానింపబడినదాన్ని అక్కడ ‘పానం’ అని స్మరిస్తారు।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

రెండవ పాదభంగము ‘గ్రహ’ అనే పేరుతో స్థాపితమైంది; మొదటిది ‘అష్ఠతీటతీ’ అని, కానీ రెండవది అపరాంతికులచే అంగీకరింపబడలేదు।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

పాదభాగసపాదంగా ఇది ప్రకృతిలోనే స్థితమై ఉంది. నాల్గవ ఉత్తరం కూడా అలాగే; మద్రవత్ మరియు పావమద్రక—ఇవీ విధిగా చెప్పబడ్డాయి.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

దక్షిణ మద్రక యొక్క కళ కూడా చెప్పినట్లే కొనసాగుతుంది. సమస్త అనుయోగమే రెండవ బుద్ధి (ద్వితీయ నిర్ణయం)గా భావించబడుతుంది.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

ఇందులో పాదోద్ధరణం (పాదాల గ్రహణం) జరుగుతుంది; ఇక్కడ పారము (అంతం) విధించబడదు. ఓ ద్విజోత్తమా, రెండింటిలోనూ ఎక్కడెక్కడ మునియోగ ఏకత్వం భావించబడుతుందో.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

అనేక సమవాయాలను హరి పాతకాలు (దోషాలు)గా స్మరించాడు. మూడు వృత్తుల విషయంలో—వృత్తిలోను వృత్తి అంతరంగంలోను—దక్షిణ (దక్షిణా/దక్షిణ పక్షం) సూచించబడింది.

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

సమవాయాలు ఎనిమిది; అలాగే ‘వీరా’ మరియు ‘సంమూర్ఛనా’ కూడా. ఇంకా ‘కస్యనాసుతరా’ మరియు ‘స్వరశాఖా’ అని ప్రసిద్ధంగా కీర్తించబడ్డాయి.