Adhyaya 18

Verse 1

श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भ‍गवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ధర్మరాజుని కుమారుడైన భద్రశ్రవుడు భద్రాశ్వ-వర్షాన్ని పాలిస్తున్నాడు. ఇలావృత-వర్షంలో శివుడు సంకర్షణుని పూజించినట్లే, భద్రశ్రవుడు తన అంతరంగ సేవకులతోను, ఆ దేశంలోని సమస్త నివాసులతోను కలిసి, పరమ సమాధిలో స్థిరమై, వాసుదేవుని ప్రియమైన పూర్ణాంశ విస్తారమైన ‘హయశీర్ష’ను ఆరాధిస్తాడు. హయశీర్షుడు భక్తులకు అత్యంత ప్రియుడు, ధర్మసూత్రాల నియామకుడు. వారు శుద్ధ ఉచ్చారణతో క్రింది ప్రార్థనలను జపిస్తూ ప్రభువుకు నమస్కరిస్తారు.

Verse 2

भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥

భద్రశ్రవుడు మరియు అతని అంతరంగులు పలికిరి—ॐ, ధర్మస్వరూపుడైన, ఆత్మను శుద్ధిచేసే పరమ భగవానునికి నమస్కారం; మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం।

Verse 3

अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥

అయ్యో! భగవంతుని లీల ఎంత విచిత్రం—మరణం సమీపిస్తున్న మహాభయాన్ని ఈ మూఢ భౌతికుడు చూస్తూనే చూడడు. మరణం తప్పక వస్తుందని తెలిసినా నిర్లక్ష్యంగా ఉంటాడు. తండ్రి చనిపోతే అతని ఆస్తి భోగించాలని, కుమారుడు చనిపోతే అతని సంపదను కూడా భోగించాలని కోరుతూ, పాపకర్మలతో ధనం సంపాదించి భోగసుఖం వెంబడిస్తాడు.

Verse 4

वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥

హే అజుడా (అజన్మా) ప్రభూ! కవులు ఈ జగత్తు నశ్వరమని చెబుతారు; ఆధ్యాత్మవిదులు కూడా అదే సత్యాన్ని దర్శిస్తారు. సమాధిలో వారు లోకస్థితిని గ్రహించి సత్యాన్ని బోధిస్తారు. అయినా నీ మాయ వల్ల వారికీ కొన్నిసార్లు మోహం కలుగుతుంది—ఇది నీ అద్భుత లీలా. అందుకే నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.

Verse 5

विश्वोद्भ‍वस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥

హే ప్రభూ! ఈ జగత్తు సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాల పట్ల నీవు పూర్తిగా అసంగుడవు, ప్రత్యక్ష కర్తవు కాకపోయినా, అవన్నీ నీకే ఆపాదించబడుతున్నాయి. ఇది ఆశ్చర్యం కాదు; నీవే కారణాలకూ కారణము. నీవు సర్వాత్ముడవు, అయినా సర్వం నుండి వాస్తవంగా వేరుగా ఉన్నవు; నీ అచింత్య శక్తిచేతనే సమస్తం జరుగుతుంది.

Verse 6

वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥

యుగాంతంలో అజ్ఞానరూపమైన తమస్సు దైత్యరూపం ధరించి వేదాలను దోచి రసాతలానికి తీసుకెళ్లింది. అప్పుడు భగవంతుడు హయగ్రీవ (నృతురంగ) రూపంలో వేదాలను తిరిగి తెచ్చి, ప్రార్థించిన బ్రహ్మకు అందించాడు. ఎప్పుడూ విఫలంకాని సంకల్పమున్న పరమేశ్వరునికి నా నమస్కారం.

Verse 7

हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—ఓ రాజా! హరివర్షంలో భగవంతుడు నరహరి (నృసింహదేవ) రూపంలో నివసిస్తున్నాడు. ఆ రూపగ్రహణ కారణాన్ని నేను తరువాత (సప్తమ స్కంధంలో) వివరిస్తాను. ఆ రూపం ప్రహ్లాద మహారాజుకు అత్యంత ప్రియమైనది. ప్రహ్లాదుడు మహాభాగవతుడు, మహాపురుష గుణాల నిలయం; అతని శీలాచరణ దైత్య-దానవ వంశంలోని పతితులను కూడా పావనంచేసింది. అతడు హరివర్షవాసులతో కలిసి అవిచ్ఛిన్న అనన్య భక్తియోగంతో నరహరిని ఆరాధిస్తూ ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరిస్తాడు.

Verse 8

ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥

ఓం భగవాన్ నృసింహదేవునికి నమస్కారం; ఆయనే సమస్త శక్తికి మూలం. వజ్రంలాంటి నఖాలు, దంతాలు గల ప్రభూ, ఈ లోకంలో కర్మఫలాసక్తి అనే దైత్యవాంఛలను నశింపజేయండి. మా హృదయాల్లో ప్రత్యక్షమై అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి, మీ కృపతో మాకు అభయాన్ని ప్రసాదించండి.

Verse 9

स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥

సర్వ విశ్వానికి శుభం కలుగుగాక; దుష్టులు, ఈర్ష్యగలవారు శాంతించుగాక. సమస్త జీవులు భక్తియోగం ద్వారా శివమంగళాన్ని ధ్యానించి పరస్పర హితాన్ని కోరుగాక. మా మనస్సు అధోక్షజ శ్రీకృష్ణుని సేవలో లీనమగుగాక; మా మతి కారణరహిత భక్తిలో స్థిరపడుగాక.

Verse 10

मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भ‍गवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥

ప్రభూ, ఇల్లు, భార్య, పిల్లలు, ధనం, బంధువులు మొదలైన గృహస్థ జీవన కారాగారంపై మాకు ఆకర్షణ కలగకూడదు. ఏదైనా అనురాగం ఉంటే అది మీ ప్రియ భక్తుల పట్లే ఉండుగాక; వారి ఏకైక ప్రియ మిత్రుడు కృష్ణుడు. ఆత్మవంతుడు, మనస్సు నియంత్రించినవాడు స్వల్ప అవసరాలతో సంతృప్తి చెందుతాడు; ఇంద్రియసుఖాన్ని కోరడు. అటువంటి వాడు భక్తిలో త్వరగా పురోగమిస్తాడు.

Verse 11

यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥

ముకుందునే సర్వస్వంగా భావించే భక్తుల సంగమం వల్ల ఆయన పరాక్రమ లీలలను వినగలుగుతాం; ఆ శ్రవణమే మనస్సుకు తీర్థమవుతుంది. ముకుందుని కార్యాలు అంత శక్తివంతమైనవి కాబట్టి, వాటిని ఆతురతతో పదేపదే వినగానే శబ్దరూప భగవంతుడు హృదయంలో ప్రవేశించి అంతర్మలినతను తొలగిస్తాడు. గంగాస్నానం వంటి తీర్థయాత్రలు శరీర మలినతను తగ్గిస్తాయి గానీ హృదయ శుద్ధికి కాలం పడుతుంది. కాబట్టి ఎవడు సజ్ఞానుడు ముకుంద విక్రమాన్ని సేవించకుండా ఉంటాడు?

Verse 12

यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥

భగవాన్ వాసుదేవునిపై నిర్భాగ్యరహితమైన, అనన్య భక్తి ఉన్నవాడిలో దేవతల సమస్త గుణాలు—ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం మొదలైనవి—స్వయంగా నివసిస్తాయి. కానీ హరిభక్తి లేని వాడు భౌతిక కార్యాల్లో నిమగ్నమై ఉంటే అతనిలో మహత్తర గుణాలు ఎక్కడ? అతడు మనోరథాలతో అసత్యం వైపు బయటకు పరుగెత్తి, ప్రభువు బాహ్య శక్తిని సేవిస్తాడు; అటువంటివాడిలో సద్గుణాలు ఎలా ఉంటాయి?

Verse 13

हरिर्हि साक्षाद्भ‍गवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥

జలచరాలు ఎల్లప్పుడూ విశాల జలరాశిలోనే ఉండాలని కోరుకునే విధంగా, సమస్త దేహధారులు సహజంగా సాక్షాత్ భగవాన్ హరి—పరమాత్మ—యొక్క మహత్తర సత్తాలో నిలవాలని కోరుతారు. కాబట్టి భౌతిక లెక్కలలో గొప్పవాడైనా ఆ మహాత్ముని ఆశ్రయాన్ని విడిచి గృహాసక్తిలో పడితే, అతని గొప్పతనం యువ, నీచ దంపతుల గొప్పతనంలా మాత్రమే ఉంటుంది; భౌతికాసక్తి ఆధ్యాత్మిక గుణాలను హరిస్తుంది।

Verse 14

तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥

కాబట్టి, ఓ అసురులారా, రజోగుణజన్యమైన ఆసక్తి, విషాదం, కోపం, అహంకారం, తీరని కోరిక, భయం, దైన్యం, వ్యాధి—ఇవన్నీ పుట్టే మూలమైనదీ, జనన-మరణ చక్రానికి వలయమైనదీ అయిన గృహజీవితపు మాయాసుఖాన్ని విడిచిపెట్టండి. అకుతోభయమైన ఆశ్రయమైన శ్రీ నృసింహదేవుని పదపద్మాలను భజించండి; అక్కడే నిజమైన నిర్భయత్వం ఉంది।

Verse 15

केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—కేతుమాల-వర్షంలో భగవాన్ విష్ణువు కామదేవ స్వరూపంగా నివసిస్తాడు; అది భక్తుల, ముఖ్యంగా లక్ష్మీదేవి, ప్రీతికోసమే. అక్కడ ప్రజాపతి సంవత్సరుడు మరియు అతని కుమారులు-కుమార్తెలు ఉన్నారు. కుమార్తెలు రాత్రుల అధిష్ఠాత్రి దేవతలు, కుమారులు పగళ్ల అధిష్ఠాతలు. మనుష్యాయుష్కాలంలోని పగలు-రాత్రుల లెక్క ప్రకారం వారి సంఖ్య 36,000. ప్రతి సంవత్సరాంతంలో పరమపురుషుని మహాస్త్రతేజస్సు—సుదర్శనచక్ర ప్రభ—చూచి కలతచెంది, ఆ కుమార్తెలు గర్భస్రావ దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తారు।

Verse 16

अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥

కేతుమాల-వర్షంలో భగవాన్ కామదేవుడు (ప్రద్యుమ్నుడు) అత్యంత సులలితమైన గతి-విలాసంతో సంచరిస్తాడు. ఆయన మృదుస్మితం ఎంతో రమణీయం; కనుబొమ్మలను స్వల్పంగా ఎత్తి క్రీడాభరిత దృష్టితో చూచి తన ముఖారవింద శోభను పెంచి లక్ష్మీదేవిని ఆనందింపజేస్తాడు. ఈ విధంగా ఆయన తన దివ్య ఇంద్రియానందంలో రమిస్తాడు।

Verse 17

तद्भ‍गवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भ‍‌र्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥

రమాదేవి (లక్ష్మీదేవి) పరమ సమాధియోగంతో, సంవత్సరకాలంలో భగవానుని మాయామయమైనా అత్యంత కరుణామయమైన కாமదేవ స్వరూపాన్ని ఉపాసిస్తుంది. పగటిపూట ప్రజాపతి కుమారులతో (దినాధిపతులతో) కలిసి, రాత్రిపూట అతని కుమార్తెలతో (రాత్ర్యధిపతులతో) కలిసి ప్రభువును సేవిస్తూ, ఈ క్రింది మంత్రాలను జపిస్తుంది।

Verse 18

ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥

ఓం హ్రాం హ్రీం హ్రూం. సమస్త ఇంద్రియాల నియంత అయిన భగవాన్ హృషీకేశునికి నమస్కారం. ఆయన సర్వగుణవిశేషాలతో విశిష్టాత్ముడు; సంకల్ప‑చిత్త‑బుద్ధి భేదాల అధిపతి. ఐదు విషయాలు, మనస్సుతో కూడిన పదకొండు ఇంద్రియాలు ఆయన అంసప్రకటనలు. అన్నమయాది షోడశకళామయుడై, సర్వమయుడై, సహసు‑ఓజస్సు‑బలము‑కాంతి‑కామరూపంగా సమస్త జీవులను పోషిస్తాడు. వేదాల పరమార్థం ఆయనారాధనే; ఇహలోక‑పరలోకాల్లో ఆయన మాకు అనుకూలుడగునుగాక.

Verse 19

स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥

హే హృషీకేశ్వరా! స్త్రీలు వ్రతాలతో నిన్ను ఆరాధించినప్పటికీ ఇంద్రియసుఖం కోసం వేరొక భర్తను కోరడం మోహమే. ఎందుకంటే ఆ భర్తలు స్వతంత్రులు కారు; వారు కాలం, కర్మఫలాలు, ప్రకృతి గుణాల ఆధీనులు. అందువల్ల వారు భార్యను గానీ, పిల్లలను గానీ, ప్రియవస్తువులను, ధనాన్ని, ఆయుష్షును నిజంగా రక్షించలేరు; అన్నీ నీ ఆధీనమే.

Verse 20

स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥

తానే ఎవరినీ భయపడకుండా, భయంతో వణికే జనులకు అన్ని వైపులా సంపూర్ణ ఆశ్రయం ఇచ్చేవాడే నిజమైన భర్త‑రక్షకుడు. అందువల్ల ప్రభూ, నీవే ఏకైక భర్త. మరెవరో భర్తగా ఉంటే నీవు కూడా అతనిని భయపడేవాడివి. కాబట్టి వేదశాస్త్రజ్ఞులు నిన్నే సమస్తుల స్వామిగా అంగీకరిస్తారు; నీకంటే శ్రేష్ఠమైన భర్త‑రక్షకుడు మరెవ్వరూ లేరు అని భావిస్తారు.

Verse 21

या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भ‍ग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥

హే భగవాన్! ఏ స్త్రీ నిష్కామమైన శుద్ధ ప్రేమతో నీ పాదపద్మాలను ఆరాధిస్తుందో, ఆమె కోరికలు స్వయంగా నెరవేరుతాయి. కానీ ఏదైనా ప్రత్యేక ప్రయోజనం కోసం నీ పాదాలను పూజిస్తే, నీవు ఆ కోరికను కూడా త్వరగా తీరుస్తావు; అయితే చివరికి ఆమె యాచన భగ్నమై, ఆమె దుఃఖంతో తపిస్తుంది. కాబట్టి భౌతిక లాభం కోసం నీ పాదారాధన చేయకూడదు.

Verse 22

मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्‌धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥

హే అజితా, అజేయ ప్రభూ! ఇంద్రియభోగబుద్ధిలో లీనమై బ్రహ్మ, శివుడు మరియు ఇతర దేవ‑అసురులు కూడా నా అనుగ్రహం పొందేందుకు ఘోర తపస్సులు చేస్తారు. కానీ నీ పాదపద్మాలకు శరణాగతుడైన భక్తుడు కాకుండా, ఎంత గొప్పవాడైనా నేను అనుగ్రహించను. ఎందుకంటే నేను నిన్ను ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో ధరిస్తాను; అందువల్ల నేను నీ భక్తునికే కృప చూపుతాను.

Verse 23

स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥

హే అచ్యుతా! నీ కమలహస్తం సర్వమంగళప్రదం; అందుకే శుద్ధ సాత్వత భక్తులు దానిని వందిస్తారు, నీవు కృపతో వారి శిరస్సుపై నీ చేతిని ఉంచుతావు. నా తలపై కూడా అదే చేతిని ఉంచుమని నేను కోరుతున్నాను. నీ వక్షస్థలంపై నా స్వర్ణరేఖల చిహ్నాన్ని నీవు ధరించినా, దానిని నేను నా కోసం మిథ్యా గౌరవముగా భావిస్తున్నాను; నీ నిజమైన కరుణ భక్తులపైనే, నాపై కాదు. నీవే పరమేశ్వరుడు, సర్వనియంత; నీ సంకల్పాన్ని ఎవరు గ్రహించగలరు?

Verse 24

रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥

రమ్యక-వర్షంలో, వైవస్వత మనువు పాలించే చోట, భగవంతుని అత్యంత ప్రియమైన మత్స్యావతార రూపం గత యుగాంతంలో, అనగా చాక్షుష మన్వంతరాంతంలో, ఆ వర్షపురుషుడైన మనువుకు ముందుగా దర్శనమిచ్చింది. అదే వైవస్వత మనువు ఇప్పటికీ మహత్తర భక్తియోగంతో భగవాన్ మత్స్యుని ఆరాధిస్తూ ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరిస్తున్నాడు.

Verse 25

ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥

ఓం—శుద్ధ సత్త్వరూపుడైన పరమ పురుషోత్తమ భగవంతునికి నమస్కారం. ప్రాణము, దేహబలం, తేజస్సు, సాహసం, సామర్థ్యం అన్నిటికీ ఆయనే మూలం. అవతారాలలో మొదటిగా ప్రదర్శితమైన మహామత్స్యునికి నమస్కారం; మళ్లీ మళ్లీ ప్రణామం.

Verse 26

अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रद‍ृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥

హే ప్రభూ! నీవు అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ—సర్వ లోకపాలకులతో కూడ—అదృశ్యరూపంగా సంచరిస్తావు; నీ ధ్వని మహత్తరమైనది. నీవే ఈశ్వరుడు; ఈ జగత్తును నీ వశంలో నడిపిస్తావు—ఎలా ఒక మనిషి తాడు/సూత్రంతో చెక్క బొమ్మ-స్త్రీని నర్తింపజేస్తాడో అలా.

Verse 27

यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र द‍ृश्यते ॥ २७ ॥

హే ప్రభూ! బ్రహ్మాది లోకపాలకుల నుండి ఈ లోకంలోని రాజకీయ నాయకుల వరకు అందరూ నీ అధికారంపై అసూయతో ఉంటారు. కానీ నీ సహాయం లేకుండా వారు విడివిడిగా గానీ, కలిసి గానీ, ఈ విశ్వంలోని అనేక జీవులను పోషించలేరు. నిజానికి మనుషులు, ఆవు-గాడిద వంటి జంతువులు, వృక్షాలు, సర్పాలు, పక్షులు, పర్వతాలు—ఇక్కడ కనిపించేదంతా—అన్నిటికీ ఏకైక పోషకుడు నీవే.

Verse 28

भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥

హే సర్వశక్తిమాన్ ప్రభూ! యుగాంతంలో ఔషధి‑లతలు, వృక్షాల నిధియైన ఈ భూమి ప్రళయజలపు భయంకర తరంగాలలో మునిగిపోయింది. అప్పుడు మీరు నన్ను సహ భూమిని రక్షించి మహావేగంతో సముద్రంలో సంచరించారు. హే అజా! మీరు జగత్తు ప్రాణగణాలకు ఆధారమూ పోషకుడూ; మీకు నమస్కారం।

Verse 29

हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥

హిరణ్మయ-వర్షంలో భగవాన్ విష్ణువు కూర్మ-తనువును ధరించి నివసిస్తాడు. అక్కడి ప్రధానుడు ఆర్యమా ఇతర వర్ష-పురుషులతో కలిసి ఆ పరమ ప్రియమైన, మనోహరమైన రూపాన్ని భక్తితో నిత్యం ఆరాధించి ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తాడు।

Verse 30

ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥

ఓం! కూర్మరూపం ధరించిన భగవాన్ అకూపారునికి నమస్కారం. మీరు సమస్త సత్త్వగుణాల ఆశ్రయం; పదార్థమలినత లేని శుద్ధ సత్త్వంలో స్థితులు. నీటిలో సంచరించినా మీ స్థానం ఎవరికీ గ్రహ్యంకాదు. మీ మహాదేహానికి, అనంత మహిమకు, సర్వత్ర ఆశ్రయరూపమైన మీ స్థితికి మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం; మీకు ప్రణామం।

Verse 31

यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥

హే ప్రభూ! ఈ దృశ్య జగత్తు మీ స్వమాయ ద్వారా ప్రదర్శితమైన సృజనశక్తి యొక్క ప్రకటన మాత్రమే. ఇందులో కనిపించే అనేక రూపాలు మీ బాహ్యశక్తి యొక్క విభూతులు; కాబట్టి ఈ విరాట్రూపం మీ నిజ స్వరూపం కాదు. భక్తుడిని తప్ప మరెవ్వరూ మీ యథార్థ స్వరూపాన్ని గ్రహించలేరు. అందువల్ల అవ్యపదేశ్యమైన (వర్ణనాతీత) స్వరూపుడైన మీకు నమస్కారం।

Verse 32

जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भ‍िदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥

హే ప్రభూ! మీరు మీ శక్తులచే అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతారు—గర్భజ, అండజ, స్వేదజ జీవులుగా; భూమి నుండి మొలిచే ఉద్భిజ్ వృక్ష‑లతలుగా; చరాచర సమస్త జీవులుగా, దేవతలు, దేవర్షులు, పితృగణాలు, భూతాలు మరియు ఇంద్రియాలుగా; ఆకాశం, స్వర్గలోకాలు, ఈ భూమి—పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, ద్వీపాలు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు—ఇవన్నీ మీ విభూతులే. మూలంగా మీరు ఒక్కరే, అద్వితీయుడు; మీకు మించినది ఏదీ లేదు. ఈ జగత్తు మిథ్య కాదు; మీ అచింత్య శక్తి యొక్క తాత్కాలిక ప్రకటన మాత్రమే।

Verse 33

यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वद‍ृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥

హే ప్రభూ! నీ నామం, రూపం, దేహలక్షణాలు అనేకానేక రూపాలలో విస్తరించాయి; వాటి సంఖ్యను ఎవరూ ఖచ్చితంగా నిర్ణయించలేరు. నీవే కపిలదేవ అవతారంలో ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలను విశ్లేషించి జగత్‌ప్రకటనను వివరించావు. కాబట్టి సాంఖ్యదర్శనంతో తత్త్వగణన తెలుసుకోవాలనేవాడు నీ నుంచే వినాలి; భక్తిహీనులు తత్త్వాలను లెక్కపెట్టినా నీ నిజ స్వరూపాన్ని గ్రహించరు. సాంఖ్యనిదర్శకుడవైన నీకు నమస్కారం।

Verse 34

उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥

శుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా! జంబూద్వీపం ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఉత్తరకురు-వర్షంలో యజ్ఞపురుషుడైన భగవాన్ వరాహరూపం ధరించి నివసిస్తున్నాడు. అక్కడ దేవీ భూమి మరియు కురువులతో కూడిన ఇతర నివాసులు అచంచల భక్తియోగంతో ఆయనను ఆరాధిస్తూ, ఈ పరమ ఉపనిషత్ మంత్రాన్ని పునఃపునః జపిస్తారు।

Verse 35

ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।

ఓం! మంత్రతత్త్వలింగస్వరూపుడవైన, యజ్ఞ-క్రతురూపుడవైన, మహాధ్వరం యొక్క అవయవరూపుడవైన మహాపురుష భగవానునికి నమస్కారం. నీవు కర్మను శుద్ధిచేసేవాడవు, శుద్ధ సత్త్వమయుడవు; త్రియుగుడవైన నీకు నమస్కారం।

Verse 36

यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिद‍ृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥

మథానితో చెక్కలో దాగి ఉన్న అగ్ని వెలికి తీయబడినట్లే, పరమతత్త్వాన్ని గ్రహించిన మహర్షులు గుణాలలో, సర్వత్రా—తమ దేహంలో కూడా—నిన్ను దర్శించాలనే తపనతో మనసును మథిస్తారు. అయినా నీవు గూఢుడిగానే ఉంటావు; మానసిక లేదా శారీరక పరోక్ష ప్రక్రియలతో నిన్ను తెలుసుకోలేరు. నీవు స్వయంప్రకాశుడవు; ఎవరో సంపూర్ణ హృదయంతో నిన్ను అన్వేషిస్తున్నారని నీవు చూసినప్పుడు, నీవే నీ స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తావు. అందుకే నీకు నమస్కారం।

Verse 37

द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥

భౌతిక భోగవిషయాలు—శబ్దం, రూపం, రసం, స్పర్శ, గంధం—ఇంద్రియక్రియలు, వాటి అధిష్ఠాత దేవతలు, దేహం, నిత్యకాలం, అహంకారం—ఇవి అన్నీ నీ మాయాశక్తి గుణాల సృష్టి. సిద్ధయోగాన్ని సమ్యక్‌గా ఆచరించి బుద్ధి స్థిరమైనవారు, అన్వీక్షణతో ఇవన్నీ నీ బాహ్యశక్తి ఫలితాలని చూస్తారు; అలాగే ప్రతిదాని నేపథ్యంగా ఉన్న నీ పరమాత్మ స్వరూపాన్ని దర్శిస్తారు. అందుకే మాయాకృతులను నిరసించే నీకు నేను పునఃపునః నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 38

करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥

హే ప్రభూ! మీరు స్వయంగా ఈ జగత్తు సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలను కోరరు; అయినా బద్ధజీవుల హితార్థం మీ మాయాశక్తి ద్వారా అవి జరుగుతాయి. అయస్కాంత ప్రభావంతో ఇనుప ముక్క కదిలినట్లే, మీ దృష్టి వల్ల జడప్రకృతి చలిస్తుంది. గుణకర్మసాక్షి అయిన మీకు నమస్కారం।

Verse 39

प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥

హే ప్రభూ! మీరు ఈ జగత్తులో ఆదిసూకరుడు (వరాహుడు)గా యుద్ధంలో ఘోర ప్రతిఘటకుడైన దైత్య హిరణ్యాక్షుని మర్దించి సంహరించారు. ఆపై నన్ను—భూమిని—గర్భోదక సముద్రంలోని రసాతల జలమునుండి మీ అగ్రదంత్రమీద ఎత్తి బయటకు తీసుకొచ్చారు; ఆటలాడే ఏనుగు నీటిలోనుండి కమలాన్ని పీకినట్లుగా. ఆ విభువుకు నేను ప్రణమిల్లుతున్నాను।