Adhyaya 107
Droṇa-parva Adhyāya 107: Karṇa–Bhīma Saṃmarda (Arrow-storm Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīma Saṃmarda (Duel Episode within Droṇa-parva)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about the reactions of Duryodhana and Karṇa upon seeing a key figure appear turned away in battle. Saṃjaya reports that Karṇa, after taking up another properly prepared chariot, advances toward Bhīma, whose presence is likened to a blazing fire. The Kauravas perceive Bhīma as if offered to Yama’s mouth, indicating the dread his momentum inspires. Karṇa closes with loud bow and chariot-signal sounds; a renewed, severe clash begins between the two. Both warriors are described as mutually intent on each other’s defeat, glaring as if burning with their eyes, then colliding and striking in close contest. Bhīma’s internal motivation is explicitly tied to remembered hardships and humiliations: the dice-game, forest exile, Virāṭa residence, the seizure of wealth, and the attempted harm and public insult directed at Kuntī and Draupadī, including harsh speech attributed to Karṇa in the assembly. The duel becomes a dense missile exchange: Bhīma covers Karṇa with arrow-nets; Karṇa counters and pierces Bhīma with multiple sharp arrows. Their movements are compared to maddened elephants; conches and drums stir the host; mixed-colored horses and the spectacle of the combat draw the gaze of surrounding mahārathas. The narrative stresses the difficulty of discerning advantage, the creation of a sky-veiling arrow-rain, and the collateral collapse of men, horses, and elephants, producing rapid local devastation among Dhṛtarāṣṭra’s forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, उन महात्मा महारथियों के रथों पर फहराते नाना-रूप ध्वजों को सुनो; युद्धभूमि में वे अग्नि-शिखाओं की तरह चमक रहे हैं। → ध्वजों के रूप, वर्ण, नाम और अलंकरण का क्रमशः वर्णन युद्ध की तैयारी को दृश्य-रूप देता है—स्वर्णमय दंड, काञ्चन-पीठ, घंटिकाओं की झंकार; हर ध्वज अपने स्वामी के स्वभाव, कुल-कीर्ति और प्रतिज्ञा का उद्घोष बन जाता है। → अर्जुन का विशाल वानर-चिह्न ध्वज (हनुमान-केतु) हिमालय पर दहकती अग्नि-सा देदीप्यमान बताया जाता है; उसी के साथ ‘जयद्रथ-वध’ की अभिलाषा लिए गाण्डीव का खिंचना—ध्वज-वैभव से प्रतिज्ञा-वैभव तक कथा का शिखर बनता है। → ध्वज-परिचय के माध्यम से दोनों पक्षों की शक्ति, गर्जना और मनोबल का तुल्य-प्रदर्शन होता है; रथों का ‘व्यतिक्षेप’ और परस्पर गर्जना युद्ध के अगले प्रहारों का संकेत देकर अध्याय को समेटती है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) अब कर्म-रूप लेने को है—अगला क्षण किसके ध्वज को धूल में झुकाएगा?
Shlokas
Verse 1
#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम् ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात् जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! ப்ருதையின் புதல்வர்களுக்கும் என் படையினருக்கும் உரிய, பல வடிவங்களுடன் மிகுந்த ஒளியில் பிரகாசித்த அந்தக் கொடிகளை எனக்கு விவரித்துச் சொல்.
Verse 2
संजय उवाच ध्वजान् बहुविधाकारान् शृणु तेषां महात्मनाम् | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அந்த மகாத்ம வீரர்கள் ஏந்திய பலவகை கொடிகளைச் செவி கொடு. அவற்றின் வடிவம், நிறம், பெயர் ஆகியவற்றை என்னிடமிருந்து அறிந்து கொள்.
Verse 3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे
அரசர்களில் சிறந்தவனே! அந்த முதன்மை ரதவீரர்களின் ரதங்களில் பலவகைக் கொடிகள், எரியும் தீப்போல் ஜொலித்துக் காணப்பட்டன.
Verse 4
काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:
அவை பொன்னால் ஆன கொடிகள்; பொன்னாலான உச்சிமுடிகளால் முடிசூட்டப்பட்டவை; பொன் மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டவை. அவை பொன்மயமான மகாபர்வதம் சுமேருவின் பொன் சிகரங்களைப் போல ஒளிர்ந்தன.
Verse 5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்களின் கொடிகள் பல நிறங்களும் பல வகைகளுமாய், மிகுந்த அழகுடன் விளங்கின. ஆனால் அந்தக் கொடிகளே சுற்றிலும் இருந்த சிறுகொடிகளால் எல்லாத் திசைகளிலும் மூடப்பட்டு மறைந்தன.
Verse 6
पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது அந்தப் பதாகைகள் (மற்றும் குதிரைகள்) அவர்களின் மூச்சின் வேகத்தால் தூண்டப்பட்டு அசையத் தொடங்கின.
Verse 7
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ
சஞ்சயன் கூறினான்—தூசியின் நடுவே அந்தப் பதாகைகள், மேடையில் ஆடும் அழகிய நர்த்தகியரைப் போல, நடனமாடுவதாகத் தோன்றின. பாரதர்களில் சிறந்தவனே! இந்திரவில்லின் நிறங்களைப் போல் ஒளிர்ந்த அந்தக் கொடிகள் போர்க்களத்தின் மேல் ஆடினவாறு காட்சியளித்தன.
Verse 8
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्
சஞ்சயன் கூறினான்—பாரதர்களில் சிறந்தவனே! அசைந்து அலைந்த, இந்திரவில்லின் ஒளிபோல் பிரகாசித்த அந்தப் பதாகைகள், மகாரதர்களின் பெரும் தேர்களின் அழகை மேலும் உயர்த்தின. அவற்றுள் வானரச் சின்னமுடைய ஒரு கொடியும் இருந்தது—கடுமையான முகத்துடன், சிங்கவால் போன்ற வாலுடன்.
Verse 9
स वानरवरो राजन् पताकाभिरलंकृत:
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அந்தச் சிறந்த வானரச் சின்னம், பதாகைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, தொலைவிலிருந்தே தனித்துப் புலப்பட்டு நின்றது.
Verse 10
तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! அதேபோல் துரோணபுத்திரனின் சிங்கம் போன்ற வீரமும் கடும் வலிமையும் (தோன்றின).
Verse 11
ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! நாங்கள் கொடிமுனையை கண்டோம்—காலை இளம் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்து; பொன்னால் ஆனது, காற்றில் அலைந்து, இந்திரனின் கொடியைப் போலப் பிரகாசித்தது.
Verse 12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:
சஞ்சயன் கூறினான்—மீண்டும் அதிரதனின் புதல்வனின் யானைச் சின்னக் கொடி கண்ணில் பட்டது.
Verse 13
पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் கர்ணனின் கொடியில் பொன்னான பட்டாகை இருந்தது; அது மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது.
Verse 14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:
சஞ்சயன் கூறினான்—பாண்டவர்களின் ஆசாரியர், தவமுடைய பிராமணர் (கிருபாசாரியர்) அவர்களின் கொடியில் அழகிய காளைச் சின்னம் பொறிக்கப்பட்டிருந்தது. அரசே! அந்தப் பெரும் ரதம் அந்தக் காளைச் சின்னத்தால் அப்படியே ஒளிர்ந்தது; திரிபுரத்தை அழித்த மகாதேவனின் ரதம் காளைச் சின்னத்தால் மிளிர்வதுபோல்.
Verse 15
गोवृषो गौतमस्यासीत् कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन् गोवृषेण महारथ:
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ அரசே! கௌதமனுக்குரிய அழகுற அலங்கரிக்கப்பட்ட கோவೃಷ-கொடி இப்போது க்ருபனிடம் உள்ளது. அந்தக் கோவೃಷச் சின்னத்தால் அந்த மகாரதன் போர்க்களத்தில் ஒளிர்கிறான்.
Verse 16
मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्
சஞ்சயன் கூறினான்—விருஷசேனனின் (கொடி-சின்னம்) மயில்; அது பொன்னிறம் கொண்டு, மணிரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டது.
Verse 17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த மயில்-சின்னத்தால் அந்த மகாத்மாவின் தேரு ஒளிர்கிறது.
Verse 18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव
சஞ்சயன் கூறினான்—மத்ரராஜன் சல்யனின் கொடியின் முனையில் எரியும் அக்கினிச் சிகை போல (அவன்) தோன்றினான்.
Verse 19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ மாரிஷ! அந்த சீதை அவனது தேரில் ஏறி ஒளிர்கிறாள்.
Verse 20
वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते
சஞ்சயன் கூறினான்—சிந்து அரசனுக்குரிய வராஹச் சின்னம் போர்க்களக் கலக்கத்திலும் அரச மெருகுடன் வெளிப்படையாக ஒளிர்ந்தது.
Verse 21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த ஒளிமிகு கொடியால் அலங்கரிக்கப்பட்ட ஜயத்ரதன், போர்க்களக் கலக்கத்திலும் மிகத் தெளிவாகப் பிரகாசித்து தனித்துப் புலப்பட்டான்.
Verse 22
सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः
சஞ்சயன் கூறினான்—மீண்டும், யாக ஒழுக்கத்தில் நிலைத்த ஞானமிகு சௌமதத்தனின் யூபச் சின்னமும் கண்ணில் பட்டது.
Verse 23
ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान् भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அக்கொடி சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தது; அதில் சந்திரச் சின்னமும் தென்பட்டது. எப்போதும் யாகக் கடமைகளில் ஈடுபடும் ஞானமிகு பூரிச்ரவாவின் தேரில் யூபச் சின்னம் இருந்தது. அரசே, அந்தப் பொன்னாலான யூபம் சௌமதத்தனின் தேரில் மிகச் சிறப்பாகப் பொலிந்தது.
Verse 24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान् गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா, சலனின் கொடி மிகுந்த ஒளியுடன் பிரகாசித்தது. அந்தத் தரப்பில் வெள்ளியால் வடிக்கப்பட்ட மாபெரும் யானை அரசன் உருவம் இருந்தது. பரதகுலச் சிறந்தவரே, அக்கொடி பொன்னால் செய்யப்பட்ட, வியத்தகு அங்கங்களையுடைய மயில்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டு, உங்கள் படையின் அழகை மேலும் உயர்த்தியது.
Verse 25
केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ
மகாராஜா, பரதசிரேஷ்டா! அந்தக் கொடியில் வெள்ளி நிற மகா யானை அரசன் சின்னம் இருந்தது. பொன்னால் செய்யப்பட்டு, பல நிற மயில்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்தக் கேது உங்கள் படையின் அழகையும் போர்வீர ஒளியையும் உயர்த்தியது.
Verse 26
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:
வெண்மை நிறமுடைய மகா யானை ஐராவதன் தேவராஜனின் படையை அலங்கரிப்பதுபோல், துரியோதனன் அரசனின் பொன்னால் மூடப்பட்ட கொடி மணிமயமான யானை அரசன் சின்னத்தால் தனித்துப் பிரகாசித்தது.
Verse 27
किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन् पुत्रस्तव विशाम्पते
அரசே, மக்களுக்குத் தலைவனே! நூற்றுக் கணக்கான கிங்கிணி மணிகளின் ஒலியால் முழங்கும் அந்தச் சிறந்த தேரில் உங்கள் மகன் மிகுந்த ஒளியுடன் பிரகாசித்தான்.
Verse 28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:
இப்போது உங்கள் படையில் இந்த உயர்ந்த கொடிவீரர்கள் வெட்டித் தள்ளப்பட்டனர்.
Verse 29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:
அர்ஜுனன் பக்கத்தில் பத்தாவதாக இருந்தது ஒருவனே—மகாகபி, அந்த மகா வானரன்.
Verse 30
ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:
அப்போது அந்தப் பெரும் தேர்வீரர்கள் ஒளிவீசும், மிகப் பெரிய பாதுகாப்புக் கவசங்களின் பின்னால் நிலை கொண்டு, போரின் அறநெறி குழம்பிய அந்தக் களத்தில் பாதுகாப்பும் வலிமையும் இரண்டினாலும் மேலாதிக்கம் தேடி முன்னேறினர்।
Verse 31
तथैव धनुरायच्छत् पार्थ: शत्रुविनाशन:
அதேபோல் பகைவரை அழிப்பவன் பார்த்தன் (அர்ஜுனன்) தன் வில்லை இழுத்து ஆயத்தமானான்—போரின் கடுமையான கட்டாயங்களுக்கிடையிலும் கட்டுப்பட்ட உறுதியுடன் எதிரியை எதிர்கொள்ளத் தயாரானான்।
Verse 32
तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि
சஞ்சயன் கூறினான்—“அரசே, உன் குற்றத்தினால் போர்க்களத்தில் பல அரசர்கள் மீண்டும் மீண்டும் கொல்லப்பட்டனர்.”
Verse 33
तेषामासीद् व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அவர்கள் ஒருவரையொருவர் நோக்கி கர்ஜித்தபடி கடுமையாக கலந்துமோதினர்; போரின் பேரொலியில் ஒரு தரப்பு மற்றதரப்பின் சவாலுக்கு பதில்சவாலாக மோதிக் கொண்டது।
Verse 34
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—துரியோதனன் முதலான முன்னணி பெருந்தேர்வீரர்களும், பாண்டவர்களின் காளையான அர்ஜுனனும், ஒருவரையொருவர் குறிவைத்து கர்ஜித்தபடி, தாக்குதலும் எதிர்தாக்குதலும் செய்து மோதினர். அப்போது கிருஷ்ணனைத் தேரோட்டியாகக் கொண்ட குந்தியின் மகன் அங்கே உச்சமான, அதிசயமான வீரச் செயலை நிகழ்த்தினான்।
Verse 35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
சஞ்சயன் கூறினான்— மகாபாகு அர்ஜுனன் காந்தீவ வில்லைச் சுழற்றி, போருக்கு ஆயத்தமாய் ஒளிவீசினான்।
Verse 36
तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः
சஞ்சயன் கூறினான்— அங்கே நரவ்யாக்ரன் அர்ஜுனன் ஆயிரமாயிரம் அம்புகளை எய்தான்।
Verse 37
ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:
சஞ்சயன் கூறினான்— பின்னர், ஓ பார்த்தா, அந்த நரவ்யாக்ரர்களான எல்லா மகாரதர்களும் முன்னே நகர்ந்தனர்।
Verse 38
संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत् समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान् कोलाहल प्रकट हुआ
சஞ்சயன் கூறினான்— குருக்களில் வृषபனான அர்ஜுனன் அந்த புருஷசிங்கங்களால் சூழப்பட்டபோது, அந்த சேனையில் பேரொலி எழுந்தது।
Verse 53
नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे
சஞ்சயன் கூறினான்— பல நிறங்களில் சாயமிட்ட கொடிகளால் எல்லாத் திசைகளிலும் சூழப்பட்ட அவர்கள் மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்கினர்।
Verse 83
धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम् । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்தக் கடும் போர்க்களத்தில் தனஞ்சயனின் கொடி அச்சமூட்டும் வடிவில் தோன்றியது; வானரச் சின்னத்தால் அழகுபெற்றது. அந்த வானரத்தின் வால் சிங்கத்தைப் போலவும், முகம் மிகுந்த உக்கிரத்துடனும் இருந்தது.
Verse 96
त्रासयामास तत् सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! காண்டீவம் தாங்கிய அர்ஜுனனின் அந்தக் கொடி, சிறந்த வானரச் சின்னத்தால் ஒளிபெற்று, கொடித்துணிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, உங்கள் அந்தப் படையை அச்சுறுத்தியது.
Verse 104
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், ஜயத்ரதவதப் பர்வத்தின் உட்பகுதியாகிய, குழப்பமிகு போர்நிலையைப் பற்றிய நூற்று நான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 105
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், ஜயத்ரதவதப் பர்வத்தின் உட்பகுதியாகிய, கொடிகளின் வர்ணனை பற்றிய நூற்று ஐந்தாம் அத்தியாயம்.
Verse 116
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम् अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था
சஞ்சயன் கூறினான்—துரோணரின் வம்சச் சின்னமாக உயர்த்தப்பட்ட அச்வத்தாமாவின் பொன்னாலான கொடி, இந்திரனின் கொடியைப் போல ஒளிர்ந்து, காற்றின் உந்துதலால் அலைந்து, கௌரவர்களின் அரசர்களின் மகிழ்ச்சியை வளர்த்தது.
Verse 126
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! போரின் நடுவே அந்தக் கொடி வானையே நிரப்புவது போலத் தோன்றியது. அதிரதபுத்திரன் கர்ணனின் கொடியில் பொன்னான யானைச் சின்னமும் பொன்னான கயிற்றின் அலங்காரச் சின்னமும் இருந்தன; போர்க்களத்தில் அது ஆகாயத்தை ஆட்கொள்ளும் அளவுக்கு மாபெரிதாய் தெரிந்தது.
Verse 133
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस््थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் காற்றின் வேகத்தால் அசைந்தாடிய, கர்ணனின் கொடியில் பொன்மாலையால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பதாகை, தேரின் இருக்கையில் நடனம் ஆடுவது போலத் தோன்றியது.
Verse 153
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद् गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! திரிபுரத்தை அழித்த மகாதேவனின் தேர் அழகிய காளைச் சின்னத்தால் எவ்வாறு ஒளிர்கிறதோ, அவ்வாறே பாண்டவர்களின் ஆசாரியர், தவமிகு பிராமணர், கௌதம கோத்திரத்தவர் கிருபாசாரியரின் மாபெரும் தேர், கொடியில் பொறிக்கப்பட்ட அழகிய காளைச் சின்னத்தால் மிகுந்த சிறப்புடன் விளங்கியது.
Verse 163
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत् सेनाग्रमुपशो भयन् । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा
சஞ்சயன் கூறினான்—சேனையின் முன்னணியில் வ்ருஷசேனனின் மணிரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பொற்கொடி, மயில் சின்னத்துடன் நின்றது. அந்த மயில் முன்னணியின் அழகை உயர்த்தி, பேசப் போவது போல நிலைத்து நின்றது.
Verse 183
सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी
சஞ்சயன் கூறினான்—மத்ரராஜன் சல்யனின் கொடியின் முனையில், தீநாக்கைப் போல ஒளிரும், பொன்னால் ஆன, ஒப்பற்றதும் நல்விளக்கங்களால் குறியிடப்பட்டதும் ஆன ஒரு ‘சீதா’வை நாம் கண்டோம்—அது உழவால் நிலத்தில் இழுக்கப்பட்ட பள்ளவரை (furrow-line) போன்றது.
Verse 196
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है
சஞ்சயன் கூறினான்—மதிப்பிற்குரிய அரசே! வயலில் கலப்பையின் முனையால் உருவான ‘சீதா’ (உழவு வரி) எல்லா விதைகளும் முளைத்தபோது எவ்வாறு அழகுறத் தோன்றுமோ, அவ்வாறே மத்ரராஜனின் தேரைச் சார்ந்து அந்த ‘சீதா’ பெருஞ்சோபை பெற்றாள்।
Verse 203
ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान् और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था
சஞ்சயன் வருணித்தான்—சிந்து அரசன் ஜயத்ரதனின் கொடியின் உச்சியில் வெள்ளியால் செய்யப்பட்ட வராகச் சின்னம் மிகச் சிறப்பாக விளங்கியது. அந்த உச்சி பிரகாசமான சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்து, வெண்மைக் காந்தியுடன் மின்னி, பொன் வலையாலான அலங்காரத்தால் மேலும் அழகுற்றது।
Verse 213
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी
சஞ்சயன் கூறினான்—முன்னொரு காலத்தில் தேவர்-அசுரப் போரில் பூஷன் எவ்வாறு ஒளிவீசியானோ, அவ்வாறே அந்த வெள்ளியால் செய்யப்பட்ட கொடியால் ஜயத்ரதன் மேலும் சிறப்புற்றான்।
Verse 236
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! யாகங்களில் சிறந்த ராஜசூயத்தில் உயர்ந்த யூபம் எவ்வாறு ஒளிவீசுமோ, அவ்வாறே பூரிச்ரவஸின் அந்த பொன்னாலான யூபமும் சிறப்புற்று விளங்கியது।
Verse 286
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे
சஞ்சயன் கூறினான்—யுகாந்தத்தின் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த அந்த உயர்ந்த கொடிகள் தங்கள் பிரகாசத்தைப் பரப்பி உங்கள் சேனையை ஒளியூட்டின।
Verse 306
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये
பரந்தபர்களான அந்த மகாரதர்கள் அர்ஜுனனை நோக்கி உடனே வில்லுகளை எடுத்தனர். பின்னர் பகைவர்க்குத் துயரம் தருபவர்கள் ஆகிய அவர்கள் அனைவரும் அர்ஜுனவதம் செய்யும் நோக்கில், விசித்திரமான, ஒளிவீசும், பெரிதான வில்லுகளைத் திடீரெனக் கையில் பற்றினர்.
Verse 316
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद् राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा
அரசே! உன் குமந்திரத்தின் பயனாக, தெய்வீகச் செயல்கள் புரியும் பகைநாசகன் பார்த்தனும் அதேபோல் தன் காண்டீவ வில்லைக் கயிற்றிழுத்தான்.
Verse 326
नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस््थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं
மகாராஜா! உன் குற்றத்தினால், பல திசைகளிலிருந்து அழைக்கப்பட்ட பல துணை அரசர்கள் அந்தப் போர்க்களத்தில் தங்கள் குதிரைகள், தேர்கள், யானைகளுடன் சேர்ந்து கொல்லப்பட்டனர்.
Verse 343
यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत् | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया
அங்கே ஸ்ரீகிருஷ்ணன் சாரதியாக இருப்ப, குந்தியின் மகன் அர்ஜுனன் மிக அதிசயமான வீரத்தை வெளிப்படுத்தி, ஒருவனாகவே பலருடன் அஞ்சாமல் போரைத் தொடங்கினான்.
Verse 353
जिगीषुस्तान् नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी
அவர்களை வெல்லும் விருப்பத்துடனும், ஜயத்ரதனை வதம் செய்யும் தீவிர ஆசையுடனும் காண்டீவ வில்லைக் கயிற்றிழுத்தபோது, மனிதப் புலியான பெருங்கை அர்ஜுனன் மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்கினான்.
Verse 363
अदृश्यांस्तावकान् योधानू् प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—பகைவரைத் தணிக்கும் பார்த்தன் அர்ஜுனன் ஆயிரமாயிரம் அம்புகளை விடுத்து உமது வீரர்களை எல்லாத் திசைகளிலும் மூடினான்; அம்புமழையால் அவர்கள் போர்க்களத்தில் கண்காணாதவர்களாய் தோன்றினர்।
Verse 376
अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த சிங்கநிகரான மகாரதர்கள் போர்க்களத்தில் எல்லாத் திசைகளிலும் அடர்ந்த அம்புக்கூட்டங்களைப் பொழிந்து அர்ஜுனனை மூடினர்; அம்புமழையால் அவர் கண்காணாதவரானார்।
Verse 1763
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! ஸ்கந்தப் பெருமானின் தேரு மயில்-சின்னத்தால் எவ்வாறு ஒளிர்கின்றதோ, அவ்வாறே உயர்மனத்தையுடைய வृषசேனனின் தேரும் அதே மயில்-சின்னத்தால் பிரகாசித்தது।
Verse 2736
ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान् ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது போர்க்களத்தில் குருக்களில் முதன்மையான உமது மகன் துரியோதனன், மாபெரும் கொடியால் அலங்கரித்து ஒளிர்ந்தான். அவன் சிறந்த தேரில் வண்ணமயமான கொடி அசைந்தது; நூற்றுக்கணக்கான சிறு மணிகளின் ஒலியால் அது மேலும் அழகுற்றது. அந்த உயர்ந்த கொடியால் போர்க்களத்தில் அவன் தனித்துப் பிரகாசித்தான்।
Verse 2936
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है
சஞ்சயன் கூறினான்—பத்தாவது கொடி அர்ஜுனனுக்கே உரியது; அதில் பெரும் வானரச் சின்னம் அழகுற விளங்கியது. அந்தக் கொடியால் அர்ஜுனன், தீமாலையால் இமயமலை ஒளிர்வதுபோல், பிரகாசித்தான்।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes duty-driven combat with the ethically destabilizing force of grievance: Bhīma’s resolve is fueled by remembered injustices, raising the question of when righteous redress becomes indistinguishable from vengeance within kṣatriya action.
Actions in the present are shown to be conditioned by prior speech and institutional harms; the text implies that unresolved humiliation and public wrongdoing persist as causal seeds, shaping perception, escalation, and the capacity for restraint.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level effect is achieved through Saṃjaya’s evaluative similes and Dhṛtarāṣṭra’s inquiry structure, which frame the duel as exemplary of war’s moral and human cost.