Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
విసర్గంలోని ప్రజాపతి వంశపరంపరలో దక్షుడు హర్యశ్వులను కనిగి, సంతానవృద్ధి చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. వారు పశ్చిమదిశగా సింధు సముద్రసంగమ సమీపంలోని నారాయణసరస్ తీర్థానికి వెళ్లి, తపస్సు–శుద్ధితో పరమహంస జీవనానికి ఆకర్షితులయ్యారు. అక్కడ నారదుడు వచ్చి ‘ఒక పురుషుడు’, ‘అవ్యభిచారిణి స్త్రీ’, ‘రెండు దారుల నది’, ‘ఇరవై ఐదు గృహం’, ‘హంస’, ‘క్షురధారలాంటిది కాలం’ అనే రూపకాలతో వారి బుద్ధిని కర్మఫల విస్తరణ నుంచి మోక్షమార్గానికి మళ్లించాడు. హర్యశ్వులు వాటి తత్త్వార్థాన్ని గ్రహించారు—పరమభోక్త, మాయాబుద్ధి, ప్రకృతి చక్రాలు, తత్త్వసమూహం, శాస్త్రవివేకం, కాలం. నారదుని గురువుగా స్వీకరించి వారు అనావృత్తి మార్గంలో వెళ్లిపోయారు. తరువాత దక్షుడు సవలాశ్వులను కనగా, వారు కూడా అదే తీర్థంలో తపస్సు చేశారు; నారదుని ‘మీ పెద్ద అన్నలను అనుసరించండి’ అనే సంక్షిప్త ఉపదేశంతో వారు కూడా వైరాగ్య–భక్తుల మార్గంలో ప్రవేశించారు. చివరికి దక్షుడు శోకక్రోధాలతో నారదుని అకాల వైరాగ్యానికి కారణమని నిందించి, దేవ–ఋషి–పితృ ‘మూడు ఋణాలు’ ప్రస్తావించి, నారదునికి స్థిర నివాసం లేకుండునట్లు శపిస్తాడు; సహనశీల మహర్షి ఆ శాపాన్ని స్వీకరిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—విష్ణుమాయచే ప్రేరితుడై ప్రజాపతి దక్షుడు పాంచజనీ (అసిక్ని) గర్భమున పది వేల మంది కుమారులను కనెను; వారు ‘హర్యశ్వులు’ అని పిలువబడిరి।
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
ఓ నృపా! దాక్షాయణులైన ఆ కుమారులందరూ ధర్మశీలతలో ఒకే విధంగా, తండ్రి ఆజ్ఞకు విధేయులై ఉండిరి. ప్రజాసృష్టి చేయమని తండ్రి చెప్పగానే వారు పడమర దిశకు వెళ్లిరి।
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
పడమరలో, సింధు నది సముద్రంతో సంగమించే చోట ‘నారాయణ-సరస్’ అనే మహాతీర్థం ఉంది; అది మునులు, సిద్ధులు సేవించే పవిత్రస్థలం।
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
ఆ పవిత్ర సరస్సు జలాన్ని తాకి స్నానమాచరించుట వలన వారి హృదయమలినత తొలగిపోయి, పరమహంసధర్మ కార్యాలలో ఆసక్తి కలిగెను. అయినప్పటికీ తండ్రి ఆజ్ఞకు బద్ధులై ప్రజావృద్ధి కొరకు వారు ఘోర తపస్సు చేసిరి. ఒక రోజు దేవర్షి నారదుడు వారి ఆ తపస్సును చూచి వారియొద్దకు వచ్చెను।
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
ఆ పవిత్ర స్థలంలో హర్యశ్వులు సరస్సు జలాన్ని నిత్యం స్పర్శించి స్నానం చేశారు. క్రమంగా వారి మనస్సు మలినాలు తొలగి, పరమహంస ధర్మకార్యాల పట్ల ఆసక్తి కలిగింది. అయినా తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం ప్రజావృద్ధి కోసం వారు ఘోర తపస్సు చేశారు. ఒక రోజు దేవర్షి నారదుడు ఆ బాలులు అలా శ్రేష్ఠ తపస్సు చేయుట చూచి వారి దగ్గరకు వచ్చాడు.
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
దేవర్షి నారదుడు అన్నాడు—హే హర్యశ్వులారా! మీరు భూమి అంతములను చూడలేదు; అందువల్ల మీరు అనుభవం లేని బాలురు. ఒక రాజ్యం ఉంది, అక్కడ ఒక్క పురుషుడే నివసిస్తాడు; అలాగే ఒక బిలం ఉంది, అందులో ప్రవేశించినవాడు బయటకు రాడు. అక్కడ అత్యంత వ్యభిచారిణి అయిన ఒక స్త్రీ అనేక ఆకర్షణీయ వేషధారణలతో అలంకరించుకుంటుంది; ఆ రాజ్యంలో ఉన్న ఆ ఒక్క పురుషుడే ఆమె భర్త. అక్కడ రెండు దిశలకూ ప్రవహించే నది ఉంది, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో నిర్మితమైన అద్భుత గృహం ఉంది, నానా ధ్వనులు పలికే హంస ఉంది, అలాగే క్షౌరాలు మరియు వజ్రాల వంటి పదునైన వస్తువులతో తయారై స్వయంగా తిరిగే యంత్రం కూడా ఉంది. ఇవన్నీ చూడకుండానే మీరు ప్రజలను ఎలా సృష్టిస్తారు?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
దేవర్షి నారదుడు అన్నాడు—హే హర్యశ్వులారా! మీరు భూమి అంతములను చూడలేదు; అందువల్ల మీరు అనుభవం లేని బాలురు. ఒక రాజ్యం ఉంది, అక్కడ ఒక్క పురుషుడే నివసిస్తాడు; అలాగే ఒక బిలం ఉంది, అందులో ప్రవేశించినవాడు బయటకు రాడు. అక్కడ అత్యంత వ్యభిచారిణి అయిన ఒక స్త్రీ అనేక ఆకర్షణీయ వేషధారణలతో అలంకరించుకుంటుంది; ఆ రాజ్యంలో ఉన్న ఆ ఒక్క పురుషుడే ఆమె భర్త. అక్కడ రెండు దిశలకూ ప్రవహించే నది ఉంది, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో నిర్మితమైన అద్భుత గృహం ఉంది, నానా ధ్వనులు పలికే హంస ఉంది, అలాగే క్షౌరాలు మరియు వజ్రాల వంటి పదునైన వస్తువులతో తయారై స్వయంగా తిరిగే యంత్రం కూడా ఉంది. ఇవన్నీ చూడకుండానే మీరు ప్రజలను ఎలా సృష్టిస్తారు?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
దేవర్షి నారదుడు అన్నాడు—హే హర్యశ్వులారా! మీరు భూమి అంతములను చూడలేదు; అందువల్ల మీరు అనుభవం లేని బాలురు. ఒక రాజ్యం ఉంది, అక్కడ ఒక్క పురుషుడే నివసిస్తాడు; అలాగే ఒక బిలం ఉంది, అందులో ప్రవేశించినవాడు బయటకు రాడు. అక్కడ అత్యంత వ్యభిచారిణి అయిన ఒక స్త్రీ అనేక ఆకర్షణీయ వేషధారణలతో అలంకరించుకుంటుంది; ఆ రాజ్యంలో ఉన్న ఆ ఒక్క పురుషుడే ఆమె భర్త. అక్కడ రెండు దిశలకూ ప్రవహించే నది ఉంది, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో నిర్మితమైన అద్భుత గృహం ఉంది, నానా ధ్వనులు పలికే హంస ఉంది, అలాగే క్షౌరాలు మరియు వజ్రాల వంటి పదునైన వస్తువులతో తయారై స్వయంగా తిరిగే యంత్రం కూడా ఉంది. ఇవన్నీ చూడకుండానే మీరు ప్రజలను ఎలా సృష్టిస్తారు?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
అయ్యో! మీరు తండ్రి ఆజ్ఞ యొక్క నిజమైన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియకున్నారు. తండ్రి సర్వజ్ఞుడు; కానీ ఆయన భావాన్ని గ్రహించకుండా, తగిన విధానాన్ని తెలియక, మీరు ప్రజాసృష్టిని ఎలా చేయగలరు?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు—దేవర్షి నారదుని గూఢవాక్యాలు విని, హర్యశ్వులు ఇతరుల సహాయం లేకుండా తమ సహజ బుద్ధితో వాటిని తామే విచారించారు।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘భూః’ అనగా కర్మక్షేత్రం; జీవుని ఈ దేహమే కర్మల క్షేత్రం, తప్పుడు ఉపాధుల ఆధారం. అనాది కాలం నుండి అనేక దేహాలు పొందుతూ సంసారబంధన మూలంలో చిక్కుకున్నాడు. ఈ బంధన నివృత్తిని చూడక తాత్కాలిక ఫలకర్మల్లో మునిగితే, ఆ కర్మల వల్ల ఏ లాభం?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
ఏకైక భోక్తా, ఈశ్వరుడు పరమభగవానుడే—స్వతంత్రుడు, సర్వదర్శి, షడైశ్వర్యసంపన్నుడు, త్రిగుణాతీతుడు. ఆయనను గ్రహించకుండా మనుషులు క్షణిక సుఖం కోసం పగలు-రాత్రి వ్యర్థంగా శ్రమిస్తే, వారి కర్మల వల్ల ఏ లాభం?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
పాతాళమనే ‘బిల’లో ప్రవేశించినవాడు అరుదుగా తిరిగి కనిపించునట్లు, అలాగే వైకుంఠధామం (ప్రత్యగ్ధామం) చేరిన జీవుడు ఈ సంసారానికి మళ్లీ రాడు. అలాంటి పరమపదం ఉన్నా దానిని చూడక ఈ క్షణిక లోకంలో కోతుల్లా ఎగిరి దూకితే, అతని అసత్కర్మల వల్ల ఏ లాభం?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
రజోగుణమిశ్రమైన చంచల బుద్ధి స్వైరిణీ వేశ్యలా గుణాలనుబట్టి ఎన్నో రూపాలు ధరిస్తుంది. ఇది ఎలా జరుగుతుందో గ్రహించకుండా తాత్కాలిక ఫలకర్మల్లోనే నిమగ్నుడైతే, అతనికి నిజంగా ఏం లభిస్తుంది?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
వేశ్యాభర్త స్వాతంత్ర్యాన్ని కోల్పోయినట్లే, కలుషిత బుద్ధిగల జీవుడు సంసారంలో దీర్ఘంగా తిరుగుతాడు. ప్రకృతిచే బాధింపబడి బుద్ధి గమనాల ప్రకారం సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తాడు; అటువంటి స్థితిలో అసత్కర్మల వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
సృష్టి-ప్రళయాలను కలిగించే మాయ నదిలా రెండు దిశలలో ప్రవహిస్తుంది; ఒడ్డుల దగ్గర ప్రవాహం మరింత వేగంగా ఉంటుంది. అజ్ఞాన జీవుడు అందులో పడితే అలల్లో మునిగి బయటపడలేడు; అటువంటి మాయా నదిలో ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మలకు ఏమి ప్రయోజనం?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
ఇరవై ఐదు తత్త్వాలకు ఆధారమైనవాడు, కారణ-కార్య నియంత అయిన పరమ పురుషుడు భగవానుడు—అద్భుత దర్పణంలా. ఆ పరమ పురుషుణ్ని తెలియక తాత్కాలిక ఫలాల కోసం కర్మచేసేవాడికి ఏమి లాభం?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
బంధనమూ మోక్షమూ చూపించే మహిమగల శాస్త్రాన్ని విడిచి, హంసవలె వివేకపదాన్ని తెలియక మూర్ఖుడు తాత్కాలిక కార్యాలలో మునిగితే—అసత్కర్మల వల్ల అతనికి ఏమి ఫలం?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
కాలచక్రం అత్యంత తీక్ష్ణంగా తిరుగుతుంది, క్షురాలు-వజ్రాల్లా; అది నిరంతరం, స్వతంత్రంగా సమస్త జగత్తును లాగుతుంది. కాలతత్త్వాన్ని అధ్యయనం చేయని మూర్ఖుడికి తాత్కాలిక భౌతిక కర్మల వల్ల ఏమి లాభం?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
శాస్త్రమనే తండ్రి భౌతిక మార్గం నుండి నివర్తింపజేసే ఆజ్ఞను ఎవడు తెలియకపోతే, అతడు దానికి తగిన భక్తిశ్రద్ధతో ఎలా ప్రారంభించగలడు?
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
ఓ రాజా, నారదుని ఉపదేశం విని హర్యశ్వులు ఏకచిత్తులై దృఢనిశ్చయమయ్యారు. ఆయనను గురువుగా స్వీకరించి ప్రదక్షిణ చేసి, తిరిగి రాని మార్గాన్ని అనుసరించారు.
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
సామవేదమూలమైన స్వరబ్రహ్మతో ప్రభువు లీలలను గానంచేస్తూ నారదముని హృషీకేశుని పదపద్మాలలో అఖండంగా మనస్సు నిలిపి లోకలోకాంతరాలలో సంచరించాడు.
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
నారదుని కారణంగా సద్గుణసంపన్నులైన తన కుమారుల నాశం/వియోగం విని దక్షుడు శోకంతో తపించాడు. సుప్రజుడైనా అతడు దుఃఖస్థితిని పొందాడు.
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
పుత్రవియోగ శోకంలో ఉన్న దక్షుణ్ని అజుడు బ్రహ్మ ఉపదేశంతో శాంతింపజేశాడు. ఆపై దక్షుడు భార్య పాఞ్చజనీ గర్భంలో వెయ్యి మంది కుమారులను కనెను; వారు సవలాశ్వులని పిలువబడ్డారు.
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం ప్రజాసృష్టి కోసం దృఢవ్రతాలు ధరించి వారు కూడా నారాయణ-సరస్సుకు వెళ్లారు; అక్కడే వారి అన్నలు ముందుగా సిద్ధిని పొందారు।
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
ఆ పవిత్ర జలస్పర్శమాత్రంతోనే వారి హృదయమలిన వాంఛలు తొలగిపోయాయి; వారు ఓంకారాది పరబ్రహ్మాన్ని జపిస్తూ అక్కడ మహత్తపస్సు చేశారు।
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
కొన్ని నెలలు వారు నీటినే పానంగా తీసుకుని, కొన్ని కాలం వాయువునే ఆహారంగా భావించారు; ఇలా మహత్తపస్సుతో ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తూ ఇడస్పతి నారాయణుని ఆరాధించారు।
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ—మహాత్మ పురుషుడైన నారాయణునికి నమస్కారం; విశుద్ధ సత్త్వధామమైన మహాహంసుని మేము ధ్యానిస్తాము।
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
ఓ రాజేంద్ర! ప్రజాసృష్టి సంకల్పంతో తపస్సులో నిమగ్నమైన ఆ కుమారుల వద్దకూ నారదముని వచ్చి, మునుపటిలాగే గూఢార్థ వాక్యాలు పలికాడు।
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
హే దక్షపుత్రులారా, నేను చెప్పే ఉపదేశవాక్యాలను శ్రద్ధగా వినండి. మీరు జ్యేష్ఠ భ్రాతలైన హర్యశ్వులపై ఎంతో స్నేహం కలవారు; కాబట్టి వారి మార్గాన్నే అనుసరించండి.
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
ధర్మసూత్రాలను తెలిసిన సోదరుడు తన జ్యేష్ఠ సోదరుల అడుగుజాడలను అనుసరిస్తాడు. అటువంటి పుణ్యవంతుడు, సోదరస్నేహం గల మరుత్ దేవతలతో సంగమించి ఆనందిస్తాడు.
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
శుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు: హే శ్రేష్ఠ ఆర్యా, ఇంత చెప్పి కరుణాదృష్టి ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాని నారద ముని తన సంకల్పానుసారం వెళ్లిపోయాడు. దక్షుని కుమారులు కూడా జ్యేష్ఠ సోదరుల మార్గాన్నే అనుసరించి, సంతానోత్పత్తి ప్రయత్నం చేయకుండా కృష్ణచైతన్యంలో నిమగ్నులయ్యారు.
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
సవలాశ్వులు సరైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించారు—భక్తిసేవను సాధించే జీవనరీతితో గాని, పరమపురుషోత్తముని కృపతో గాని లభించే మార్గాన్ని. పడమరకు వెళ్లిన రాత్రుల వలె వారు ఇప్పటికీ తిరిగి రాలేదు.
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
ఆ సమయంలో ప్రజాపతి దక్షుడు అనేక అపశకునాలను చూశాడు. తరువాత వివిధ వనరుల ద్వారా, నారదుని ఉపదేశానుసారం తన రెండవ కుమారసమూహమైన సవలాశ్వులు కూడా జ్యేష్ఠ సోదరుల మార్గాన్ని అనుసరించారని విన్నాడు.
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
సవలాశ్వులు కూడా భగవద్భక్తి-సేవ కోసం ఈ లోకాన్ని విడిచిపోయారని విని దక్షుడు నారదునిపై కోపించాడు; పుత్రశోకంతో దాదాపు మూర్ఛించాడు. దేవర్షి నారదుని ఎదుర్కొనగానే అతని పెదవులు కోపంతో కంపించి, ఇలా పలికాడు।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
శ్రీదక్షుడు పలికెను—అయ్యో, ఓ అసాధూ! సాధువుల వేషం ధరించినా నీవు నిజమైన సాధువు కావు. భిక్షువై నా అమాయక బాలులకు సన్యాసమార్గాన్ని చూపి నాపై ఘోర అన్యాయం చేశావు।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
వారు మూడు ఋణాల నుండి విముక్తులు కాలేదు; తమ కర్తవ్యాలను సరిగా విచారించలేదు. ఓ నారదా, పాపకర్మమూర్తీ! ఋషులు, దేవతలు, తండ్రి పట్ల ఋణబద్ధులైన నా కుమారుల ఈ లోకమూ పరలోకమూ—రెండింటిలోనూ శ్రేయస్సును నీవు అడ్డుకున్నావు।
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
ఇలా నీవు దయలేక అమాయక బాలుల మనస్సును చెదరగొడుతూ, అయినా హరి యొక్క పార్షదుడినని చెప్పుకుంటున్నావు. నీవు భగవంతుని యశస్సును అపకీర్తి చేశావు; నీవు నిర్లజ్జుడవు, కరుణలేనివాడవు. మరి పరమప్రభువు పార్షదుల మధ్య నీవెలా సంచరిస్తావు?
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
ప్రభువు భక్తులు సదా జీవులపై అనుగ్రహం చూపేందుకు తపిస్తారు—నిన్ను తప్ప. నీవు స్నేహాన్ని చంపేవాడివి; శత్రుత్వం లేనివారిలో కూడా శత్రుత్వాన్ని పుట్టిస్తావు. భక్తుడి వేషం ధరించి ఇలాంటి హేయకార్యాలు చేస్తూ నీకు సిగ్గు లేదా?
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
దక్ష ప్రజాపతి అన్నాడు—ఓ కేవలీ! కేవలం వైరాగ్య భావం కలిగితేనే మనిషి సంసార బంధం విడిచిపెట్టడు; నీ మాట అసత్యం. సంపూర్ణ జ్ఞానం మేల్కొనకపోతే, నీవు చేసినట్లుగా కేవలం వేషం మార్చడం వల్ల స్నేహపాశం తెగదు।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
మనిషి విషయభోగం ఎంత కఠినమైన దుఃఖకారణమో స్వయంగా అనుభవించకుండా తెలుసుకోలేడు; అందుకే అతడు తనంతట తానే విరక్తి చెందుతాడు. ఇతరుల వల్ల బుద్ధి మారినవాడు, స్వానుభవంతో మారినవాడిలా అంతగా వైరాగ్యాన్ని పొందడు।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
నీవు మా వంటి వేదవిధి ప్రకారం కర్మకాండలో నిమగ్నమైన, గృహస్థధర్మం ఆచరించే సాధు గృహమేధుల పట్ల అత్యంత అసహ్యమైన అప్రీతి కార్యం చేశావు; దాన్ని నేను సహిస్తున్నాను. భార్యా పిల్లలతో గృహస్థుడిగా ఉండి కూడా నేను యజ్ఞ-వ్రతాలు పాటిస్తాను; కానీ నీవు కారణం లేకుండా నా కుమారులను సన్యాస మార్గానికి మోహింపజేశావు—ఇది ఒక్కసారి సహ్యమే।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
ఓ తంతుకృంతన! నీవు ఒకసారి నా కుమారులను దూరం చేశావు; ఇప్పుడు మళ్లీ అదే అపశకున కార్యం చేశావు. కాబట్టి ఓ మూర్ఖా, నేను నిన్ను శపిస్తున్నాను—నీవు లోకములన్నీ తిరుగుతావు గానీ ఎక్కడా నీకు స్థిర నివాసం ఉండదు।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు—ఓ రాజా! సాధువులచే ఆమోదింపబడిన నారద ముని దక్షుడి శాపాన్ని విని, “తద్ బాఢమ్—అలాగే,” అని చెప్పి స్వీకరించాడు. ఇదే సాధుత్వం—సామర్థ్యం ఉన్నా సహించి, ప్రతిశాపం చేయడు।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.