Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
నరకాసుర వధను, రక్షించబడిన రాజకన్యలతో శ్రీకృష్ణుని వివాహాలను విని దేవర్షి నారదుడు ద్వారకకు వచ్చాడు—ఒకే ప్రభువు పదహారు వేల రాణులతో వేర్వేరు మహళ్లలో ఎలా నివసిస్తున్నాడో ప్రత్యక్షంగా చూడటానికి. దివ్య శిల్పసౌందర్యంతో మెరిసే రాజప్రాసాదాలలో ప్రవేశించి, ఒక మహల్లో కృష్ణుడు రాణి స్నేహసేవ పొందుతూ కనిపిస్తాడు; భగవాన్ నారదునికి ఆదర్శ బ్రాహ్మణ-సత్కారం చేస్తాడు—లేచి, ఆసనం ఇచ్చి, పాదాలు కడిగి—ధర్మాన్ని ఆచరించి చూపుతాడు. తరువాత నారదుడు మహల్లు మహల్లు తిరుగుతూ, ప్రతి చోట కృష్ణుడు ఒకేసారి విభిన్న గృహస్థ-రాజకార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నట్లు చూస్తాడు—ఉద్ధవునితో పాశక్రీడ, పిల్లల సంరక్షణ, స్నానం, యజ్ఞాలు మరియు పంచమహాయజ్ఞాలు, బ్రాహ్మణభోజనం, సంధ్యలో గాయత్రీ జపం, శస్త్రాభ్యాసం, రాజనీతి, వినోదం, దానం, శాస్త్రకథ, కుటుంబకర్మలు, ధ్యానం, పెద్దల సేవ, దౌత్యం, వివాహవ్యవస్థ, ప్రజాహితం, యజ్ఞార్థ మృగయా, అలాగే వేషధారణతో పౌరుల పరిశీలన. ఇది భగవంతుని అచింత్య యోగమాయ అని గ్రహించిన నారదుడు, ప్రభువు పవిత్ర కీర్తిని ప్రచారం చేయడానికి బయలుదేరుతాడు. ఈ అధ్యాయం ద్వారకలీలలో కృష్ణుని ఆదర్శ గృహస్థధర్మం, సర్వవ్యాప్తిని వెల్లడిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—నరకాసురుని సంహారం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ఒంటరిగా అనేక వధువులను వివాహం చేసుకున్నాడని విని, నారదముని ఆ దృశ్యాన్ని చూడాలని కోరాడు. అతడు, “అద్భుతం! ఒకే దేహంతోనే, ఒకేసారి, వేర్వేరు గృహాలలో పదహారు వేల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు” అని అనుకున్నాడు. అలా ఉత్సుకతతో దేవర్షి నారదుడు పుష్పిత ఉపవనాలు, పక్షుల మధుర నాదాలతో మ్రోగే ద్వారకకు వచ్చాడు.
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—నరకాసురుని సంహారం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ఒంటరిగా అనేక వధువులను వివాహం చేసుకున్నాడని విని, నారదముని ఆ దృశ్యాన్ని చూడాలని కోరాడు. అతడు, “అద్భుతం! ఒకే దేహంతోనే, ఒకేసారి, వేర్వేరు గృహాలలో పదహారు వేల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు” అని అనుకున్నాడు. అలా ఉత్సుకతతో దేవర్షి నారదుడు పుష్పిత ఉపవనాలు, పక్షుల మధుర నాదాలతో మ్రోగే ద్వారకకు వచ్చాడు.
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—నరకాసురుని సంహారం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ఒంటరిగా అనేక వధువులను వివాహం చేసుకున్నాడని విని, నారదముని ఆ దృశ్యాన్ని చూడాలని కోరాడు. అతడు, “అద్భుతం! ఒకే దేహంతోనే, ఒకేసారి, వేర్వేరు గృహాలలో పదహారు వేల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు” అని అనుకున్నాడు. అలా ఉత్సుకతతో దేవర్షి నారదుడు పుష్పిత ఉపవనాలు, పక్షుల మధుర నాదాలతో మ్రోగే ద్వారకకు వచ్చాడు.
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—నరకాసురుని సంహారం మరియు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఒంటరిగా అనేక వధువులను వివాహం చేసుకున్నాడని విని, నారదముని ఆ లీలను చూడాలని ఆకాంక్షించాడు. అతడు అనుకున్నాడు—“అహో, ఎంత ఆశ్చర్యం! ఒకే దేహంతో శ్రీకృష్ణుడు ఒకేసారి వేర్వేరు మహళ్లలో పదహారు వేల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు.” అలా ఉత్సుకతతో దేవర్షి ద్వారకకు వచ్చాడు.
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—నరకాసుర వధం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ఒంటరిగా అనేక స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడని విని నారదముని దాన్ని చూడాలని ఉత్సుకత చెందాడు. అతడు అన్నాడు—“అహో, ఎంత అద్భుతం! ఒకే దేహంతో శ్రీకృష్ణుడు ఒకేసారి వేర్వేరు గృహాలలో పదహారు వేల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు.” అందుకే దేవర్షి ద్వారకను దర్శించడానికి వచ్చాడు.
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—ఇలా ఆలోచిస్తూ దేవర్షి నారదుడు ద్వారకను దర్శించడానికి వచ్చాడు. ఆ నగరం పుష్పించిన ఉపవనాలు, ఉద్యానవనాలతో శోభిల్లి, పక్షుల మధుర నాదాలతో మార్మోగేది. సరస్సుల్లో నీలకమలాలు, కమలాలు, కహ్లార, కుముద, ఉత్పలాలు వికసించి, హంసలు–సారసాలు మధురంగా కూయుచుండేవి. స్ఫటిక-రజత ప్రాసాదాల సమూహాలతో, మహామరకత కాంతితో, స్వర్ణ-రత్నాల అలంకారాలతో అది విరాజిల్లింది; విభజిత వీధులు, మార్గాలు, చౌకలు, అంగడులు, సభామండపాలు, దేవాలయాలు నగరాన్ని మరింత రమ్యంగా చేశాయి.
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
ద్వారకలో భగవాన్ హరి యొక్క అతి శ్రీమంతమైన అంతఃపురం ఉండెను; దానిని సమస్త లోకపాలులు పూజించుచుండిరి. అక్కడ విశ్వకర్మ తన దివ్య నైపుణ్యాన్ని సంపూర్ణంగా ప్రదర్శించాడు. ఆ ప్రాంతం శౌరి శ్రీకృష్ణుని రాణుల పదహారు వేల మహళ్లతో అద్భుతంగా అలంకృతమై ఉండెను. నారదముని ఆ విశాల మహళ్లలో ఒకటిలో ప్రవేశించాడు.
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
అక్కడ శౌరి శ్రీకృష్ణుని రాణుల పదహారు వేల మహళ్లతో ఆ ప్రాంతం మహా వైభవంగా అలంకృతమై ఉండెను. నారదముని ఆ విశాల భవనాలలో ఒకటిలో ప్రవేశించాడు—అక్కడ భగవాన్ హరి యొక్క ఐశ్వర్యం మరియు భక్తుల సౌభాగ్యం ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ఆ మహాప్రాసాదం ప్రవాళస్తంభాలతో నిలబడి, వాటిలో వైదూర్య రత్నాలు జడించబడి ఉండెను; ఇంద్రనీల గోడలు, నిత్యదీప్తి గల నేలలు వెలిగెను।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
అక్కడ త్వష్టా ముత్యాల దండలు వేలాడే విస్తారమైన విటానాలను నిర్మించెను; దంతంతో చేసిన ఆసనాలు, పరియంకాలు ఉత్తమ రత్నాలతో అలంకరింపబడ్డవి।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
సుందర వస్త్రాలతో, కంఠంలో నిష్కాలు ధరించిన దాసీలు సేవలో ఉండిరి; అలాగే కంచుకం, ఉష్ణీషం, శ్రేష్ఠ వస్త్రాలు, మణికుండలాలు ధరించిన పురుష రక్షకులు నిలిచిరి।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
రత్నదీపాల కాంతి సమూహం అంధకారాన్ని తొలగించెను; అలంకృత గోపురశిఖరాలపై నెమళ్లు నర్తించుచు, జాలక కిటికీల రంధ్రాల ద్వారా బయటకు పోయే అగురు ధూపాన్ని మేఘమని భావించి ఘోషించిరి।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
ఆ ప్రాసాదంలో బ్రాహ్మణుడు సాత్వతపతి శ్రీకృష్ణుని ఆయన భార్యతో కలిసి చూచెను; ఆమె స్వర్ణదండమున్న చామరవ్యజనంతో స్వయంగా ప్రభువుకు వీచుచుండెను, ఆమెకు సమగుణ-రూప-యౌవన-వేషములైన వెయ్యి దాసీలు సేవలో ఉన్నప్పటికీ।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
నారదుని చూచిన వెంటనే, ధర్మాన్ని పరమంగా ధారించే భగవాన్ శ్రీదేవి శయనపర్యంకం నుండి తక్షణమే లేచాడు. కిరీటధారిత శిరస్సుతో ఆయన పాదయుగ్మానికి నమస్కరించి, అంజలి జోడించి తన ఆసనంలోనే కూర్చోబెట్టాడు।
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
భగవాన్ నారదుని పాదాలను కడిగి, ఆ పాదోదకాన్ని తన శిరస్సుపై ధరించాడు. ఆయన జగద్గురువు, సత్పురుషుల స్వామి అయినప్పటికీ ‘బ్రాహ్మణ్యదేవ’—బ్రాహ్మణులకు అనుగ్రహించే ప్రభువు—అనే నామానికి తగినట్లుగా ఇలా ప్రవర్తించాడు; ఎందుకంటే ప్రభువు పాదజలమే గంగగా, సమస్త తీర్థసారంగా నిలుస్తుంది।
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
వేదవిధి ప్రకారం దేవర్షివర్యుడైన నారదుని సంపూర్ణంగా పూజించిన తరువాత, స్వయంగా ఆద్య ఋషి—నరసఖుడైన నారాయణ స్వరూపుడు—శ్రీకృష్ణుడు మితమైన, అమృతసమానమైన మధుర వాక్యాలతో సంభాషించి, చివరికి అడిగాడు: “ప్రభో, భగవన్, మీకోసం మేమేమి చేయగలము?”
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
శ్రీ నారదుడు అన్నాడు: ఓ విభో, అఖిలలోకనాథా! మీరు సమస్త జనుల పట్ల మైత్రీ చూపుతూ దుష్టులను దమనించడం ఆశ్చర్యం కాదు. జగత్తుకు పరమ శ్రేయస్సు కలిగించేందుకు మీరు స్వేచ్ఛతో అవతరించి స్థితి, రక్షణల ద్వారా లోకాన్ని నిలుపుతారని మేము బాగా తెలుసు; అందుకే మీ మహిమలు విస్తృతంగా గానమవుతాయి।
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
ఇప్పుడు నేను మీ పాదయుగ్మాన్ని దర్శించాను—అవి భక్తులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయి; బ్రహ్మాది అగాధబుద్ధులు కూడా హృదయంలోనే ధ్యానించగలవు; సంసారకూపంలో పడిన జీవులకు ఉద్ధరణావలంబం అవి. దయచేసి నేను సంచరిస్తూ ఉండగానే నిరంతరం మిమ్మల్ని ధ్యానించగలిగేలా అనుగ్రహించండి—మీ స్మరణశక్తిని నాకు ప్రసాదించండి।
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
అప్పుడు నారదుడు శ్రీకృష్ణుని మరో భార్య యొక్క మందిరంలో ప్రవేశించాడు. యోగేశ్వరేశ్వరుడైన భగవానుని యోగమాయా శక్తిని దర్శించాలనే తపన అతనికి కలిగింది।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
అక్కడ కూడా ఆయన ప్రియ భార్యతోను మిత్రుడు ఉద్ధవుడితోను పాశక్రీడలో లీనమైన ప్రభువును చూశాడు. ప్రభువు నారదుని పరమభక్తితో లేచి, ఆసనం ఇచ్చి మొదలైన విధంగా పూజించాడు।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
తర్వాత ప్రభువు తెలియనట్టుగా అడిగాడు—“మీరు ఎప్పుడు వచ్చారు? మాదిరి అపూర్ణులైనవారు సంపూర్ణులైన మీలాంటి మహాత్ములకు ఏమి చేయగలరు?”
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
మళ్లీ ప్రభువు అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా! అయినా మాకు ఉపదేశించండి; మా ఈ జన్మను శుభప్రదం చేయండి.” ఇది విని నారదుడు ఆశ్చర్యపడి, మౌనంగా లేచి మరో గృహానికి వెళ్లాడు।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
అక్కడ కూడా ఆయన గోవిందుడు చిన్న చిన్న పిల్లలను స్నేహపూర్వక తండ్రిలా లాలిస్తున్నాడని చూశాడు. అక్కడి నుంచి మరో గృహంలోకి వెళ్లి, శ్రీకృష్ణుడు స్నానానికి సిద్ధమవుతున్నాడని చూశాడు।
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
ఎక్కడో భగవంతుడు విస్తార యజ్ఞాగ్నుల్లో ఆహుతులు సమర్పించుచుండెను; మరెక్కడో పంచ మహా-యజ్ఞములతో యజించుచుండెను; ఇంకెక్కడో బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టుచుండెను; మరొకచోట బ్రాహ్మణావశేష ప్రసాదాన్ని భుజించుచుండెను।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
ఎక్కడో శ్రీకృష్ణుడు సంధ్యోపాసనలో మౌనవ్రతుడై బ్రహ్మ—గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించుచుండెను; మరెక్కడో ఖడ్గం-ఢాలుతో ఖడ్గాభ్యాస స్థలాలలో సంచరించుచుండెను।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
ఎక్కడో గదాగ్రజ భగవంతుడు గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలపై విహరించుచుండెను; మరెక్కడో పరియంకంపై శయనించి విశ్రాంతి పొందుచూ వందులు ఆయన మహిమలను స్తుతించగా వినుచుండెను।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
ఎక్కడో ఆయన ఉద్ధవాది మంత్రులతో కలిసి మంత్రణ చేయుచుండెను; మరెక్కడో జలక్రీడలో రమిస్తూ నగరముఖ్య యువతులు మరియు ఇతర బాలలతో చుట్టుముట్టబడి ఆనందించుచుండెను।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
ఎక్కడో ఆయన ద్విజముఖ్యులకు సువిభూషిత గోవులను దానమిచ్చుచుండెను; మరెక్కడో మంగళకరమైన ఇతిహాస-పురాణ కథలను శ్రవణం చేయుచుండెను।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
ఎక్కడో శ్రీకృష్ణుడు ప్రియమైన భార్యతో ఇంటిలో హాస్యవాక్యాలు మార్పిడి చేసుకుంటూ నవ్వుతూ కనిపించాడు; ఎక్కడో భార్యతో కలిసి ధర్మకర్మలు, యజ్ఞాది విధుల్లో నిమగ్నుడయ్యాడు; ఎక్కడో ఆర్థిక వ్యవహారాల్లో, మరెక్కడో శాస్త్రనియమాల ప్రకారం గృహస్థజీవనాన్ని ఆస్వాదించాడు।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
ఎక్కడో ఆయన ఒంటరిగా ఆసీనుడై ప్రకృతికి అతీతమైన పరమపురుషుని ధ్యానిస్తున్నాడు; మరెక్కడో గురువులు, పెద్దల సేవ చేస్తూ, వారికి ఇష్టమైన భోగ్యవస్తువులు సమర్పించి భక్తితో పూజిస్తున్నాడు।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
ఎక్కడో కేశవుడు కొందరు మంత్రులతో కలిసి యుద్ధ ప్రణాళికలు వేస్తున్నాడు; మరెక్కడో సంధి కుదుర్చుతున్నాడు; ఇంకెక్కడో బలరాముడితో కలిసి సజ్జనుల మంగళం, లోకహితం గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
నారదుడు చూశాడు—శ్రీకృష్ణుడు తగిన సమయంలో తన కుమారులు, కుమార్తెలకు సరైన వరులు-వధువులతో వివాహాలు జరిపిస్తూ, ఆ వివాహక్రియలను మహా వైభవంతో, ఘనంగా నిర్వహిస్తున్నాడు।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
నారదుడు గమనించాడు—యోగేశ్వరులకే ఈశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన కుమార్తెలను, అల్లుళ్లను పంపివేయుటకూ, వారు తిరిగి వచ్చినప్పుడు స్వాగతించుటకూ మహోత్సవాలను ఏర్పాటు చేస్తాడు. ఆ వేడుకలను చూసి ప్రజలంతా ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు।
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
ఎక్కడో ఆయన మహా యజ్ఞాలతో సమస్త దేవతలను ఆరాధించుచుండెను; మరెక్కడో బావులు, ఉద్యానాలు, మఠాలు నిర్మింపజేసి ప్రజాహిత కార్యముల ద్వారా ధర్మాన్ని నెరవేర్చుచుండెను।
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
ఎక్కడో ఆయన సైంధవ అశ్వమును అధిరోహించి మృగయాత్రకు వెళ్లెను; యదువీరులచే పరివృతుడై అక్కడ యజ్ఞార్హమైన పశువులను వధించుచుండెను।
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
ఎక్కడో యోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు అవ్యక్త వేషముతో మంత్రుల గృహాంతఃపురములలోను ఇతర పౌరుల ఇళ్లలోను సంచరించి, వారి వారి భావములను తెలుసుకొనుటకు ఆసక్తితో పరిశీలించుచుండెను।
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
ప్రభువు యోగమాయా వైభవాన్ని ఇలా దర్శించిన నారదుడు స్వల్పంగా నవ్వి, మానవసదృశమైన గతి స్వీకరించిన హృషీకేశునితో మాటలాడెను।
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
[నారదుడు అన్నాడు:] హే యోగేశ్వరాత్మ పరమాత్మా! నీ యోగమాయా శక్తులు మహా యోగులకైనా దుర్గమ్యములు; కాని నీ పాదసేవ వలననే అవి నాకు స్పష్టమైయున్నవి।
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
హే దేవా! నాకు అనుమతి ప్రసాదించండి. మీ యశస్సుతో నిండిన లోకాలలో నేను సంచరిస్తూ, జగత్తును పవిత్రం చేసే మీ లీలలను ఘోషగా కీర్తిస్తాను.
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! ధర్మాన్ని చెప్పేవాడిని నేనే, దాన్ని ఆచరించేవాడిని నేనే, దానికి అనుమోదనమిచ్చేవాడిని కూడా నేనే. లోకానికి బోధించుటకే నేను ధర్మాచరణలో స్థితుడనై ఉన్నాను; కుమారా, విచారించకు.
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఇలా గృహస్థులను పవిత్రం చేసే సద్ధర్మాలను ఆచరిస్తున్న అదే ప్రభువును నారదుడు ప్రతి మహల్లో ఒకే స్వరూపంతో ఉన్నట్లు దర్శించాడు.
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
అనంతవీర్యుడైన శ్రీకృష్ణుని యోగమాయా మహావైభవాన్ని మళ్లీ మళ్లీ దర్శించి, ఋషి ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి, అపూర్వ కౌతుకంతో ఉల్లసించాడు.
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
ఇలా శ్రద్ధాయుతుడైన శ్రీకృష్ణుడు అర్థం, కామం, ధర్మం సంబంధిత దానాలతో నారదుని సమ్యకంగా సత్కరించాడు. ఋషి సంపూర్ణ సంతృప్తితో ప్రభువునే స్మరిస్తూ బయలుదేరాడు.
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
ఈ విధంగా భగవాన్ నారాయణుడు మనుష్యుల మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, సమస్త జీవుల హితార్థం తన దివ్య శక్తులను ప్రకటించాడు. ఓ రాజా, ఆయన పదహారు వేల ఉత్తమ మహిషులతో కలిసి విహరించాడు; వారు లజ్జాభరిత స్నేహదృష్టి, హాస్యంతో ప్రభువును సేవించారు.
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
భగవాన్ హరియే విశ్వ సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలకు పరమ కారణుడు. ఓ రాజా, ఈ లోకంలో ఆయన చేసిన అనన్యమైన, అనుకరించలేని లీలలను ఎవడు గానము చేస్తాడో, వింటాడో, లేదా హృదయపూర్వకంగా మెచ్చుకుంటాడో, అతనికి ముక్తిమార్గప్రదాత భగవంతునిపై నిశ్చయంగా భక్తి కలుగుతుంది.
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.