Adhyaya 5

Verse 1

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

ఋషభదేవుడు పలికెను—ఓ కుమారులారా, మానవదేహం పొందినవాడు కుక్కలు, పందులు వంటి మలభక్షకులకు లభించే ఇంద్రియసుఖం కోసం రాత్రింబవళ్ళు కష్టపడకూడదు। దివ్య తపస్సు చేయండి; దానివల్ల హృదయం శుద్ధమై భక్తిసేవ ద్వారా అనంత బ్రహ్మసుఖం లభిస్తుంది॥

Verse 2

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

మహాత్ముల సేవే ముక్తికి ద్వారం; స్త్రీ-విషయాసక్తుల సహవాసుల సహవాసం అంధకార ద్వారం (నరకమార్గం). మహాత్ములు సమదృష్టి, ప్రశాంతులు, క్రోధరహితులు, సర్వహితైషులు, సాధువులు—భక్తిసేవలో నిత్యం నిమగ్నులు॥

Verse 3

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

భగవంతునిపై ప్రేమను పెంపొందించదలచినవారు కృష్ణసంబంధం లేని పనుల్లో ఆసక్తి చూపరు. శరీరపోషణలో మునిగిన వారితో కలవరు. గృహస్థులైనా ఇల్లు, భార్య, పిల్లలు, మిత్రులు, ధనం పట్ల ఆసక్తి ఉండదు; అయినా కర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయరు—జీవనధారణకు అవసరమైనంత మాత్రమే సంపాదిస్తారు॥

Verse 4

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

ఇంద్రియసుఖమే జీవనలక్ష్యమని భావించే వాడు మత్తుడై పాపకర్మలు చేస్తాడు. గత దుష్కర్మల ఫలంగా ఈ శరీరం లభించిందని, అది నశ్వరమైనా దుఃఖకారణమని అతడు గ్రహించడు. కనుక మళ్లీ మళ్లీ ఇంద్రియభోగం కోసం కర్మల్లో పడటం బుద్ధిమంతునికి తగదు॥

Verse 5

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

ఆత్మతత్త్వాన్ని విచారించని వరకు అజ్ఞానజనిత పరాభవం, దుఃఖం కొనసాగుతాయి. పుణ్యమో పాపమో—కర్మకు ఫలితం తప్పదు; కర్మలో నిమగ్నమైతే మనస్సు కర్మాత్మకమై శరీరబంధానికి కారణమవుతుంది. మనస్సు అశుద్ధమైతే చైతన్యం స్పష్టంగా ఉండదు; ఫలాసక్తి ఉన్నంతకాలం మళ్లీ మళ్లీ దేహధారణ తప్పదు॥

Verse 6

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

అవిద్యతో కప్పబడిన జీవుడు కర్మవశంగా మనస్సును బంధించుకుంటాడు. నాలో—వాసుదేవునిలో—ప్రేమ కలగకపోతే, అతడు పునఃపునః దేహధారణ నుండి విముక్తి పొందడు.

Verse 7

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

విద్వానుడైనా గుణమయమైన ఈ లోకాన్ని యథార్థంగా చూడక స్వార్థంలో మత్తుడైతే, స్మృతి కోల్పోయి మైథునాధారిత గృహంలో చిక్కి అనేక తాపాలను పొందుతాడు.

Verse 8

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

పురుష-స్త్రీ పరస్పర ఆకర్షణే భౌతిక జీవనానికి మూలం. దానివల్ల హృదయగ్రంథి బిగుసుతుంది; శరీరం, ఇల్లు, భూమి, సంతానం, బంధువులు, ధనం మీద ‘నేను’ ‘నాది’ అనే మోహం పెరుగుతుంది.

Verse 9

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

కర్మఫలాలతో బంధింపబడిన మనిషి మనో-హృదయగ్రంథి బిగుతు సడలినప్పుడు, అతడు గృహ-భార్య-సంతానాసక్తి నుండి తిరిగి ‘నేను-నాది’ అనే మూల మోహాన్ని విడిచి విముక్తుడై పరలోకాన్ని చేరుతాడు.

Verse 10

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ఓ నా కుమారులారా, పరమహంస స్థితిలో ఉన్న మహాత్మ గురువును ఆశ్రయించి నాలో—భగవంతునిలో—శ్రద్ధా ప్రేమలను నిలుపుకోండి. ఇంద్రియభోగాలపై విరక్తి, సుఖదుఃఖ ద్వంద్వాలను సహనం, సమస్త లోకాలలో జీవుల దుఃఖస్థితిని గ్రహించడం, తత్త్వజిజ్ఞాస, భక్తి కోసం తపస్సు చేయడం—ఇవి ఆచరించండి. నా కథలను వినండి, భక్తులతో సత్సంగం చేయండి, నా గుణాలను కీర్తించండి, సమదృష్టి కలిగి ఉండండి, వైరం విడిచి కోప-శోకాలను శమింపజేయండి, దేహ-గృహాలను ఆత్మగా భావించే బుద్ధిని త్యజించండి. శాస్త్రాధ్యయనం, ఏకాంతసాధన, ప్రాణ-ఇంద్రియ-మనోజయం, వేదశాస్త్రాలపై దృఢ విశ్వాసం, నిత్య బ్రహ్మచర్యం, అప్రమత్తత, వాక్సంయమం పాటించండి. ఇలా భక్తియోగంతో జ్ఞాన-విజ్ఞానాలు ప్రకాశించి అహంకార లింగాన్ని తొలగించగలరు.

Verse 11

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ఓ నా కుమారులారా, మీరు అత్యున్నతమైన పరమహంస గురువును స్వీకరించాలి. ఈ విధంగా, మీరు దేవాదిదేవుడైన నాపై మీ విశ్వాసాన్ని మరియు ప్రేమను ఉంచాలి. మీరు ఇంద్రియ తృప్తిని అసహ్యించుకోవాలి మరియు సుఖదుఃఖాల ద్వంద్వాలను సహించాలి.

Verse 12

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

సత్యం గురించి తాత్వికంగా విచారించండి. ఆపై భక్తి సేవ కోసం అన్ని రకాల తపస్సులు చేయండి. ఇంద్రియ భోగాల ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టి, భగవంతుని సేవలో నిమగ్నమవ్వండి. దేవాదిదేవుని గురించిన చర్చలను వినండి మరియు ఎల్లప్పుడూ భక్తులతో సహవాసం చేయండి.

Verse 13

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

పరమేశ్వరుని కీర్తించండి మరియు స్తుతించండి, మరియు ఆధ్యాత్మిక వేదికపై అందరినీ సమానంగా చూడండి. శత్రుత్వాన్ని విడిచిపెట్టండి మరియు కోపం మరియు శోకాన్ని అణచివేయండి. శరీరం మరియు ఇంటితో ఆత్మను గుర్తించడం మానేయండి.

Verse 14

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

నా ప్రియమైన కుమారులారా, నేను మీకు సలహా ఇచ్చినట్లుగా, మీరు తదనుగుణంగా ప్రవర్తించాలి. చాలా జాగ్రత్తగా ఉండండి. ఈ మార్గాల ద్వారా మీరు కామ్య కర్మల అజ్ఞానం నుండి విముక్తులవుతారు మరియు హృదయంలోని బంధం పూర్తిగా తెగిపోతుంది.

Verse 15

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

ఎవరైనా భగవంతుని ధామానికి తిరిగి వెళ్లడం పట్ల గంభీరంగా ఉంటే, అతను దేవాదిదేవుని కరుణను జీవిత పరమ లక్ష్యంగా భావించాలి. కామ్య కర్మలలో నిమగ్నమైన అజ్ఞానులను అన్ని విధాలా భక్తి సేవలో నిమగ్నం చేయాలి.

Verse 16

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

అవిద్య వల్ల దృష్టి నశించిన మూర్ఖుడు తన నిజ శ్రేయస్సు మార్గాన్ని తెలియదు. కామవాంఛలతో బంధింపబడి విషయభోగాన్నే కోరుతాడు; క్షణిక ఇంద్రియసుఖం కోసం పరస్పర ఈర్ష్యా-వైర సమాజాన్ని సృష్టించి అనంత దుఃఖసముద్రంలో పడిపోతాడు, అయినా అది గ్రహించడు।

Verse 17

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

అవిద్యలో ఉండి సంసార మార్గానికి అలవాటుపడ్డ కుబుద్ధి మనిషిని చూసి, నిజంగా జ్ఞాని, దయాళువు, ఆధ్యాత్మికంగా ప్రగతిశీలుడు అతన్ని ఫలాపేక్ష కర్మల్లో పెట్టి మరింత బంధనంలో ఎలా పడేస్తాడు? తప్పు దారిలో నడిచే అంధుణ్ని ప్రమాదం వైపు వెళ్లనివ్వడం ఏ సజ్జనుడు సమ్మతిస్తాడు?

Verse 18

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

తనపై ఆధారపడిన వారిని పునఃపునః జనన-মరణ మార్గం నుండి విముక్తి చేయలేని వాడు గురువు, బంధువు, తండ్రి, తల్లి, భర్త లేదా పూజ్య దేవతగా ఎప్పటికీ ఉండకూడదు।

Verse 19

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

నా ఈ దేహం మనుష్యాకారంగా కనిపించినా భౌతికం కాదు; ఇది సచ్చిదానంద విగ్రహం, అచింత్యం. ప్రకృతి బలవంతంగా నన్ను దేహం తీసుకునేలా చేయదు; నా మధుర సంకల్పంతోనే నేను దేహాన్ని ధరిస్తాను. నా హృదయం శుద్ధ సత్త్వమయం; అందులో ధర్మం మరియు భక్తియోగ మార్గం నివసిస్తాయి. అధర్మం, అభక్తికర్మలను నేను హృదయం నుండి దూరంగా విడిచిపెట్టాను. అందుకే ఆర్యులు నన్ను పరమేశ్వరుడు ఋషభదేవుడిగా ప్రార్థిస్తారు।

Verse 20

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

కాబట్టి, నా ప్రియ కుమారులారా, మీరు అందరూ నా హృదయం నుండి జన్మించారు—అది ఆధ్యాత్మిక గుణాల ఆసనం. అందువల్ల భౌతిక, ఈర్ష్యగల మనుషుల్లా ఉండకండి. కలుషరహిత బుద్ధితో భక్తిసేవలో మహోన్నతుడైన మీ పెద్ద అన్న భరతుణ్ని భజించి సేవించండి; అతని సేవలో నా సేవ కూడా అంతర్భూతమై ఉంటుంది, మరియు ప్రజల పాలన-పోషణ స్వయంగా సిద్ధిస్తుంది।

Verse 21

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

జడ పదార్థాలకన్నా జీవశక్తి గల వృక్షలతలు శ్రేష్ఠం; వాటికన్నా కదిలే సరిసృపాలు; వాటికన్నా బుద్ధి వికసించిన పశువులు; వాటికన్నా మనుష్యులు; మనుష్యులకన్నా ప్రమథులు; తరువాత గంధర్వులు, సిద్ధులు—ఇలా శ్రేష్ఠత క్రమం చెప్పబడింది.

Verse 22

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

దేవాసురులలో ఇంద్రుడు ప్రధానుడు; ఇంద్రునికన్నా పైగా బ్రహ్మపుత్రులు దక్షాది; వారిలో శ్రేష్ఠుడు భగవాన్ శివుడు; శివునికన్నా పైగా బ్రహ్మ, కాని బ్రహ్మ కూడా నాకే ఆధీనుడు; నేను ద్విజుల దేవుడు—ద్విజదేవదేవను.

Verse 23

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

హే విప్రులారా, ఈ లోకంలో బ్రాహ్మణులకు సమానమో మించినవారో నాకు కనబడరు. ప్రజలు శ్రద్ధతో బ్రాహ్మణుని ముఖద్వారా నాకు అన్నం సమర్పిస్తే, నేను పరిపూర్ణ తృప్తితో స్వీకరిస్తాను; అగ్నిహోత్రంలో అర్పించినదానిలో అంత ఆనందం లేదు.

Verse 24

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

నా పురాతనమైన, ప్రకాశించే దేహరూప వాణియే వేదము; అందులో పరమ పవిత్ర సత్త్వం నిలిచిఉంది. బ్రాహ్మణులలో శమం, దమం, సత్యం, అనుగ్రహం, తపస్సు, తితిక్ష, జీవ-ఈశ్వరానుభవం—ఈ గుణాలు ప్రకాశిస్తాయి.

Verse 25

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

నేను అనంతుడు, సర్వశక్తిమంతుడు, స్వర్గసుఖమూ మోక్షమూ ప్రసాదించేవాడను; అయినా అకించనులై నా భక్తిలో భాగస్వాములైన బ్రాహ్మణులు నన్ను భోగాలు అడగరు. కేవలం నా భక్తిలో లీనమైన వారికి ఇంకెవరి వద్ద ఏమి అవసరం?

Verse 26

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

ఓ కుమారులారా, చరాచర జీవులెవరిలోనూ ఈర్ష్య పెట్టుకోకండి. నేను వారందరిలో నివసిస్తున్నానని తెలుసుకొని, ప్రతి క్షణం అందరికీ గౌరవం అర్పించండి; అలా చేయడం నా పూజే.

Verse 27

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

మనస్సు, వాక్కు, చూపు మరియు సమస్త ఇంద్రియాల నిజమైన కార్యం—వాటిని సంపూర్ణంగా నా సేవలో నిమగ్నం చేయడమే. ఇంద్రియాలు అలా నిమగ్నం కాకపోతే, జీవుడు యమపాశంలాంటి కఠిన బంధమైన ఈ మహామోహమయ సంసారంలోనుంచి విముక్తి పొందలేడు.

Verse 28

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—ఈ విధంగా సర్వజన హితైషి అయిన భగవాన్ ఋషభదేవుడు, లోకానికి ఆదర్శంగా ఉండేందుకు, తన కుమారులకు ఉపదేశించాడు; వారు సుసంస్కృతులైనా ఆయన బోధించాడు. ఈ బోధ ఉపశమశీలులైన, కర్మబంధం విడిచిన మహామునులకు కూడా భక్తి-జ్ఞాన-వైరాగ్య లక్షణమైన పరమహంస ధర్మాన్ని నేర్పుతుంది. అనంతరం ఆయన తన వందమంది కుమారుల్లో జ్యేష్ఠుడైన, పరమ భాగవతుడు, వైష్ణవజన పరాయణుడు అయిన భరతుని భూవ్యవస్థాపనకు రాజ్యాభిషేకం చేశాడు. తరువాత గృహంలోనే ఉన్నప్పటికీ ఉన్మత్తుడిలా, దిగంబరుడిగా, చెదరిన జుట్టుతో జీవించాడు; యజ్ఞాగ్నిని తనలోనే లీనంచేసుకొని బ్రహ్మావర్తాన్ని విడిచి జగత్తు పరిభ్రమణకు బయలుదేరాడు.

Verse 29

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

అవధూత వేషాన్ని స్వీకరించిన భగవాన్ ఋషభదేవుడు, మానవ సమాజంలో జడుడు, అంధుడు, మూగ-బధిరుడు, పిశాచుడు లేదా ఉన్మత్తుడిలా సంచరించాడు. ప్రజలు ఎన్నెన్నో పేర్లతో పిలిచినా, ఆయన మౌనవ్రతం ధరించి నిశ్శబ్దంగానే ఉండి, ఎవరికీ మాటలాడలేదు.

Verse 30

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

ఆయన నగరాలు, గ్రామాలు, గనులు, పల్లెలు, లోయలు, తోటలు, సైనిక శిబిరాలు, గోశాలలు, గోపాలుల వ్రజాలు, సత్రాలు, కొండలు, అడవులు, ఆశ్రమాలు మొదలైన చోట్ల మార్గమార్గం సంచరించాడు. ఎక్కడికి వెళ్లినా దుష్టులు ఆయనను చుట్టుముట్టేవారు—అడవిలోనుంచి వచ్చిన ఏనుగును ఈగలు చుట్టుముట్టినట్లుగా. ఆయనను బెదిరించేవారు, కొట్టేవారు, మూత్రం పోసేవారు, ఉమ్మివేసేవారు; కొన్నిసార్లు రాళ్లు, మలం, ధూళి విసిరేవారు; కొన్నిసార్లు దుర్వాసన గాలిని వదిలి, కఠిన మాటలు పలికేవారు. కానీ ఆయన ఇవన్నీ లెక్కచేయలేదు; శరీరం ఇలాంటి పరిణామాలకే గుర్తు అని ఆయనకు తెలుసు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో నిలిచి, పదార్థం-ఆత్మ వేరు అని పూర్తిగా గ్రహించి, దేహాభిమానంలేకుండా, ఎవరిదీ కోపపడకుండా, ఒంటరిగా సమస్త భూమిని పరిభ్రమించాడు.

Verse 31

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

భగవాన్ ఋషభదేవుని చేతులు, పాదాలు, వక్షస్థలం దీర్ఘంగా ఉండెను; భుజాలు, ముఖము, అవయవములు అత్యంత సుకుమారముగా సమమితంగా నిలిచెను. సహజమైన చిరునవ్వుతో ఆయన ముఖము శోభించెను; ఉదయపు మంచుతో తడిసిన కొత్త కమలదళాలవలె విస్తరించిన ఎర్రటి విశాల నేత్రములు అతి రమ్యమై దర్శనమాత్రమునే జనుల క్లేశములను హరించెను. లలాటం, చెవులు, కంఠం, ముక్కు మొదలైనవి అందంగా ఉండెను; ఆయన మృదుస్మితం నగరంలోని వివాహిత స్త్రీల హృదయాలను కూడా మన్మథబాణాలవలె ఆకర్షించెను. తలపై వంకరగా జటిలమైన గోధుమరంగు కేశభారం ఉండెను; దేహాన్ని పట్టించుకోకపోవడంతో అవి చెదిరి, ఆయన భూతగ్రస్తుడివలె కనిపించెను.

Verse 32

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

సాధారణ ప్రజలు తన యోగాచరణకు విరోధంగా ఉన్నారని భగవాన్ ఋషభదేవుడు చూచినప్పుడు, ఆ విరోధాన్ని నివారించుటకు ఆయన అజగర వ్రతాన్ని స్వీకరించెను. ఆయన ఒకచోటే పడుకొని ఉండి, పడుకున్నట్టే తిని త్రాగి, మలమూత్రాలు విసర్జించి, వాటిలోనే ఒలిచి తన శరీరమంతా పూసుకొనెను; అలా చేయుటవలన విరోధులు దగ్గరకు వచ్చి ఆయనను కలవరపెట్టలేకపోయారు.

Verse 33

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥

ఆయన ఆ స్థితిలో ఉండుటవలన ప్రజలు ఆయనను కలవరపెట్టలేదు; అయితే ఆయన మలమూత్రాల నుండి దుర్వాసన రాలేదు. విరుద్ధంగా, వాటి సువాసన గాలి చుట్టూ పది యోజనాల మేర ప్రాంతమంతా మధుర పరిమళంతో నింపెను.

Verse 34

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

ఈ విధంగా భగవాన్ ఋషభదేవుడు ఆవు, జింక, కాకి వంటి ప్రవర్తనను అనుసరించెను. కొన్నిసార్లు నడిచెను, కొన్నిసార్లు ఒకచోట నిలిచెను, కొన్నిసార్లు కూర్చుండెను, కొన్నిసార్లు పడుకున్నెను—ఆవు, జింక, కాకి లాగానే. అలా తిని త్రాగి, మలమూత్రాలు విసర్జించి, ఈ విధంగా ప్రజలను మోసపుచ్చెను.

Verse 35

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

ఓ రాజా పరీక్షిత్! యోగులకు యోగమార్గాన్ని చూపుటకై భగవాన్ ఋషభదేవుడు నానావిధ యోగచర్యలను ఆచరించి అద్భుత లీలలను ప్రదర్శించెను. ఆయన కైవల్యపతి, నిరంతరం పరమానందానుభవంలో లీనుడై ఉండెను. సమస్త భూతాల ఆత్మగా ఉన్న భగవాన్ వాసుదేవునిలో ఆయన అవ్యవధాన ప్రేమభావంతో ఏకరసుడై, సమస్తార్థసిద్ధితో పరిపూర్ణుడయ్యెను. ఆకాశగమనము మనోవేగంతో, అంతర్ధాన-ప్రకటన, పరకాయప్రవేశము, దూరదర్శనము మొదలైన యోగైశ్వర్యాలు స్వయంగా ఆయనకు వచ్చెను; అయినా ఆయన వాటిని హృదయపూర్వకంగా ఆనందించి ప్రయోగించలేదు.