Adhyaya 5
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
சஞ்சயன் கூறினான்—தபஸ்வி கௌதமன் (கிருபாசாரியர்) இவ்வாறு உரைத்தபோது, மனிதர்களின் தலைவன் துரியோதனன் நீண்ட, சூடான நெடுமூச்சை விட்டுத் தற்காலம் மௌனமாயிருந்தான்.
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
பின்னர் சிறிது நேரம் சிந்தித்த பின், பகைவரைத் துன்புறுத்தும் த்ருதராஷ்டிரனின் அந்த மகாத்மையான மகன் துரியோதனன், சரத்வதனின் மகன் கிருபரிடம் இவ்வாறு பதிலுரைத்தான்.
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
பிராமணச் சிறந்தவரே! நல்வாழ்வு நாடும் நண்பன் சொல்ல வேண்டியதெல்லாம் நீங்கள் எனக்குச் சொல்லிவிட்டீர்கள். மேலும், உயிரின் பற்றைத் துறந்து போரிட்டு, என் நலனுக்காக அனைத்தையும் செய்துள்ளீர்கள்.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
மக்கள் அனைவரும், நீ பகைவரின் படைவரிசைகளுக்குள் புகுந்து, மிகுந்த ஒளிவீசும் மகாரதர்களான பாண்டவர்களுடன் போரிடுவதை மீண்டும் மீண்டும் கண்டுள்ளனர்.
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
நீ நல்வாழ்வு நாடும் நண்பனாயிருந்தாலும், நீ எனக்குக் கேட்க வைத்த சொற்கள் அனைத்தும் எனக்கு இன்பமளிக்கவில்லை—மரணத்தருவாயில் உள்ள நோயாளிக்கு மருந்து இனிமையில்லாததுபோல்.
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
சஞ்சயன் கூறினான்— ஓ மகாபாகுவே, ஓ பிராமணச் சிறந்தவனே! நீ சொல்வது காரணங்களோடு பொருந்திய, நலமளிக்கும், உயர்ந்த அறிவுரை என்றாலும் அது எனக்கு மனதிற்கு இனிமையாய் இல்லை.
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
சஞ்சயன் கூறினான்— நாங்களே அவனை அரசாட்சியிலிருந்து விலக்கினோம்; அப்படியிருக்க அவன் எங்களை எவ்வாறு நம்புவான்? மேலும் சூதாட்டத்திலும் அந்தப் பெருஞ்செல்வ அரசன் நம்மாலேயே தோற்கடிக்கப்பட்டான்.
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
சஞ்சயன் கூறினான்— அப்படியிருக்க அவன் என் சொற்களில் மீண்டும் எவ்வாறு நம்பிக்கை கொள்வான்? மேலும் பார்த்தனின் நலனில் ஈடுபட்ட ஸ்ரீகிருஷ்ணனும் தூதராக என் அரண்மனைக்கு வந்திருந்தான்.
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
ஓ பிராமணரே! ஹ்ருஷீகேசனான ஸ்ரீகிருஷ்ணனையும் நான் ஏமாற்றினேன்; அது என் அவிவேகச் செயல். இப்போது அவர் என் சொல்லை எவ்வாறு ஏற்றுக் கொள்வார்?
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
சஞ்சயன் கூறினான்— அரசவைக்குள் இழுத்துவரப்பட்ட கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) அங்கே எழுப்பிய அழுகுரலும், பாண்டவர்களின் அரசை பறித்ததுமாகிய அந்த அநீதிகளை ஸ்ரீகிருஷ்ணன் பொறுக்கமாட்டான்.
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
சஞ்சயன் கூறினான்—ஸ்ரீகிருஷ்ணனும் அர்ஜுனனும் ஒரே உயிர்மூச்சை பகிரும் இரு உடல்கள்போல்; ஒருவரை ஒருவர் சார்ந்து, நெருங்கி துணைநின்று உறுதியாக நிற்கின்றனர். ஆண்டவனே! முன்பு நான் கேட்டதையே இன்று கண்களால் காண்கிறேன்.
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—ஆண்டவனே! ஸ்ரீகிருஷ்ணனும் அர்ஜுனனும் இரு உடல்களாயினும் ஒரே உயிர்போல்; ஒருவரை ஒருவர் சார்ந்தவர்கள். முன்பு நான் கேட்டதையே இப்போது நேரில் காண்கிறேன். தன் சகோதரியின் மகன் கொல்லப்பட்டான் என்று கேட்டவுடன் கேசவன் துயரத்தில் படுத்துவிடுகிறான். நாங்கள் அவனுக்கு குற்றவாளிகளாயினோம்—என் பொருட்டு நடந்த இதை அவன் எவ்வாறு மன்னிப்பான்?
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அபிமன்யுவின் அழிவால் அர்ஜுனனுக்கும் அமைதி இல்லை. துயரத்தில் எரியும் அவன், வேண்டிக் கேட்டாலும், என் நலனுக்காக எவ்வாறு முயல்வான்?
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
சஞ்சயன் கூறினான்—பாண்டவர்களில் நடுவானவன், பேராற்றல் கொண்ட பீமசேனன் இயல்பில் கடுமையும் கூர்மையும் உடையவன். அவன் ஒரு பயங்கரமான சபதம் எடுத்துள்ளான்—உலர்ந்த மரம்போல் முறிந்துபோகலாம்; ஆனால் வளைவதில்லை.
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த இரு சகோதரரும் வாள்களை கட்டி, கவசங்களை இறுக்கமாக அணிந்து, யமனே வந்ததுபோல் அச்சமூட்டுகின்றனர். அந்த இரு வீரரும் என்னிடம் பகை உறுதி செய்துள்ளனர்—போர்க்களத்தில் பழிவாங்கத் துடிக்கும் இரு யமர்கள் போல.
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
சஞ்சயன் கூறினான்—த்ருஷ்டத்யும்னனும் சிகண்டியும் என்னோடு பகை உறுதி செய்துள்ளனர். அப்படியிருக்க, ஓ இருபிறப்போரில் சிறந்தவரே, அவர்கள் இருவரும் என் நலனுக்காக எவ்வாறு முயல்வார்கள்?
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
சஞ்சயன் கூறினான்—துஷ்ஷாசனன், கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) ஒரே ஆடையுடன், மாதவிடாய் நிலையிலிருக்க, அனைவரும் பார்த்துக் கொண்டிருக்க அரசவையின் நடுவே அவளைத் துன்புறுத்திய அந்தச் செயல் தர்மத்திற்குப் பெரும் அவமதிப்பாகும்.
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
சஞ்சயன் கூறினான்—ஆகையால், பகைவரைச் சுட்டெரிக்கும் அந்த வீரர்களை இப்போது போரிலிருந்து தடுக்க இயலாது. த்ரௌபதிக்கு அவமானமும் துன்பமும் ஏற்பட்ட நாளிலிருந்து, அவள் துயரத்தில் எங்கள் அழிவை உறுதியாகக் கொண்டு, தினந்தோறும் மண் வேதிக்கையின் மீது படுத்துறங்குகிறாள்; பகையின் முழுப் பழி தீரும் வரை அவள் அந்த விரதத்தை விடமாட்டாள்.
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
சஞ்சயன் கூறினான்—த்ரௌபதி துன்புறுத்தப்பட்ட நாளிலிருந்து, அவள் துயரத்தில் என் அழிவை உறுதியாகக் கொண்டிருக்கிறாள். பகையின் வேதனை முழுதும் தீரும் வரை, அவள் தினந்தோறும் வெறும் நிலத்திலேயே படுத்துறங்குகிறாள்.
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
சஞ்சயன் கூறினான்—வாசுதேவனின் சகோதரி கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி), தன் கணவர்களின் நோக்கம் நிறைவேறுவதற்காக கடும் தவம் செய்தாள். அகந்தையும் பெருமிதமும் விட்டு, கட்டுப்பாடும் தன்னடக்கமும் ஏற்று, அவர்களின் வெற்றியை உறுதிசெய்ய முயன்றாள்.
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
சஞ்சயன் கூறினான்—கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி)க்கு அடியவனெனத் தன்னை ஆக்கிக் கொண்டு, அவளுக்கு எப்போதும் கவனமுடன் பணிவிடை செய்கிறான். இவ்வாறு அனைத்தும் முற்றிலும் ஆயத்தமாய் இயக்கத்தில் இருந்தாலும், அவன் எந்த நேரத்திலும் தளர்வதில்லை; ஒருபோதும் விலகுவதுமில்லை.
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அபிமன்யு அழிந்த பின் நான் எவ்வாறு சமாதானம் செய்ய இயலும்? மேலும், கடலை ஆடையாகக் கொண்ட இப்பூமியை அனுபவித்து உண்டு முடித்த பின், அரசன் எவ்வாறு திருப்தி அடைவான்?
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசர்களின் மேல் மேல் உயர்ந்து, சூரியனைப் போல அவன் ஜ்வலித்து ஒளிர்ந்தான்.
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
சஞ்சயன் கூறினான்—யுதிஷ்டிரனின் பின்னால் அடிமைபோல் நான் எவ்வாறு செல்ல முடியும்? தானே இன்பங்களை அனுபவித்து, பிறருக்கும் பெருமளவு பங்குகளை வழங்கியவன், இத்தகைய தலைகீழ் மாற்றத்தை எவ்வாறு ஏற்க முடியும்?
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
சஞ்சயன் கூறினான்—அன்போடும் நன்மையை நோக்கியும் நீ சொன்ன வார்த்தைகளில் நான் குறை காணவில்லை; அதில் நான் பொறாமை கொள்ளவும் இல்லை.
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
சஞ்சயன் கூறினான்— ஓ பரந்தபா! இந்த வழி நன்கு ஆலோசிக்கப்பட்டது என நான் காண்கிறேன்; உயர்ந்த போரின் வழியே இதை நிறைவேற்ற வேண்டும்.
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
சஞ்சயன் கூறினான்— விதிப்படி நான் பல யாகங்களைச் செய்தேன்; பிராமணர்களுக்கு உரிய தக்ஷிணைகளையும் அளித்தேன்.
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
சஞ்சயன் கூறினான்— என் விருப்பங்கள் அனைத்தும் நிறைவேறின; வேதங்களை முறையாகக் கற்றும் கேட்டும் உள்ளேன்; மேலும் பகைவர்களின் தலைமேல் நின்றேன். அன்புள்ளவரே! என் பணியாளர்கள் நன்கு பராமரிக்கப்படுகின்றனர்; துன்பமும் வறுமையும் கொண்ட மக்களையும் நான் உயர்த்தியுள்ளேன்.
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
சஞ்சயன் கூறினான்— ஓ த்விஜச்ரேஷ்டா! இன்று பாண்டவர்களிடம் இவ்வாறு பேச எனக்கு துணிவு இல்லை— “அன்பனே! நான் பல யாகங்களைச் செய்தேன்; பிராமணர்களுக்கு போதிய தக்ஷிணைகளை அளித்தேன்; என் ஆசைகள் அனைத்தும் நிறைவேறின; வேதங்களைச் செவிமடுத்தேன்; பகைவர்களின் தலைமேல் கால்வைத்தேன்; சார்ந்தவர்களின் பராமரிப்புக்கு உரிய ஏற்பாடுகளைச் செய்தேன்; மேலும் துன்புற்றோரையும் மீட்டேன். ஆகவே, ஓ த்விஜச்ரேஷ்டா, இப்போது நான் பாண்டவர்களிடம் சென்று இவ்விதமாகச் சமாதானத்தை எவ்வாறு வேண்டுவேன்? பிறரின் நாடுகளை வென்றேன்; என் நாட்டை இடையறாது காத்தேன்; பலவகை இன்பங்களை அனுபவித்தேன்; தர்மம்-அர்த்தம்-காமம் ஆகிய மூன்றையும் நாடினேன்; பித்ருகடனும் க்ஷத்திரிய தர்மக் கடனும்—இரண்டிலிருந்தும் விடுபட்டேன்.”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
நான் பலவகை இன்பங்களை அனுபவித்தேன்; தர்மம்-அர்த்தம்-காமம் எனும் திரிவர்கத்தை நாடினேன்; பித்ருகடனும் க்ஷத்திரிய தர்மக் கடனும்—இரண்டிலிருந்தும் விடுபட்டேன்.
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
உலகில் எந்தச் சுகமும் நிலையானதல்ல; அப்படியிருக்க நாடும் புகழும் எவ்வாறு நிலைத்திருக்கும்? இங்கே ஈட்ட வேண்டியது கீர்த்தியே; கீர்த்தி போரினாலன்றி வேறு வழியால் கிடையாது।
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
க்ஷத்திரியனுக்குக் கூட வீட்டில் மரணம் நேர்ந்தால் அது நிந்தைக்குரியது. வீட்டில் படுக்கையில் படுத்தபடியே இறப்பது—ஒரு வீரனுக்கு மிகப் பெரிய அதர்மம்.
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
மகா யாகங்களை நிறைவேற்றியதுபோல், காட்டிலோ போர்க்களத்திலோ உடலைத் துறப்பவன் மகத்தான மகிமையை அடைகிறான்।
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
முதுமையால் சிதைந்த உடலுடன், துயரால் வாடி இரங்கலாக அழுது, அழுதுகொண்டிருக்கும் உறவினரின் நடுவே உயிர் துறப்பவன்—‘ஆண்’ என அழைக்கத் தகுதியற்றவன்.
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
ஆகவே பலவகை இன்பங்களைத் துறந்து பரம நிலையடைந்த அவர்களைப் போல, இப்போது நானும் நற்போரின் வழியே அவர்களுடைய உலகை அடைவேன்.
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்கள் ஆரிய நெறியுடைய வீரர்கள்; போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காதவர்கள்—ஞானமிக்கோர், சத்தியத்திலும் வாக்குறுதியிலும் உறுதியானோர், அனைவரும் புனித யாகங்களைச் செய்பவர்கள்.
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
சஞ்சயன் கூறினான்—நிச்சயமாக அப்சரஸ்களின் கூட்டம் மகிழ்ச்சியுடன் இந்தப் போரைக் காண்கிறது.
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
சஞ்சயன் கூறினான்—நிச்சயமாக பித்ருக்கள் அவர்களை தேவர்களின் சபையில் போற்றப்பட்டவர்களாகக் காண்கிறார்கள்; திரிவிஷ்டபத்தில் (சுவர்க்கத்தில்) அப்சரஸ்களால் சூழப்பட்டு மகிழ்வோடு இருப்பவர்களாக அவர்கள் தோன்றுகின்றனர்.
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் உயிர் துறப்பவர்களை அப்சரஸ்கள் பெருமகிழ்ச்சியுடன் நோக்குகின்றனர். பித்ருக்கள் அவர்களை தேவர்களின் சபையில் நிச்சயமாகப் போற்றப்பட்டவர்களாகக் காண்கிறார்கள். சுவர்க்கத்தில் அப்சரஸ்களால் சூழப்பட்டு அவர்கள் மகிழ்வோடு இருப்பதாகத் தோன்றுகின்றனர். அமரர்களும் போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காத உறுதியான வீரர்களும் செல்லும் அந்தப் பாதையையே—நாமும் இப்போது ஏறிச் செல்ல வேண்டுமா?
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
சஞ்சயன் கூறினான்—முதிய பிதாமகர் பீஷ்மர், ஞானமிக்க ஆசாரியர் துரோணர், ஜயத்ரதன், கர்ணன், துஃசாசனன் ஆகியோருடன்—போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காத தேவர்களின் வீரர்கள் செல்லும் அதே பாதையையே நாமும் இப்போது ஏறிச் செல்ல வேண்டுமா?
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
சஞ்சயன் கூறினான்— இப்போரில் எனக்காக இயன்றவரை முயன்று பல வீர அரசர்கள் வீழ்ந்தனர். அம்புகளால் கிழிக்கப்பட்டு, இரத்தம் படிந்த உடல்களுடன் அவர்கள் போர்க்களத்தில் நீள்ந்து கிடக்கின்றனர்.
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
உத்தம ஆயுதவித்தையில் தேர்ந்தவர்களும், சாஸ்திர விதிப்படி யாகம் செய்பவர்களுமான அந்த மற்ற வீரர்களும் முறையாகப் போரில் உயிர் துறந்து இந்திரலோகத்தில் நிலைபெறுகின்றனர்.
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
அவ்வீரர்கள் தாமே அமைத்த பாதை மீண்டும் கடக்க அரிதாகலாம்—ஏனெனில் பேர்வேகத்துடன் ‘சத்கதி’ நோக்கி செல்லும் எண்ணற்ற போர்வீரர்கள் அதே வழியில் திரளுவர்.
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
எனக்காக உயிர்நீத்த அந்த வீரர்களின் உதவியை மீண்டும் மீண்டும் நினைத்து, அந்தக் கடனைத் தீர்க்க முயல்வதால், அரசாட்சிப் பணிகளில் என் மனம் நிலைக்கவில்லை.
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
நண்பர்கள், சகோதரர்கள், பிதாமகர்கள் ஆகியோரைக் கொல்லச் செய்து நான் என் உயிரைக் காத்துக் கொண்டால், உலகமெங்கும் நிச்சயமாக என்னை இகழும்.
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
சஞ்சயன் கூறினான்—உறவினரும் நண்பர்களும் இன்றித் துன்புறும் நான், குறிப்பாகப் பாண்டவனின் பாதங்களில் வீழ்ந்து வணங்கி அரசை பெற வேண்டுமெனில், அது எத்தகைய அரசாட்சியாகும்?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
சஞ்சயன் கூறினான்—இவ்வுலகிற்கு இத்தகைய அழிவை ஏற்படுத்திய பின், இனி நான் உயர்ந்தும் உறுதியானும் போரினாலேயே சொர்க்கத்தை அடைவேன்; என் இறுதி நலனுக்கு வேறு வழியில்லை.
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
சஞ்சயன் கூறினான்—துரியோதனன் இவ்வாறு சொன்னபோது, கூடியிருந்த க்ஷத்திரியர்கள் அனைவரும் அவன் சொற்களைப் போற்றி, அரசனை நோக்கி “சாது, சாது” என்று கூறி அவன் உறுதியை ஏற்றனர்.
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
சஞ்சயன் கூறினான்—தோல்வியின் துயரை விட்டு, அனைவரும் மனத்தில் வீரத்தை உறுதிப்படுத்தினர்; போரிடத் தீர்மானித்து, அவர்களின் உள்ளங்கள் உற்சாகத்தால் எழுந்தன.
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் போரில் மகிழும் அந்த வீரர்கள் அனைவரும் தங்கள் தங்கள் வாகனங்களுக்கு ஓய்வு அளித்து, இரண்டு யோஜனைகளுக்கு சற்றுக் குறைவான தூரம் சென்று, கௌரவர்கள் அங்கேயே தங்கி முகாம் அமைத்தனர்.
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
சஞ்சயன் கூறினான்—ஹிமவத்தின் நன்னிறை சிகரங்களில் உள்ள ‘ஆகாசவித்ரும’ எனப் பெயர்பெற்ற புனிதமான, மரமற்ற சமவெளிப் பீடத்தினை அவர்கள் அடைந்தனர். அங்கே செம்மைச் சாயல் ஓடும் சரஸ்வதியை அணுகி அவளது நீரை அருந்தி, அங்கேயே நீராடி அமைதியும் தூய்மையும் பெற்றனர்.
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர், உன் மகன் அளித்த உற்சாகத்தால் அவர்கள் திரும்பினர். ஒருவருக்கொருவர் ஆறுதல் கூறி மனத்தை மீண்டும் நிலைநிறுத்தி, அரசே, காலத்தின் உந்துதலால் அந்தக் க்ஷத்திரியர் அனைவரும் மீண்டும் போர்க்களத்திற்குச் சென்றனர்.
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
சஞ்சயன் கூறினான்—திரௌபதியை ஆடையற்றவளெனத் தாழ்ந்த நிலையில் அரசவையின் நடுவே இழுத்து வரச் செய்ததும், துச்சாசனன் அனைவரின் முன்னும் அவளுக்குச் செய்த பெருந்துயரமும்—அந்த அவமானத்தைப் பாண்டவர்கள் இன்றும் நினைவுகூர்கிறார்கள்.
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
சஞ்சயன் கூறினான்—“பாண்டவர்களின் அருளால் நான் அரசாட்சியை எவ்வாறு அனுபவிப்பேன்?” கடலால் சூழப்பட்ட இப்பூமியை ஒரே குடைக்கீழ் முன்பே அனுபவித்த பின், இப்போது பாண்டவர்களின் தயவின் பேரில் அரச இன்பம் பெறுவது எனக்கு எவ்வாறு ஏற்றதாகும்?
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
சஞ்சயன் கூறினான்—“ஏழைகளோடு சேர்ந்து ஏழ்மை வாழ்வை நான் எவ்வாறு மேற்கொள்வேன்?” பல இன்பங்களை அனுபவித்து, பெருந்தொகை செல்வத்தைத் தானமாக வழங்கிய பின், இப்போது வறியவர்களுடன் வறுமை வாழ்வைத் தழுவி நான் எவ்வாறு வாழ முடியும்?
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
ஆனால் இப்போது எந்த வழியிலும் சமாதான ஒப்பந்தம் சாத்தியம் என நான் கருதவில்லை; தீர்மானிக்கும் காலம் வந்து விட்டது. அன்பினால் நீங்கள் நன்மையானதையே கூறினீர்கள்; உங்கள் சொற்களில் நான் குற்றம் காணேன், நிந்திக்கவும் மாட்டேன். நான் சொல்லுவது இதுவே—இப்போது சமரசத்தின் வாய்ப்பு கடந்துவிட்டது.
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
இது கோழைத்தனத்தை வெளிப்படுத்தும் காலமல்ல; இது நமக்கு போரிட வேண்டிய காலமே. பகைவரைத் துன்புறுத்தும் வீரனே! இப்போது உறுதியான தீர்மானத்துடன் போரிடுவதே சிறந்த நெறி என நான் கருதுகிறேன்; இது அஞ்சும் நேரமல்ல, உற்சாகத்துடன் களத்தில் இறங்கும் நேரம்.
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
யாருடைய நடத்தை உயர்ந்ததோ, போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காதவர்களோ, தம் உறுதிமொழியை உண்மையாக்கிக் காட்டுவார்களோ, யாகங்களால் வழிபடுவார்களோ, ஆயுதங்களின் धारையில் அவப்ருத ஸ்நானம் செய்து தூய்மையடைந்தவர்களோ—அத்தகைய ஞானமிக்க ஆண்களுக்கு திரிவிஷ்டபத்தில் நிச்சயமாக வாசம் உண்டு.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.