Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥

సూత గోస్వామి పలికారు: కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ప్రజలను చంపినందుకు భయపడి, ధర్మ సూక్ష్మాలను తెలుసుకోవాలనే కోరికతో, మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు భీష్ముడు అంపశయ్యపై పడి ఉన్న ప్రదేశానికి వెళ్ళాడు.

Verse 2

तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥

ఆ సమయంలో అతని సోదరులందరూ బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన ఉత్తమమైన గుర్రాలు పూన్చిన రథాలపై అతనిని అనుసరించారు. వారితో పాటు వ్యాసుడు, ధౌమ్యుడు వంటి ఋషులు కూడా ఉన్నారు.

Verse 3

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥

ఓ విప్రర్షీ! భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు కూడా అర్జునునితో కలిసి రథంపై అనుసరించాడు. గుహ్యకులతో కూడిన కుబేరుని వలె మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు ఎంతో వైభవంగా కనిపించాడు.

Verse 4

द‍ृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्‍च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥

భూమిపై పడి ఉన్న, ఆకాశం నుండి పడిన దేవుడివలె కనిపించిన భీష్ముని చూచి, రాజు యుధిష్ఠిరుడు పాండవులు, తమ్ముళ్లు మరియు చక్రధారి శ్రీకృష్ణునితో కలిసి ఆయనకు ప్రణామం చేశాడు।

Verse 5

तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥

భరతవంశ శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముని దర్శించుటకై అక్కడ దేవర్షులు, బ్రహ్మర్షులు, రాజర్షులు—సత్త్వగుణంలో స్థితులైన సమస్త మహాత్ములు—సమావేశమయ్యారు।

Verse 6

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥

పర్వత ముని, నారదుడు, ధౌమ్యుడు, భగవాన్ బాదరాయణ వ్యాసుడు, బృహదశ్వుడు, భరద్వాజుడు, శిష్యులతో కూడిన రేణుకాసుత పరశురాముడు, వసిష్ఠుడు, ఇంద్రప్రమదుడు, త్రితుడు, గృత్సమదుడు, అసితుడు, కక్షీవాన్, గౌతముడు, అత్రి, కౌశికుడు మరియు సుదర్శనుడు—ఈ మునులందరూ అక్కడ ఉన్నారు।

Verse 7

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥

పర్వత ముని, నారదుడు, ధౌమ్యుడు, భగవాన్ బాదరాయణ వ్యాసుడు, బృహదశ్వుడు, భరద్వాజుడు, శిష్యులతో కూడిన రేణుకాసుత పరశురాముడు, వసిష్ఠుడు, ఇంద్రప్రమదుడు, త్రితుడు, గృత్సమదుడు, అసితుడు, కక్షీవాన్, గౌతముడు, అత్రి, కౌశికుడు మరియు సుదర్శనుడు—ఈ మునులందరూ అక్కడ ఉన్నారు।

Verse 8

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥

హే బ్రాహ్మణా! బ్రహ్మరాత (శుకదేవుడు) మొదలైన ఇతర నిర్మల మునులు కూడా, కశ్యపుడు, ఆంగిరసుడు మొదలైనవారు తమ తమ శిష్యులతో కలిసి అక్కడికి వచ్చారు।

Verse 9

तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥

అష్టవసువులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్మదేవుడు దేశ-కాలానుసార ధర్మతత్త్వం తెలిసి అక్కడ సమవేతమైన మహాభాగ ఋషులను యథావిధిగా ఆహ్వానించి పూజించాడు।

Verse 10

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥

ఆయన మహిమ తెలిసిన భీష్మదేవుడు జగదీశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుని—అతడు అందరి హృదయాలలో నివసించినప్పటికీ అంతరంగ శక్తిచే దివ్య విగ్రహాన్ని ప్రదర్శించువాడు—తన ముందే ఆసీనుడిగా చూసి యథావిధిగా పూజించాడు।

Verse 11

पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥

మహారాజ పాండుని కుమారులు సమీపంలో మౌనంగా కూర్చుని, వినయం మరియు ప్రేమతో నిండిపోయి ఉన్నారు. అది చూసి భీష్మదేవుడు స్నేహభావంతో వారిని అభినందించాడు; ప్రేమాశ్రువులతో అతని కళ్ళు మసకబారాయి।

Verse 12

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥

భీష్మదేవుడు అన్నాడు—అయ్యో, ఎంత కష్టం, ఎంత అన్యాయం! ఓ ధర్మనందనులారా, ఇంత క్లేశంలో మీరు జీవించడానికి అర్హులు కారు; అయినా బ్రాహ్మణులు, ధర్మం మరియు అచ్యుతుని ఆశ్రయంతో మీరు రక్షింపబడ్డారు।

Verse 13

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥

మహా అతిరథుడైన పాండుడు మరణించినప్పుడు నా కోడలు పృథా (కుంతీ) అనేక చిన్న పిల్లలతో విధవగా మిగిలింది; అందువల్ల ఆమె ఎన్నో కష్టాలు అనుభవించింది. మీరు పెద్దవారైన తరువాత కూడా మీ కారణంగా ఆమెకు మళ్లీ మళ్లీ బాధలు వచ్చాయి।

Verse 14

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥

మీకు అప్రీతికరంగా జరిగినదంతా అనివార్యమైన కాలకృతమేనని నేను భావిస్తున్నాను. ఆ కాలాధీనంగా సమస్త లోకాలు, వాయువశంగా మేఘసమూహంలా కొట్టుకుపోతాయి.

Verse 15

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥

ధర్మదేవుని కుమారుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు, గదాపాణి భీముడు, గాండీవధనుస్సు అర్జునుడు, అంతకన్నా పైగా పాండవుల సాక్షాత్ సుహృదుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఉన్న చోట కూడా విపత్తు కలగడం—అహో, అనివార్య కాల ప్రభావం ఎంత ఆశ్చర్యకరం!

Verse 16

न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥

ఓ రాజా, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని సంకల్పాన్ని ఎవరూ ఎప్పుడూ పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. దానిని తెలుసుకోవాలని తీవ్రంగా విచారించే మహాకవులు, మహర్షులూ కూడ మోహితులవుతారు.

Verse 17

तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥

కాబట్టి, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఇది అంతా భగవంతుని వ్యవస్థేనని నిశ్చయించు. ఆయన అచింత్య సంకల్పాన్ని అనుసరించి నడుచు. నీవు ఇప్పుడు నియుక్త పరిపాలకుడవు; ప్రభూ, అనాథులైన ప్రజలను కాపాడు.

Verse 18

एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥

ఈ శ్రీకృష్ణుడే సాక్షాత్ భగవాన్—ఆదిపురుషుడు, ప్రథమ నారాయణుడు, పరమ భోక్త. ఆయన తన మాయాశక్తితో లోకాన్ని మోహింపజేస్తూ వృష్ణివంశంలో మనలాగే గూఢంగా సంచరిస్తున్నాడు.

Verse 19

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥

హే రాజా, ఆయన మహిమను అత్యంత గోప్యంగా భగవాన్ శివుడు తెలుసుకొనుచున్నాడు; దేవర్షి నారదుడు మరియు సాక్షాత్ భగవాన్ కపిలుడును కూడా ప్రత్యక్ష సాన్నిధ్యమువలన దానిని ఎరుగుదురు।

Verse 20

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥

హే రాజా, నీవు అజ్ఞానవశాత్ ఆయనను మాతులేయుడు, అత్యంత ప్రియ మిత్రుడు, పరమ సుహృదుడు అని భావించి, స్నేహముతో సచివుడిగా, దూతగా, ఉపకారిగా, సారథిగా నియమించితివి—ఆయనే సాక్షాత్ భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు।

Verse 21

सर्वात्मन: समद‍ृशो ह्यद्वयस्यानहङ्‍कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्‍वचित् ॥ २१ ॥

ఆయన సర్వాత్ముడు, సమదర్శి, అద్వయుడు, భేదాభిమానమనే అహంకారరహితుడు. అందుచేత నిరవద్యుడైన ఆయన చేసే ఏ కార్యమూ ఎక్కడా పక్షపాతమో భౌతిక మత్తో కలిగించదు; ఆయన సమస్థితిలో ఉన్నాడు।

Verse 22

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥

అయినప్పటికీ, హే రాజా, చూడు—ఏకాంత భక్తులపై కరుణచూపి, నేను ప్రాణాలు విడిచే వేళ సాక్షాత్ శ్రీకృష్ణుడు నాకు దర్శనమిచ్చుటకు వచ్చెను।

Verse 23

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥

భక్తితో మనస్సును ఆయనయందు లీనముచేసి, వాణితో ఆయన నామకీర్తన చేస్తూ, యోగి దేహాన్ని విడిచినప్పుడు—కామ్యకర్మబంధనముల నుండి విముక్తుడగును।

Verse 24

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥

నాలుగు భుజాలు గల దేవదేవుడు భగవంతుడు, శోభిత కమలముఖంతో, ఉదయసూర్యంలా అరుణ నేత్రాలు ప్రసన్న హాసంతో ప్రకాశిస్తూ—నేను ఈ దేహాన్ని విడిచే క్షణంలో ఆయన కృపచేసి నన్ను వేచియుండుగాక।

Verse 25

सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुश‍ृण्वताम् ॥ २५ ॥

సూతుడు చెప్పెను—భీష్మదేవుని మధుర వాక్యాన్ని విని, శరపంజరంపై శయనించిన ఆయనను మహారాజ యుధిష్ఠిరుడు, సమస్త మహర్షుల సమక్షంలో వివిధ ధర్మతత్త్వాల గురించి ప్రశ్నించాడు।

Verse 26

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥

యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు భీష్మదేవుడు ముందుగా వ్యక్తి స్వభావ-యోగ్యత ప్రకారం వర్ణాశ్రమ విభాగాలను నిర్వచించాడు; తరువాత రెండు విధాలుగా—వైరాగ్యంతో నివృత్తి, రాగంతో ప్రవృత్తి—ఇవిరండింటి లక్షణాలను క్రమంగా వివరించాడు।

Verse 27

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥

తర్వాత ఆయన విభాగాలుగా దానధర్మం, రాజధర్మం, మోక్షధర్మం వివరించాడు; అనంతరం స్త్రీధర్మం మరియు భగవద్భక్తుల ధర్మాన్ని సంక్షేపంగా కూడా, విస్తారంగా కూడా వర్ణించాడు।

Verse 28

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥

తర్వాత, ఓ మునీ, ఆయన తగిన ఉపాయాలతో కూడిన ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం ను యథావిధిగా వర్ణించాడు; తత్త్వవేత్త అయినందున అనేక కథానికలు, ఇతిహాసాల నుండి ఉదాహరణలు చూపుతూ వివరించాడు।

Verse 29

धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥

భీష్మదేవుడు ధర్మకర్తవ్యాలను ఉపదేశించుచుండగా, సూర్యగతి ఉత్తరాయణంలో ప్రవేశించింది. స్వేచ్ఛామరణాన్ని కోరే యోగులు ఈ కాలాన్ని అత్యంత వాంఛనీయంగా భావిస్తారు.

Verse 30

तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुर:स्थितेऽमीलितद‍ृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥

అప్పుడు సహస్రార్థభరితమైన వాక్యాలను ముగించి, సమస్త సంగబంధనాల నుండి విముక్తుడై, తన మనస్సును ఆదిపురుషునిపై నిలిపాడు. ముందర నిలిచిన చతుర్భుజుడు, మెరిసే పీతాంబరధారి శ్రీకృష్ణునిపై అతడు తెరిచిన కళ్లను స్థిరపరిచాడు.

Verse 31

विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥

శుద్ధ ధ్యానంతో శ్రీకృష్ణుని దర్శించగానే అతడు సమస్త అశుభాల నుండి విముక్తుడయ్యాడు; బాణగాయల వల్ల కలిగిన శరీర వేదన కూడా వెంటనే తొలగింది. ఇంద్రియాల బాహ్య క్రియలు ఆగిపోయి, దేహాన్ని విడిచిపెడుతూ సమస్త జీవుల నియంత జనార్దనుని అతీతంగా స్తుతించాడు.

Verse 32

श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्‍वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भ‍वप्रवाह: ॥ ३२ ॥

శ్రీభీష్ముడు పలికెను—ఇన్నాళ్లు వివిధ విషయాలు, కర్తవ్యాలలో నిమగ్నమైన నా మతి ఇప్పుడు తృష్ణారహితమై, సాత్వతపుంగవుడైన సర్వశక్తిమంతుడు శ్రీకృష్ణ భగవానునిలో స్థిరపడుగాక. ఆయన స్వయంసుఖసంపన్నుడు; అయినా భక్తుల నాయకుడై లీలార్థం కొన్నిసార్లు ప్రకృతిలో అవతరిస్తాడు; ఆయన నుంచే జగత్‌ప్రవాహం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 33

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥

త్రిభువనాన్ని మోహింపజేసే తమాలవర్ణ శ్యాముడు, సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించే పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడు, కేశలతలతో ఆవరిత కమలముఖుడు, అర్జునుని విజయం-సఖుడు శ్రీకృష్ణునిపై నా నిర్దోషమైన రతి కలుగుగాక; కర్మఫలాసక్తి నాకు ఉండకూడదు.

Verse 34

युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्‍कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥

యుద్ధభూమిలో గుర్రాల డెక్కల నుండి లేచిన ధూళితో శ్రీకృష్ణుని జుట్టు బూడిద రంగులోకి మారింది. శ్రమ వలన ఆయన ముఖంపై చెమట బిందువులు అలంకారాలుగా మారాయి. నా పదునైన బాణాల గాయాలను ఆభరణాలుగా స్వీకరించిన ఆ శ్రీకృష్ణునిపై నా మనస్సు లగ్నమగు గాక.

Verse 35

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥

తన మిత్రుడైన అర్జునుని ఆజ్ఞ మేరకు, శ్రీకృష్ణుడు ఇరు పక్షాల సైన్యాల మధ్య రథాన్ని నిలిపాడు. అక్కడ ఉండి, తన చూపుతోనే శత్రువుల ఆయుష్షును హరించాడు. పార్థుని సఖుడైన ఆ కృష్ణునిపై నాకు అనురక్తి కలుగుగాక.

Verse 36

व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥

యుద్ధభూమిలో తన బంధువులను చూసి అర్జునుడు అజ్ఞానంతో యుద్ధం పట్ల విముఖత చూపినప్పుడు, భగవంతుడు ఆత్మవిద్య ద్వారా అతని అజ్ఞానాన్ని తొలగించాడు. ఆ పరమాత్ముని పాదపద్మాలపై నా భక్తి స్థిరంగా ఉండుగాక.

Verse 37

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥

నా ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చడానికి, తన ప్రతిజ్ఞను పక్కనపెట్టి, కృష్ణుడు రథం నుండి దూకాడు. రథచక్రాన్ని చేతిలో ధరించి, సింహం ఏనుగుపైకి లంఘించినట్లు నా వైపు వేగంగా పరుగెత్తాడు. ఆ ేగంలో ఆయన పైవస్త్రం కూడా జారిపోయింది.

Verse 38

शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥

ముక్తిని ప్రసాదించే భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు నా పరమ గమ్యం అగుగాక. యుద్ధభూమిలో నా పదునైన బాణాల దెబ్బలకు ఆయన కవచం ముక్కలై, శరీరం రక్తసిక్తమైంది. అయినా, కోపంతో నన్ను చంపడానికి ఆయన నాపైకి దూసుకువచ్చారు. ఆ ముకుందుడే నాకు దిక్కు.

Verse 39

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥

మరణక్షణంలో నా పరమాసక్తి భగవాన్ శ్రీకృష్ణునియందే నిలవాలి. కురుక్షేత్రంలో అర్జునుని సారథిగా, కుడిచేతిలో చాబుకును, ఎడమచేతిలో లగ్గాన్ని పట్టుకొని, రథరక్షణలో అప్రమత్తుడై ఉన్న ఆ దర్శనీయ శ్రీమూర్తినే నేను ధ్యానిస్తాను. ఆయనను చూసినవారు దేహాంతరంలో తమ స్వరూపాన్ని పొందారు.

Verse 40

ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा: प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥

లలితమైన గతి-విలాసాలు, మధుర హాస్యం, ప్రేమభరిత దృష్టి ద్వారా వ్రజ గోపికల హృదయాల్లో గొప్ప మానాన్ని కలిగించిన భగవాన్ శ్రీకృష్ణునియందే నా మనస్సు స్థిరమగుగాక. రాసనృత్యంలో ఆయన అంతర్ధానమైనప్పుడు గోపికలు ఉన్మాదావస్థలో ఆయన చలనాలు-భంగిమలను అనుకరించి తమ సహజస్థితికి చేరారు.

Verse 41

मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त: सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम द‍ृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥

యుధిష్ఠిర మహారాజు నిర్వహించిన రాజసూయ యజ్ఞంలో, మునిగణాలు మరియు శ్రేష్ఠ రాజులతో నిండిన మహాసభలో, దర్శనీయుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని అందరూ పరమ పురుషోత్తముడిగా పూజించారు. ఇది నా కళ్లముందే జరిగింది; ఆ స్మరణతో నా మనస్సు ప్రభువులో నిలవుగాక.

Verse 42

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिद‍ृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥

ఇప్పుడు నేను ఆ అజన్ముడైన ఏకైక భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని సంపూర్ణ ఏకాగ్రతతో ధ్యానించగలను; ఆయన దేహధారుల ప్రతి హృదయంలో, తర్కకల్పనలలో మునిగినవారి హృదయాల్లో కూడా అధిష్ఠితుడై ఉన్నాడు. సూర్యుడు ఒకడే అయినా చూపు భేదంతో అనేకంగా కనిపించినట్లు, ప్రభువు ఒకడే అయినా అందరి హృదయాల్లో ఉన్నాడు. ద్వైతమోహం ఇప్పుడు తొలగింది.

Verse 43

सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्द‍ृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥

సూత గోస్వామి అన్నారు—ఈ విధంగా భీష్మదేవుడు మనస్సు, వాక్కు, దృష్టి మరియు సమస్త వృత్తులతో తన ఆత్మను భగవాన్ శ్రీకృష్ణ పరమాత్మలో లీనముచేసి, నిశ్శబ్దుడై, అంతఃశ్వాసం నిలిపివేశాడు.

Verse 44

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥

భీష్మదేవుడు నిష్కల బ్రహ్మంలో లీనమయ్యాడని తెలిసి, అక్కడ ఉన్నవారందరూ దినాంతంలో పక్షులవలె మౌనమయ్యారు।

Verse 45

तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥

ఆపై దేవులు, మనుషులు మ్రోగించిన దుందుభులు గంభీరంగా నినదించాయి; సజ్జనులు రాజులను స్తుతించారు, ఆకాశం నుంచి పుష్పవృష్టి కురిసింది।

Verse 46

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥

ఓ భృగువంశజుడా (శౌనకా), భీష్మదేవుని దేహనిర్హరణాది అంత్యక్రియలు చేయించి, మహారాజ యుధిష్ఠిరుడు క్షణకాలం శోకగ్రస్తుడయ్యాడు।

Verse 47

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥

ఆనందించిన మునులు అక్కడున్న శ్రీకృష్ణుని గూఢమైన వైదిక స్తోత్రాలతో స్తుతించారు; అనంతరం కృష్ణుని హృదయంలో ధరించి తమ తమ ఆశ్రమాలకు తిరిగిపోయారు।

Verse 48

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्‍त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥

ఆపై మహారాజ యుధిష్ఠిరుడు శ్రీకృష్ణునితో కలిసి గజాహ్వయం (హస్తినాపురం) వెళ్లి, అక్కడ తన మామగారిని మరియు తపస్విని గాంధారిని సాంత్వనపరిచాడు।

Verse 49

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥

తండ్రి అనుమతితో, వాసుదేవ శ్రీకృష్ణుని సమ్మతితో, ధర్మపరాయణుడైన మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు పితృ‑పైతామహ రాజ్యాన్ని రాజధర్మానుసారం పాలించాడు.