Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
వృత్రాసురుని వధ అనంతరం సమస్త జగత్తుకు ఉపశమనం కలిగింది; కానీ ఇంద్రుడు మాత్రం ఒంటరిగా కలతచెందాడు. పరిష్కిత్తు కారణం అడిగితే శుకదేవుడు వివరించాడు—ఇంద్రునికి బ్రహ్మహత్య భయం; వృత్రాసురుడు బ్రాహ్మణసదృశుడిగా భావించబడుటవల్ల అతని వధకు ఘోర ప్రతిక్రియ ఉంటుంది. ఇంద్రుడు గతంలో విశ్వరూప వధపాపం స్త్రీలు, భూమి, వృక్షాలు, జలంలో పంచబడినదాన్ని స్మరించి, ఈసారి కూడా అలా ఉపశమనం సాధ్యమా అని సందేహించాడు. ఋషులు ధైర్యం చెప్పి—అశ్వమేధ యజ్ఞం ద్వారా అంతర్యామి నారాయణుని ప్రసన్నం చేయడం, అలాగే హరినామ శుద్ధి శక్తి వల్ల పాపం నశిస్తుందని తెలిపారు. వృత్రవధానంతరం పాపం భయంకర చాండాలినీ రూపంలో ప్రత్యక్షమై ఇంద్రుణ్ని వెంబడించింది. ఇంద్రుడు పారిపోయి మానససరోవరంలోని కమల నాళంలో వెయ్యేళ్లు దాగి ఉన్నాడు; ఆ మధ్య నహుషుడు తాత్కాలికంగా రాజ్యమాడి అహంకారంతో పతనమై శాపంతో సర్పమయ్యాడు. లక్ష్మీ సాన్నిధ్యం మరియు కఠిన విష్ణుభక్తి వలన ఇంద్రుని పాపం క్రమంగా క్షీణించింది. బ్రాహ్మణులు అతన్ని పిలిచి అశ్వమేధాన్ని నిర్వహించారు; సూర్యోదయం మబ్బును తొలగించినట్లు యజ్ఞం ప్రతిక్రియలను తొలగించి ఇంద్రుని స్థితిని పునఃస్థాపించింది. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ కథ శ్రవణం మంగళం, విజయం, దీర్ఘాయుష్షు, పాపవిమోచనం ప్రసాదించి భక్తితో శుద్ధి మార్గాన్ని చూపుతుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను: ఓ రాజా! వృత్రాసురుడు చంపబడినప్పుడు, ఇంద్రుడు తప్ప ముల్లోకాలలోని లోకపాలకులందరూ మరియు జీవులందరూ తక్షణమే ప్రశాంతముగా మరియు బాధారహితులుగా మారిరి.
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
ఆ తదుపరి దేవతలు, మహర్షులు, పితృదేవతలు, భూతగణాలు, దైత్యులు, దేవతానుచరులు, బ్రహ్మ, శివుడు మరియు ఇంద్రాది దేవతలందరూ తమ తమ లోకములకు తిరిగి వెళ్లిరి. వెళ్ళునప్పుడు ఎవరూ ఇంద్రునితో మాట్లాడలేదు.
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
శ్రీరాజు పలికెను—ఓ మునీ, ఇంద్రుని అసంతృప్తికి కారణం వినదలచితిని. వృత్రాసురుని వధతో దేవతలందరు సుఖించారు; మరి ఇంద్రునికి దుఃఖం ఎందుకు కలిగింది?
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—వృత్రాసురుని అసాధారణ పరాక్రమంతో దేవతలూ ఋషులూ అందరూ కలవరపడ్డారు. అతని వధకై ఇంద్రుని వేడుకున్నారు; కానీ బ్రాహ్మణహత్య భయంతో ఇంద్రుడు అంగీకరించలేదు.
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
ఇంద్రుడు పలికెను—విశ్వరూపుని వధచేసి నేను మహాపాపాన్ని పొందాను; స్త్రీలు, భూమి, వృక్షాలు, జలము కరుణచేసి ఆ పాపాన్ని భాగాలుగా పంచుకున్నారు. ఇప్పుడు వృత్రాసురుడు—మరో బ్రాహ్మణుడు—ను చంపితే, ఆ పాపం నుండి నేను ఎలా విముక్తి పొందగలను?
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఇది విని ఋషులు మహేంద్రునితో అన్నారు: “నీకు మంగళం కలుగుగాక. భయపడకు. మేము నీకోసం అశ్వమేధ యాగం నిర్వహిస్తాము; బ్రాహ్మణవధజన్య పాపం నుండి నిన్ను విముక్తి చేస్తుంది.”
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
ఋషులు కొనసాగించారు—ఓ ఇంద్రా, అశ్వమేధ యాగం ద్వారా పరమాత్మ, పురుషోత్తముడు, సర్వేశ్వరుడు అయిన నారాయణ దేవుని ప్రసన్నం చేస్తే, జగత్తునే వధించిన పాపం నుండికూడా విముక్తి లభిస్తుంది; వృత్రాసురుని వంటి దైత్యుని వధ గురించి చెప్పనక్కర్లేదు.
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
బ్రాహ్మణుని, గోవును, తండ్రిని, తల్లిని లేదా గురువును చంపిన వాడు కూడా శ్రీమన్నారాయణుని పవిత్ర నామాన్ని జపించడం ద్వారా తక్షణమే అన్ని పాపపు కర్మల నుండి విముక్తి పొందగలడు. చండాలుల వంటి ఇతర పాపులు కూడా ఈ విధంగా విముక్తి పొందవచ్చు. మేము మీ కోసం గొప్ప అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహిస్తాము. మీరు ఆ విధంగా నారాయణుని ప్రసన్నం చేసుకుంటే, మీరు ఎందుకు భయపడాలి?
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
బ్రాహ్మణుని, గోవును, తండ్రిని, తల్లిని లేదా గురువును చంపిన వాడు కూడా శ్రీమన్నారాయణుని పవిత్ర నామాన్ని జపించడం ద్వారా తక్షణమే అన్ని పాపపు కర్మల నుండి విముక్తి పొందగలడు. చండాలుల వంటి ఇతర పాపులు కూడా ఈ విధంగా విముక్తి పొందవచ్చు. మేము మీ కోసం గొప్ప అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహిస్తాము. మీరు ఆ విధంగా నారాయణుని ప్రసన్నం చేసుకుంటే, మీరు ఎందుకు భయపడాలి?
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి ఇలా అన్నారు: ఋషుల మాటలతో ప్రోత్సహించబడిన ఇంద్రుడు తన శత్రువైన వృత్రాసురుని చంపాడు. అతడు చనిపోయినప్పుడు, బ్రహ్మహత్యా పాతకం ఇంద్రుని ఆశ్రయించింది.
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
దేవతల సలహాను అనుసరించి, ఇంద్రుడు వృత్రాసురుని చంపాడు, కానీ ఈ పాపపు హత్య కారణంగా అతడు బాధపడ్డాడు. ఇతర దేవతలు సంతోషంగా ఉన్నప్పటికీ, వృత్రాసురుని చంపడం ద్వారా ఇంద్రుడు ఆనందాన్ని పొందలేకపోయాడు. ఇంద్రుని ఇతర సుగుణాలైన సహనం మరియు ఐశ్వర్యం అతని దుఃఖంలో అతనికి సహాయం చేయలేకపోయాయి.
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
పాపం ఒక చండాల స్త్రీ రూపంలో తనను వెంబడించడం ఇంద్రుడు చూశాడు. ఆమె చాలా ముసలిదిగా కనిపించింది, ఆమె శరీర అవయవాలన్నీ వణుకుతున్నాయి. క్షయవ్యాధితో బాధపడుతున్నందున, ఆమె శరీరం మరియు వస్త్రాలు రక్తంతో కప్పబడి ఉన్నాయి. భరించలేని చేపల వాసనతో వీధిని కలుషితం చేస్తూ, ఆమె ఇంద్రుని "ఆగు! ఆగు!" అని పిలిచింది.
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ఇంద్రుడు తనను, పాప స్వరూపిణి అయిన ఒక చండాల స్త్రీ వెంబడించడం చూశాడు. ఆమె ముసలితనంతో వణుకుతూ, రక్తసిక్తమైన వస్త్రాలతో, 'ఆగు! ఆగు!' అని అరుస్తూ వస్తోంది.
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
ఓ రాజా! ఇంద్రుడు మొదట ఆకాశానికి పారిపోయాడు, కానీ అక్కడ కూడా ఆ స్త్రీ వెంటాడింది. చివరకు ఆయన ఈశాన్య దిశగా వెళ్లి మానస సరోవరంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
బ్రహ్మహత్యా పాతకం నుండి విముక్తి కోసం ఆలోచిస్తూ, ఇంద్రుడు వెయ్యి సంవత్సరాలు తామర తూడు దారాలలో దాక్కున్నాడు. అగ్ని నీటిలోకి రాలేకపోవడంతో ఆయనకు ఆహారం అందలేదు.
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
ఇంద్రుడు దాక్కున్న సమయంలో, నహుషుడు తన తపోబలంతో స్వర్గాన్ని పాలించాడు. కానీ ఐశ్వర్య మదంతో కళ్ళు మూసుకుపోయి, ఇంద్రాణిని కోరుకుని, శాపవశాత్తు పాముగా మారాడు.
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
విష్ణువు భార్య అయిన లక్ష్మీదేవి రక్షణ మరియు సత్య ధ్యానం వల్ల ఇంద్రుని పాపం నశించింది. బ్రాహ్మణులు ఆయనను తిరిగి పిలిచారు, ఆయన తన పదవిని తిరిగి పొందాడు.
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
హే భారత! మహేంద్రుడు స్వర్గలోకానికి చేరినప్పుడు బ్రహ్మర్షులు అతని వద్దకు వచ్చి, పరమపురుషుని ప్రసన్నం చేయుటకు అశ్వమేధయజ్ఞంలో విధివిధానంగా అతనికి దీక్షను కల్పించారు।
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
తర్వాత బ్రహ్మవాదులు మహేంద్రుని చేత విస్తరింపజేసిన అశ్వమేధయజ్ఞంలో, సర్వదేవమయాత్ముడైన పరమపురుషుని ఆరాధించుటవలన ఇంద్రుని సమస్త పాపఫలాలు శమించాయి। ఓ నృపా! త్వాష్టృవధ వంటి ఘోర పాపమూ ఆ యజ్ఞంతో క్షణంలో శూన్యమైంది; సూర్యోదయంతో మబ్బు తొలగినట్లుగా।
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
తర్వాత బ్రహ్మవాదులు మహేంద్రుని చేత విస్తరింపజేసిన అశ్వమేధయజ్ఞంలో, సర్వదేవమయాత్ముడైన పరమపురుషుని ఆరాధించుటవలన ఇంద్రుని సమస్త పాపఫలాలు శమించాయి। ఓ నృపా! త్వాష్టృవధ వంటి ఘోర పాపమూ ఆ యజ్ఞంతో క్షణంలో శూన్యమైంది; సూర్యోదయంతో మబ్బు తొలగినట్లుగా।
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
మరీచి మొదలైన మహర్షులు శాస్త్రోక్త విధానముల ప్రకారం వాజిమేధ (అశ్వమేధ) యజ్ఞాన్ని విస్తరించి, అధియజ్ఞుడైన పురాణపురుషుడు—పరమాత్మ భగవంతుని ఆరాధించారు. అలా ఇంద్రుడు పాపరహితుడై తన మహత్తర స్థానాన్ని తిరిగి పొందాడు; అందరూ మళ్లీ అతనిని గౌరవించారు।
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
ఈ మహాఖ్యానం సమస్త పాపాలను కడిగివేసేది, తీర్థపదుడైన భగవంతుని కీర్తనను కలిగించేది, భక్తి యొక్క మహిమను ఉద్ధరించేది, ఇంద్రుడు–వృత్రాసురుడు వంటి భక్తజనుల వర్ణనను చెప్పేది, అలాగే మహేంద్రుని పాపమోచనము మరియు దేవతల విజయాన్ని ప్రకటించేది. అందుచేత పండితులు దీన్ని నిత్యం పఠించాలి; పర్వదినములలో వినీ పునరుక్తి చేయాలి. ఇది ధన్యము, యశోదాయకము, సమస్త పాపమోచకము, శత్రుజయకరము, సర్వతోముఖ మంగళకరము, ఆయుష్షు వృద్ధికరము।
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
ఈ మహాఖ్యానంలో భగవాన్ నారాయణుని తీర్థపద కీర్తనం, భక్తిసేవ యొక్క మహోన్నతత, ఇంద్రుడు–వృత్రాసురుడు వంటి భక్తజనుల వర్ణన, అలాగే ఇంద్రుని పాపబంధ విమోచనం మరియు దైత్యయుద్ధ విజయము చెప్పబడింది. దీనిని గ్రహించుటవలన సమస్త పాపఫలములు క్షాళితమగును; అందుకే పండితులు దీనిని నిత్యం చదివి పర్వదినములలో శ్రవణ-కీర్తనము చేస్తారు. ఈ కథ ధన్యము, యశస్సు ప్రసాదించునది, సర్వపాపమోచకము, శత్రుజయకరము, సర్వమంగళకరము, ఆయుష్యవర్ధకము।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.