Adhyaya 3

Verse 1

श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—సంతానకాంక్షతో, అప్పటికి సంతానం లేని తన భార్య మేరుదేవితో కలిసి, మహారాజు నాభి ఏకాగ్రచిత్తుడై యజ్ఞపురుషుడైన భగవాన్ విష్ణువును ఆరాధించాడు।

Verse 2

तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥

శ్రద్ధతో, నిర్మలభావంతో ఆయన ప్రవర్గ్యాది యజ్ఞక్రియల్లో ద్రవ్యము, దేశము, కాలము, మంత్రము, ఋత్వికులు, దక్షిణలు, నియమాలు—ఇవన్నీ యథావిధిగా నిర్వహించినప్పటికీ, ఈ ఉపకరణాలతో సులభంగా లభించని భగవంతుడు భక్తవాత్సల్యంతో నాభి మహారాజు భక్తికి వశుడై, భక్తుని కోరిక నెరవేర్చుటకు, అజేయుడైన తన హృదయంగమమైన చతుర్భుజ రూపాన్ని ప్రదర్శించాడు; అది భక్తుల మనస్సు, కన్నులకు ఆనందం కలిగిస్తుంది।

Verse 3

अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥

అప్పుడు భగవాన్ విష్ణువు నాలుగు భుజాలతో, స్వర్ణకాంతితో, పరమపురుషుడైన విశిష్ట రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన పీతాంబరం ధరించి, వక్షస్థలంపై శ్రీवत్స చిహ్నం మెరిసింది. శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం, వనమాల, కౌస్తుభమణి మొదలైనవాటితో ఆయన గుర్తింపబడ్డాడు. కిరణాలు చిమ్మే మకుటం, కుండలాలు, కటకాలు, కటిసూత్రం, హారం, కేయూరాలు, నూపురాలు వంటి రత్నభూషణాలతో శరీరం దివ్యంగా ప్రకాశించింది. ఆయనను చూసి నాభి మహారాజు, ఋత్వికులు, సభాసదులు, గృహపతులు—పేదవాడు అకస్మాత్తుగా మహాధనం పొందినట్లు—భక్తితో తలవంచి గౌరవార్హణతో పూజించారు।

Verse 4

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ఋత్వికులు పలికిరి—హే అత్యంత ఆరాధ్యుడా! మేము మీ అనుచర సేవకులము; దయచేసి మళ్లీ మళ్లీ మా స్వల్ప సేవను స్వీకరించండి. వేదాలు, ఆచార్యులు మాకు ‘నమో నమః’ అని పునఃపునః నమస్కరించమని మాత్రమే బోధించారు. ప్రకృతి గుణాల కలయికలో చిక్కుకున్న అశక్త జీవుడు, ప్రకృతి-పురుషులకూ అతీతుడైన పరమేశ్వరుని నామ-రూప-ఆకృతుల ద్వారా ఎలా నిరూపించగలడు? మేము మీ పాపనాశక, శివతమ, మంగళకరమైన ఉత్తమ గుణాలలో కొంత భాగాన్ని కీర్తించడం ద్వారానే మిమ్మల్ని స్మరిస్తాము; అదే సమస్త జనుల పాపాలను తొలగించే పరమ మంగళకార్యం।

Verse 5

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ఋత్విజులు పలికిరి: ఓ అత్యంత ఆరాధ్య ప్రభూ! మేము మీ నిత్య దాసులం. మీరు స్వయంపూర్ణుడై ఉన్నప్పటికీ, కారణరహిత కృపతో మా స్వల్ప సేవను స్వీకరించండి. మీ దివ్య స్వరూపాన్ని మేము సరిగా ఎరుగము; వేదాలు, ఆచార్యులు బోధించినట్లు ‘నమో నమః’ అని మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరిస్తాము. ప్రకృతి గుణాలకు ఆకర్షితులైన జీవులు సంపూర్ణులు కారు; మీరు మాత్రం సమస్త భౌతిక భావనలకు అతీతుడు. మీ నామం, రూపం, గుణాలు అన్నీ అతీంద్రియమైనవి, ప్రయోగజ్ఞానానికి అందనివి; మిమ్ము ఎవరు ఊహించగలరు? అందువల్ల మేము కేవలం నమస్కారాలు, ప్రార్థనలు మాత్రమే అర్పించగలము. మీ శుభ గుణకీర్తనం సమస్త జనుల పాపాలను తొలగిస్తుంది; అదే మా పరమ మంగళకార్యం, దానివల్ల మీ అద్భుత స్థితిని కొంత గ్రహించగలము।

Verse 6

परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥

ఓ పరమేశ్వరా! మీ భక్తులు ప్రేమవశంగా తడబడే స్వరంతో ప్రార్థనలు చేస్తూ నీరు, తెల్లని কোমల కిసలయాలు, తులసీదళాలు, దూర్వా కొత్త మొలకలు అర్పించినా మీరు పరమంగా తృప్తి చెందుతారు—ఇది నిశ్చయం।

Verse 7

अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥

మేము అనేక వస్తువులతో మీ ఆరాధన చేసి యజ్ఞాలు సమర్పించాము; కానీ మీ ప్రభుత్వాన్ని సంతోషపెట్టడానికి ఇంతటి ఏర్పాట్లు అవసరం లేదని మేము భావిస్తున్నాము।

Verse 8

आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥

ఓ నాథా! మీలోనే జీవన లక్ష్యాలన్నీ (పురుషార్థాలు) మరియు ఐశ్వర్యాలు ప్రతి క్షణం స్వయంగా, నిరంతరంగా, అపరిమితంగా వృద్ధి చెందుతాయి; మీరు స్వయంగా సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమే. కానీ మేము భోగాశలను కోరుతూనే ఉంటాము. అందువల్ల ఈ యజ్ఞ ఏర్పాట్లు మీకు అవసరం కాదు; ఫలాపేక్ష కలిగిన మాకు మీ కృప ద్వారా ఆశీర్వాదం కలగాలని ఇవి మా కోసం మాత్రమే.

Verse 9

श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥

ఓ ప్రభువుల ప్రభూ, పరమ పరమ పురుషా! మేము పూర్తిగా అజ్ఞానులం; ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాల ఆచరణను మేము సరిగా ఎరుగము, ఎందుకంటే జీవన లక్ష్యమే మాకు తెలియదు. మీరు మా ముందర పూజ కోరుతున్న వ్యక్తిలా ప్రత్యక్షమయ్యారు గాని, నిజానికి మాకు దర్శనం ఇవ్వడానికే ఇక్కడ ఉన్నారు. మీ అపారమైన కారణరహిత కరుణతో, మా హితార్థం మీ స్వమహిమ అయిన ‘అపవర్గ’ అనే ముక్తిని ప్రసాదించేందుకు మీరు వచ్చారు. మా అజ్ఞానంతో మేము మిమ్ము సమ్యకంగా ఆరాధించలేకపోయినా, మీరు స్వయంగా ప్రత్యక్షమయ్యారు।

Verse 10

अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥

హే అత్యంత ఆరాధ్య ప్రభూ! మీరు వరదాతలలో శ్రేష్ఠులు. రాజర్షి నాభి యజ్ఞవేదికలో మీ అవతరణ మా మంగళార్థమే. మేము మీ దర్శనం పొందినందున మీరు మాకు అత్యుత్తమ వరాన్ని ప్రసాదించారు.

Verse 11

असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥

హే ప్రభూ! సంగరహితులై, తীক্ষ్ణ జ్ఞానాగ్నితో సమస్త మలినాలను దహించిన, ఆత్మారాములై మీ స్వభావంలో స్థితులైన మహామునులు నిరంతరం మీ దివ్యగుణగణాలను కీర్తిస్తారు. మీ గుణకథనే పరమ మంగళాశ్రయం.

Verse 12

अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥

హే ప్రభూ! తడబడటం, ఆకలి, పడిపోవటం, జంభం లేదా ఇతర దురవస్థల్లో, అలాగే జ్వరంతో మరణదశలో కూడా మేము మీ నామ-రూప-గుణాలను స్మరించలేకపోవచ్చని భయం. కాబట్టి పాపనాశకమైన మీ పవిత్ర నామాలు, గుణకథలు మా వాక్కులో నిలిచి ఉండుగాక; స్మరణకు మీరు సహాయపడండి.

Verse 13

किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवाद‍ृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥

ఇంకా, హే ప్రభూ! ఈ రాజర్షి నాభి పుత్రకామనతో, మీలాంటి సంతానాన్ని ఆశిస్తూ, ఆశీర్వాదాల అధిపతియైన మిమ్మల్ని ఆశ్రయించాడు. మీరు స్వర్గమూ మోక్షమూ ఇవ్వగలరు; అయినా అతడు పుత్రార్థంగా మిమ్మల్ని ఆరాధిస్తున్నాడు—దరిద్రుడు ధనవంతుని వద్ద కొద్దిపాటి ధాన్యం అడిగినట్లుగా.

Verse 14

को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥

హే అజేయ ప్రభూ! మీ అజేయ మాయచేత ఇక్కడ ఎవరు జయింపబడరు? మహాభక్తుల పదపద్మాలను ఆరాధించని వాడి బుద్ధి మాయచేత కప్పబడుతుంది; విషసమానమైన విషయభోగ తరంగాలు అతని ప్రకృతిని ఆవరించేస్తాయి. ఈ మాయ యొక్క మార్గం ఎవరికీ కనిపించదు; అది ఎలా పనిచేస్తుందో కూడా ఎవరూ చెప్పలేరు.

Verse 15

यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥

హే ప్రభూ! మీరు అద్భుత కార్యాలు చేయువారు. ఈ మహాయజ్ఞం ద్వారా మా లక్ష్యం కేవలం కుమారప్రాప్తి మాత్రమే; అందువల్ల మా బుద్ధి మందం, జీవనలక్ష్యాన్ని నిర్ణయించుటలో మేము అనుభవహీనులం. తుచ్ఛమైన భౌతిక ప్రయోజనంతో మిమ్మల్ని ఈ యజ్ఞానికి ఆహ్వానించి మీ పదపద్మాల వద్ద అపరాధం చేసాము. దేవదేవా! మీ అహేతుక కృపతో, సమదృష్టితో మా అపరాధాన్ని క్షమించండి.

Verse 16

श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—ఇలా గద్యప్రార్థనలతో స్తుతింపబడుతున్న అనిమిషుల అధిపతి భగవంతుని పదపద్మాలకు, భరతవర్షాధిపతి నాభిరాజు గౌరవించిన ఋత్వికులు నమస్కరించారు. వారి భక్తికి భగవంతుడు అత్యంత ప్రసన్నుడై, కరుణతో ఈ విధంగా పలికాడు.

Verse 17

श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भ‍िरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सद‍ृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥

భగవంతుడు పలికెను—ఓ మహర్షులారా! మీ సత్యవాక్యాలతో చేసిన స్తుతి నాకు అత్యంత ఆనందం కలిగించింది. రాజా నాభికి నా వంటి కుమారుడు కలగాలని మీరు వరం కోరారు; కాని అది దుర్లభం. నేను అద్వితీయ పరమపురుషుడను; నాతో సమానుడు ఎవరూ లేరు, కాబట్టి నా వంటి మరొక వ్యక్తి లభించడు. అయినా మీరు యోగ్య బ్రాహ్మణులు; మీ బ్రహ్మవాక్యం అసత్యమవకూడదు, ఎందుకంటే బ్రాహ్మణకులం నా ముఖమే అని నేను భావిస్తాను.

Verse 18

तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥

కాబట్టి, నాతో సమానుడెవ్వరూ లభించనందున, నేను స్వయంగా నా అంస-కలారూపంగా అవతరించి, ఆగ్నీధ్రుని కుమారుడు మహారాజ నాభి భార్య మేరుదేవి గర్భంలో ప్రాదుర్భవిస్తాను.

Verse 19

श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥

శ్రీశుకదేవుడు చెప్పెను—ఇలా చెప్పి భగవంతుడు మహారాజ నాభిని సంబోధించాడు; పక్కనే కూర్చున్న రాణి మేరుదేవి అన్నీ వినగలిగింది. అనంతరం భగవంతుడు అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 20

बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥

ఆ యజ్ఞంలో మహర్షులు ప్రసన్నం చేయగా భగవాన్ విష్ణుదత్తుడు సంతోషించాడు. మహారాజ నాభి కోరికను తీర్చుటకును, ఆశ్రమధర్మ విధానాన్ని చూపుటకును, ఆయన మేరుదేవి గర్భంలో తన శుద్ధ, గుణాతీత స్వరూపంతో కుమారుడిగా అవతరించాడు.