Amsha 5: Krishna’s Descent (Avatāra) and the Removal of Earth’s Burden
पञ्चमांशः (कृष्णचरितम्)
Krishna's Descent and the Divine Play
पञ्चमांशे वंशानुचरितात् परावृत्त्य अवतार-इतिहासः प्रवर्तते। मैत्रेयः पराशरं याचते—यादवकुले जातं विष्णोः अंशावतारं श्रीकृष्णचरितं सम्यग् आख्यातुम्। गुरु–शिष्यसंवादः एव प्रधानः; तत्र पराशरः तत्त्वं निरूपयति यत् नारायणो विष्णुः एव जगत्कारणम्—उपादानं निमित्तं च—देवा लोकाः प्राणिनः कालोऽपि तस्य विभूतयः इति। एतस्मिन् तत्त्वदृष्टौ भूमेः भारः केवलं लौकिकसंकटं न, किन्तु धर्माधर्मयोः समत्वभङ्गः इति दैवीय-लीलायाः विषयः। अधर्मबलानि भगवतो बहिः न सन्ति, तथापि लोकधर्मसंरक्षणाय तेषां निग्रहः आवश्यकः। अतः क्षीराब्धौ देवतानां समवायः, ब्रह्मणः स्तुतिः, तथा विष्णोः आश्वासनं वर्ण्यते—सः स्वस्य “लघ्वंशेन” अवतीर्य भूमेः भारं हरिष्यति, देवाश्च स्वस्वांशैः अवतारं करिष्यन्ति। ततः जन्मयोजना प्रकाश्यते। योगमाया/योगनिद्रा गर्भपरिवर्तनं नियच्छति, सङ्कर्षणस्य प्रादुर्भावः, तथा मध्यरात्रौ श्रीकृष्णस्य आविर्भावः च। निर्गुणोऽपि परब्रह्म केवलं धर्मत्राणाय लोकसंग्रहाय च सगुणरूपं गृह्णाति—इति पञ्चमांशस्य मुख्यो भावः।
Adhyayas in Amsha 5 - Krishna Avatara
Adhyaya 1
देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, भूरभारावतरण-याचना, क्षीराब्धि-स्तुति, केशावतार-नियोजनम्
मैत्रेयस्य प्रश्नेन पराशरः यदुवंशे विष्णोः अंशावतारं वर्णयति। देवकी-वसुदेवयोः विवाहः, आकाशवाणी च अष्टमगर्भेण कंसस्य मृत्युं सूचयति। भूमेः भारावतरणाय देवाः ब्रह्मणः नेतृत्वे क्षीरसागरं गत्वा विष्णुं तुष्टुवुः। भगवान् विष्णुः स्वस्य सितकृष्णकेशौ उत्पाद्य अवतारस्य सङ्कल्पं चकार। सः देवान् अंशेः अवतरितुं आदिदेश तथा योगनिद्रां सप्तमगर्भस्य (शेषस्य) रोहिण्याः उदरे सङ्कर्षणाय नियुक्तवान्।
Adhyaya 2
गर्भ-व्यवस्था, देवकी-गर्भ-स्तुति (गर्भस्तुतिः), जगदन्तर्गत-हरि-प्रतिपादनम्
पराशरः दिव्याज्ञाया अनुष्ठानं वर्णयति—योगमाया षड्गर्भान् निवेश्य सप्तमं रोहिण्यां संक्रामयति; ततः त्रैलोक्यहिताय हरिः देवक्याः गर्भं प्रविशति, यशोदायां च योगनिद्रा गर्भं गृह्णाति। ग्रहाः सम्यगनुकूलाः, ऋतवः शुभाः, विष्णोः अंशावतरणं सूचयन्ति। देवकी असह्यतेजसा दीप्तिमती, अदृश्यैः देवैः नित्यं स्तूयते। अयं अध्यायः गर्भस्तुतिरूपः—देवकी प्रकृतेः, वाचः, वेदस्य, यज्ञस्य च गर्भत्वेन, अदिति-दितिरूपेण देवदैत्यवंशयोः कारणत्वेन च प्रशस्यते। विष्णोः सर्वप्रमाणातीतस्य गर्भप्रवेशात् पृथिवी-सागर-नदी-नगरैः सह सप्तलोकाश्च तस्यां स्थिताः इति विस्तरः। अन्ते मङ्गलरक्षणप्रार्थना—जगत्-धारकं प्रभुं स्नेहेन धारयतु देवी—इति विष्णोः अद्वैतव्याप्तिं भक्तिसौहार्दं च दृढयति।
Adhyaya 3
श्रीकृष्ण-जन्म, वसुदेव-यमुनातरण, बालिका-उत्क्षेपः, देवी-प्रादुर्भावः
पाराशर उवाच—देवैः स्तूयमानायां देवक्यां पद्मनेत्रो जगद्धारकः जनार्दनः मध्यरात्रौ प्रादुर्भूतः; जगत् प्रमुदितं, वाताः शान्ताः, नद्यः प्रसन्नाः, गन्धर्वाः जगुः, अप्सरसः नृत्यन्ति, देवाः पुष्पवृष्टिं चक्रुः। वसुदेवः श्रीवत्सलाञ्छितं चतुर्भुजं रूपं दृष्ट्वा कंसभयात् दिव्यप्रकाशं संहर्तुं प्रार्थयामास; भगवान् संक्षेपेणोक्त्वा शिशुं दत्त्वा रात्रौ प्रस्थितः। योगमाया रक्षान् मोहयति, शेषः फणैः वृष्टौ छत्रं करोति; यमुना गम्भीरा सती अपि जानुप्रमाणं भूत्वा तरणं ददौ। व्रजे यशोदाया कन्या जाता; वसुदेवः शिशून् विनिमय्य कन्यां देवक्याः पार्श्वे न्यधात्। रक्षिणः कंसाय न्यवेदयन्; स बालिकां शिलायां क्षिपति, सा तु महाष्टभुजा दिव्यरूपेण नभसि उदतिष्ठत्, हसित्वा अवदत्—तव हन्ता अन्यत्र जातः। सिद्धैः स्तूयमाना सा जगाम; कंसस्य भयम् वर्धितं, कृष्णलीला च रक्षितपालने प्रतिष्ठिता।
Adhyaya 4
Kaṃsa’s Council of Asuras and the Strategy Against the ‘Powerful Child’
पराशरः मैत्रेयं कथयति यत् कंसः भीतः सन् प्रलम्ब-केशि-धेनुक-पूतना-अरिष्टादीन् असुरान् आहवयति। सभायां कंसः इन्द्रं देवांश्च निन्दति, स्वस्य बाहुबलं च श्लाघते। तथापि सः तपस्विनां यज्ञकर्तृणां च पीडनस्य, तथा च असाधारणशक्तियुक्तानां बालकानां अन्वेषणस्य आदेशं ददाति। योगमायायाः आकाशवाणीं श्रुत्वा यत् तस्य मृत्युः अन्यत्र जातः अस्ति, कंसः वसुदेवं देवकीं च बन्धनात् मुञ्चति, किन्तु अन्तःकरणे शङ्कितः सन् स्वभवनं प्रतिगच्छति।
Adhyaya 5
Vasudeva Meets Nanda; Pūtanā’s Fall; Viṣṇu-Rakṣā (Protective Hymn) in Gokula
पराशरः मैत्रेयम् अकथयत् यत् वसुदेवः नन्दस्य शकटं गत्वा तं अभिनन्द्य गोकुलं प्रति गन्तुं प्रेरितवान्। गोकुले पूतना बालघातिनी कृष्णं हन्तुं विषलिप्तं स्तनं दत्तवती। कृष्णः तस्याः प्राणान् पपौ, सा च महानादं कृत्वा मृता। यशोदा नन्दश्च गोपुच्छभ्रमणादिभिः रक्षां चक्रतुः। ततः वराहनृसिंहादीन् अवतारान् संस्मृत्य विष्णुरक्षास्तोत्रं पठितम्। गोपाः पूतनायाः विशालं शरीरं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्।
Adhyaya 6
Śakaṭa-bhañjana, Naming by Garga, Dāmodara and Yamala-arjuna, and the Move to Vṛndāvana
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—शिशुः कृष्णः शकटस्य अधः शयानः क्षीरार्थं रुदन् ऊर्ध्वं पादेन प्रहारं कृत्वा शकटं पातयति, भाण्डानि च भग्नानि। व्रजजनाः धावन्ति; बालकाः गोप्यश्च तस्य पादमेव कारणं वदन्ति। यशोदा मङ्गल-शान्त्यर्थं पूजनं करोति। वसुदेवप्रेषितः गर्गः गुप्तं संस्कारान् कृत्वा नामधेयानि ददाति—ज्येष्ठः रामः, कनिष्ठः कृष्णः। वर्धमानयोः क्रीडालोल्यं वर्धते; यशोदा कृष्णं उलूखले बद्ध्वा स्थापयति, बद्धोऽपि सः यमलार्जुनयोर्मध्ये उलूखलं कर्षन् तौ भञ्जयति—अतः दामोदर इति ख्यातिः। पूतनापतनं, शकटभङ्गः, अकारणवृक्षपतनं इत्यादि निमित्तैः भीताः वृद्धाः वृन्दावनं प्रति स्थानान्तरणं निश्चिन्वन्ति। कृष्णस्य शुभचिन्तनेन ग्रीष्मेऽपि नवतृणं प्रादुर्भवति; अर्धचन्द्राकारं वासस्थानं विन्यस्यते। अन्ते गोपाल-लीला, ऋतुवर्णनं, उपदेशोपमा च; कृष्णरामौ बालवेषे जगद्रक्षकौ वत्सपालौ इव प्रकाशेते।
Adhyaya 7
कालियदमना: यमुनाशुद्धिः, करुणा-निग्रहः, स्तुति-तत्त्वम्
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—बलरामवर्जितः श्रीकृष्णो वृन्दावने विचरन् यमुनां प्राप्य कालियस्य विषह्रदं ददर्श, येन वृक्षपक्षिणो दह्यन्ते। व्रजशान्त्यर्थं दुष्टनिग्रह एवावतारप्रयोजनमिति निश्चित्य कदम्बात् ह्रदे प्लुत्वा बद्धो दष्टश्च; गोपगोप्यः शोकाकुला धावन्ति, नन्दयशोदे स्तब्धे, ‘कृष्णाधीनं व्रजजीवनम्’ इति विलापः। बलराम आगत्य भगवन्महिमाज्ञानपूर्वकं दीर्घाः स्तुतयः प्रवर्तन्ते—अचिन्त्यपरत्वं जगत्कारणत्वं च प्रतिपादयन्त्यः। ततः कृष्णः स्वं विमोच्य कालियफणेषु नृत्यन् तं दमनं करोति; पत्न्यः शरणं याचन्ति। कालियः प्रकृतिनिर्मितदोषं निवेद्य शरणं गच्छति; कृष्णः यमुनां त्यक्त्वा समुद्रं गन्तुमाज्ञापयति, स्वपादचिह्नरक्षणेन गरुडभयात् मुक्तिं ददाति। नागो निर्गतः, यमुना शुद्धा, व्रजो हृष्टः गोविन्दं स्तौति।
Adhyaya 8
तालवन-उद्धारः: धेनुकासुरवधः, फल-समृद्धिः, गो-क्षेमः
पाराशरः मैत्रेयाय कथयति—बलरामः केशवश्च गोपालैः सह गाः पालयन्तौ तालवनं प्रापतुः। तत्र धेनुकनामा गर्दभाकारो दैत्यः नरगोवधकारी फलवनं रक्षति। सुगन्धीनि पक्वफलानि दृष्ट्वा गोपबालाः रामकृष्णौ तानि पातयितुं याचन्ते। फलपातने धेनुकः क्रुद्धो बलरामं ताडयति; बलरामस्तं गृहीत्वा भ्रमयित्वा हत्वा भूमौ पातयति। ततः कृष्णबलभद्रौ तस्य बान्धवान् दैत्यान् अपि निहत्य तालवृक्षशिखरेषु क्षिपतः। फलैः दैत्यदेहैश्च भूमिः आच्छादिता, वनं निर्भयं जातम्; भयमुक्ताः गावः पूर्वं दुर्गमेषु नवाङ्कुरेषु तृप्त्या चरन्ति—अधर्मनाशे प्रकृतिसमृद्धिः पुनरावर्तते।
Adhyaya 9
भाण्डीरवट-क्रीडा: प्रलम्बासुरवधः, मानुष्यलीला, एक-कारण-तत्त्वम्
पाराशरः मैत्रेयाय कथयति—धेनुकस्य निपातानन्तरं तालवनं व्रजजनानां क्रीडायै योग्यं जातम्। कृष्णबलरामौ भाण्डीरवटं गत्वा गोपालक्रीडाः कुर्वन्तौ, मालाभिरलङ्कृतौ युगरज्जुभिः सहितौ मानुष्यलीलां दर्शयतः। प्रलम्बोऽसुरो गोपवेषेण प्रविश्य, कृष्णं दुर्धर्षं मत्वा बलरामं लक्ष्यं कृत्वा तं हृत्वा निनाय। तदा एककारणपरमात्मस्मरणं, विश्वरूपं, कालः, प्रलयः पुनःसृष्टिश्च, भारावतरणार्थं संयुक्तावतारश्च इति तत्त्वचिन्तनं प्रवर्तते। कृष्णः बलरामं स्वैक्यं जगत्कारणत्वं च स्मारयन् लोककार्याय भेदव्यवहारं दर्शयति। दिव्यबलं स्मृत्वा बलरामः प्रलम्बं घातयति; गोपाः हृष्टाः कृष्णेन सह गोकुलं प्रत्यागच्छन्ति।
Adhyaya 10
शरद्वर्णनं, योगोपमा, तथा गोवर्धन-यज्ञप्रवर्तनम्
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—व्रजे रामकेशवयोः क्रीडतोर् वर्षाशरदोर् संक्रमणं योगवैराग्योपदेशदर्पणं भवति। अल्पजले मत्स्याः यथा क्लिश्यन्ति तथा ममताबद्धा गृहस्थाः; मेघाः जलं विसृज्य निवर्तन्ते यथा विवेकिनोऽनासक्ताः; जलाकाशयोः प्रसादः योगेन सर्वव्यापिनो विष्णोर्ज्ञानात् शुद्धचित्तस्योपमा। शरद् इव प्रत्याहारः विषयात् इन्द्रियाणां निग्रहः, पूरणरेचनचक्रं प्राणायामोपमा। अनन्तरं इन्द्रस्य व्रजविरोधोद्योगः; कृष्णः शक्रमहायज्ञं पृच्छति, नन्दः वृष्ट्यादिकर्तृत्वं प्रतिपादयति। कृष्णः स्वधर्मवर्त्तानुसारं गोवर्धनगिरिं गवां च पूज्यत्वेन स्थापयति; व्रजजनाः गोवर्धनयज्ञं कुर्वन्ति, ब्राह्मणान् भोजयन्ति, गोभिः सह गिरिं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति। कृष्णः गिरिरूपेण प्रादुर्भूय हविर्गृह्णाति, वरान् ददाति।
Adhyaya 11
इन्द्रक्रोधः, संवर्तक-वर्षणम्, गोवर्धनधारण-लीला
पाराशरः मैत्रेयाय कथयति—निवारित इव इन्द्रः क्रुद्धः सन् संवर्तकमेघगणान् शीघ्रं आज्ञापयामास। व्रजजीवनस्य मूलं गोसम्पदं लक्ष्यीकृत्य घोरवातवर्षाभ्यां जगदन्धकारमकरोत्; दिशो भूमिराकाशं चैकजलप्रलय इवाभवत्, विद्युत्स्तनितैः विनाशो वर्धितः, गावो वत्साश्च पीडिताः। गोकुलं निमग्नं दृष्ट्वा हरिः महेन्द्रस्य दर्पजनितं प्रहारं निवारयितुं निश्चयं कृत्वा गोवर्धनं समुत्पाट्य एकहस्तेन महाच्छत्रवत् धारयामास, गोपान् गोपीश्च शकटैः पशुभिश्च सह तस्याधः प्रवेष्टुम् आदिशत्। सप्त रात्र्यः मेघा वर्षन्ति, कृष्णस्तु अचलः स्थितः, व्रजवासिभिः स्तूयते। अन्ते इन्द्रस्य प्रतिज्ञा विफला, मेघान् निवर्तयति; नभः प्रसन्नं भवति; कृष्णः गिरिं यथास्थानं न्यस्य सर्वे सुरक्षिताः स्वगृहान् प्रतिनिवर्तन्ते।
Adhyaya 12
इन्द्र-प्रायश्चित्तं, कृष्णाभिषेकः, गोविन्द-नामप्राप्तिः
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—गोकुलरक्षणेन दर्पनिग्रहितः शक्रः गोवर्धने श्रीकृष्णदर्शनार्थम् ऐरावतमारुह्य आगतः। स गोपालरूपिणं परं ब्रह्म बालैः सह गोपालनं कुर्वन्तं ददर्श; गरुडोऽदृश्यः हरिं छाययामास। एकान्ते शक्रः मानापमानजन्यदर्पेण वृष्टिवातप्रचण्डं प्रेषितवानिति स्वापराधं निवेदयति; कृष्णस्य अद्भुतरक्षणेन देवकार्यं सिद्धमिति तुष्टो भवति। ‘गवां प्रेरणया’ इव स कृष्णाभिषेकं कृत्वा गोविषयेन्द्रत्वेन उपेन्द्रं स्थापयन् ‘गोविन्द’ इति नाम ददाति; गवां स्वयंस्रुतदुग्धधाराभिः पृथिवी सिक्ताऽभवत् समृद्धिलक्षणम्। ततः शक्रः भारावतरणसम्बद्धं उपदेशं दत्त्वा अर्जुनरक्षणं च महायुद्धे भारभूतशत्रुवधं च सूचयति; जनार्दनं आलिङ्ग्य स्वर्गं प्रतिनिवर्तते, कृष्णोऽपि गोपीदृष्टिपावितमार्गेण व्रजं प्रत्यागच्छति।
Adhyaya 13
गोवर्धनोत्तरविस्मयः, रासलीलाप्रसङ्गः, तथा सर्वव्याप्तिवेदान्तोपदेशः
इन्द्रस्य प्रस्थिते गोपाः बालकृष्णेन गोवर्धनधारणं दृष्ट्वा विस्मिताः, तं मानुषं न मन्यन्ते; देवो दानवो यक्षो गन्धर्वो वा इति पृच्छन्ति। स तु लीलया तान् स्नेहबन्धुभावं प्रति नयति। ततः पराशरः मैत्रेयाय चन्द्रप्रभायां वृन्दावने कृष्णस्य रासलीलां वर्णयति—गीताकर्षणेन गोप्यः समायान्ति, काश्चित् लज्जया निवर्तन्ते, काश्चित् एकाग्रध्यानं कुर्वन्ति। एतादृशं चिन्तनं पापनाशकं मुक्तिदं च, कृष्णः परब्रह्मेति उपदिश्यते। रासे हस्तग्रहणं, मण्डलचरणं, गीतं, श्रमश्च भक्तिं वर्धयन्ति; वेदान्तेन च विष्णोः सर्वव्याप्तिः—पतिषु, भार्यासु, सर्वेषु भूतेषु वाय्वादिवत्—इति रसः सर्वव्याप्तितया संयुज्यते।
Adhyaya 14
अरिष्टवृषभदैत्यवधः (गोव्रजत्राणम्)
पराशरः मैत्रेयं कथयति यत् सन्ध्यासमये यदा जनार्दनः रासक्रीडायां मग्नः आसीत्, तदा अरिष्टासुरः गोष्ठं प्रविश्य गाः जनांश्च भीतवान्। व्रजवासिनः 'कृष्ण! कृष्ण!' इति आक्रन्दनं कृतवन्त। कृष्णः सिंहनादेन तं आहूतवान्। सः लीलया तं वृषभं गृहीत्वा, जानुना प्रहृत्य, शृङ्गं उत्पाट्य तं मारितवान्। गोपाः तं इन्द्रमिव तुष्टुवुः। एषा लीला भगवतः अक्लिष्टचेष्टां रक्षणं च दर्शयति।
Adhyaya 15
नारदेन कंसबोधनम्, कंसस्योपायचिन्ता, अक्रूरप्रेषणम् (मथुरागमनप्रस्तावः)
पराशरः मैत्रेयाय कृष्णस्य व्रजकृत्यानां संक्षेपं कथयति—गोवर्धनधारणं, कालियदमन्, पूतनावधः, शकटभञ्जनं, धेनुकप्रलम्बारिष्टवधादीनि। ततः मथुरायां प्रसङ्गः—नारदः एतानि कर्माणि कंसाय निवेदयति, यशोदादेवक्योरन्तरितशिशुपरिवर्तनवृत्तान्तं च। कंसः क्रुद्धो वसुदेवयादवान् दोषयति, रामकृष्णौ पूर्वं न हताविति शोकं करोति। स धनुर्यज्ञे जनसमक्षं पाशं रचयति—चाणूरमुष्टिकयोर्मल्लयुद्धं, कुवलयापीडहस्तिनं, तथा वसुदेव-नन्द-उग्रसेनादिषु हिंसां च। भक्तमक्रूरं गोकुलं प्रेषयित्वा नन्दस्य समीपात् द्वौ भ्रातरौ आनयितुमाज्ञापयति; अक्रूरः कृष्णदर्शनहर्षेण शीघ्रं प्रयाति, मथुरागमनं कंसविनाशमार्गं च प्रवर्तयन्।
Adhyaya 16
केशीवधः तथा ‘केशव’ नामप्रसिद्धिः
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—कंसदूतैः प्रेरितो दैत्यः केशी अश्वरूपेण वृन्दावनं प्रविश्य गोपान् पीडयति। भयभीताः गोपगोप्यः गोविन्दं शरणं यान्ति। श्रीकृष्णः तान् धैर्ये स्थापयन् केशीं प्रति गर्जितं प्रत्युत्तरं दत्त्वा समराय अग्रसरति। केशी विवृतास्यः धावति; जनार्दनः बाहुं विस्तार्य तस्य मुखे प्रवेशयति, दन्ताः शीर्यन्ते, बाहुः देहान्तरे वर्धते, दैत्यः श्रान्तः सन् वज्रवृक्षवत् द्विधा पतति। गोपाः विस्मिताः पुण्डरीकाक्षं स्तुवन्ति; नारद-देवप्रशंसा प्रकटते, केशीहननात् कृष्णः ‘केशव’ इति लोके ख्यातो भविष्यतीति नामनिरुक्तिः सूच्यते। अन्ते सः गोपैः सह गोकुलं प्रविशति, लीलायाः अनायासत्वं भगवतः अक्लेशत्वं च दर्शयन्।
Adhyaya 17
अक्रूरस्य गोकुलगमनम्—दर्शन-लालसा, अंशावतार-बोधः, विष्णु-स्तुतिः
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—अक्रूरः शीघ्ररथेण नन्दगोकुलं ययौ, कृष्णदर्शनस्य परमभाग्यं मनसि चिन्तयन्। तस्य अन्तःसंवादेषु चक्रिणोऽंशावतारत्वं, पुण्डरीकनयन-विष्णोर्मुखदर्शनं, वेदोत्पत्तिस्थानं भगवन्मुखं, यज्ञपुरुषः पुरुषोत्तम इत्यादि वैदिक-वैष्णव तत्त्वानि प्रकाश्यन्ते। विष्णोः सर्वव्यापकत्वं, देवतानामपि अज्ञेयस्वरूपत्वं, माया-बंधनं तथा हृदि स्थिते भगवति अविद्या-तरङ्ग-तरणं प्रतिपाद्यते। गोकुले अक्रूरः गोदोहने कृष्णं ददर्श—नीलोत्पल-शोभं, श्रीवत्स-लक्षणं, पीताम्बरं, हास्य-लालित्यं; बलभद्रं च कैलासोपमं। दर्शनात् पुलकितोऽक्रूरः ‘परमं धाम’ इति निश्चित्य देह-स्पर्शं प्रार्थयन् भक्त्या शरणं जगाम।
Adhyaya 18
अक्रूर-सत्कारः, मथुरायात्रा-विरहः, यमुनातटे दिव्यदर्शनम्, चतुर्व्यूह-नमस्कारः
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—अक्रूरः गोविन्दं उपगम्य चरणौ प्रणमति; हरिः ध्वज-वज्र-अब्ज-लक्षणैः चिह्नितहस्तेन स्नेहात् आलिङ्गति। बल-केशवौ आतिथ्यं कृत्वा अक्रूरात् कंसस्य अत्याचारवृत्तान्तं शृणुतः। कृष्णः निश्चयं वदति—त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसो हतः भविष्यति, श्वः मथुरां गमिष्यामः। प्रभाते प्रस्थानकाले गोपीजनः विरहदुःखेन दग्धः शङ्काशोकं विस्तरयति। मध्याह्ने यमुनातटे अक्रूरः आह्निकं कृत्वा जलं प्रविश्य परब्रह्म ध्यायन् दिव्यदर्शनं लभते—अनन्तरूपेण बलभद्रः सहस्रफणामालाढ्यः, तस्योत्सङ्गे चतुर्भुजः वासुदेवः चक्राद्यायुधैः, सिद्ध-मुनि-गन्धर्व-नागैः स्तूयमानः। बहिः रथे मनुष्यवपुषा रामकृष्णौ दृश्येते; द्विविधदर्शनात् अक्रूरः तत्त्वं विज्ञाय अच्युतं स्तौति, विष्णोः सन्मात्रस्वरूपत्वं नामजात्यादिकल्पनातीतत्वं च, एकस्य शक्तिभेदैः जगदधिष्ठानं, तथा पाञ्चरात्र-चतुर्व्यूह-नमस्कारं (ॐ नमो वासुदेवाय, संकर्षणाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय) उपसंहरति।
Adhyaya 19
अक्रूरस्य यमुनादर्शनम्, मथुराप्रवेशः, रजकवधः, माल्यजीवकवरदानम्
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—अक्रूरः यमुनाजले विष्णुं मनोमयपुष्पधूपैः समर्च्य विषयत्यागेन समाधिं प्राप्य पुनः रथं प्रत्यागच्छति। ततः रथे रामकृष्णौ यथापूर्वं दृष्ट्वा विस्मितो भवति; कृष्णस्तस्य विस्मयं लक्ष्यते। मथुरां प्राप्ते अक्रूरो नगरप्रवेशनीतिं सूचयति; राजमार्गे रामकृष्णौ जनानां हर्षविस्मयहेतू भवतः। मार्गे कंसस्य रजकः अपमानवाक्यैः तौ ताडयति; कृष्णः एकतलप्रहारेण तं निपातयति, वस्त्राणि गृहीत्वा पीतनीलाम्बरौ भूत्वा मालाकारगृहं गच्छतः। माल्यजीवकः देवत्वबुद्ध्या प्रणम्य सुगन्धिपुष्पाणि ददाति; कृष्णः प्रसन्नो वरं दत्त्वा ‘श्रीर्मत्संश्रया न त्यजिष्यति’ इत्यादि ऐहिकाध्यात्मिकफलसमृद्धिं प्रतिजानाति; अन्ते तौ पूजितौ निर्गच्छतः।
Adhyaya 20
कुब्जानुग्रहः, धनुर्भङ्गः, कुवलयापीडवधः, मल्लयुद्धं, कंसवधः, स्तुतयः
पराशरः वर्णयति—कृष्णः कुब्जां प्रसाद्य सुन्दरीं करोति। ततः रामकृष्णौ धनुःशालां गत्वा महाधनुः भङ्क्त्वा रक्षिणः निहत्य निर्गच्छतः। कंसः कुवलयापीडगजं मल्लांश्च रङ्गद्वारे स्थापयति। रामकृष्णौ गजं हत्वा दन्तायुधौ रङ्गं प्रविशतः। जनाः कृष्णं विष्णोः अंशावतारं मत्वा प्रशंसन्ति। मल्लयुद्धे कृष्णः चाणूरं, बलदेवः मुष्टिकं च निहन्ति। यदा कंसः वसुदेववधम् आज्ञापयति, तदा कृष्णः मञ्चमारुह्य कंसं निपात्य हन्ति। अन्ते सः पित्रौ प्रणमति, तौ च तं परमेश्वरं मत्वा स्तुतिं कुरुतः।
Adhyaya 21
वैष्णवीमायावितानम्, उग्रसेनाभिषेकः, सुधर्मासभा, सांदीपनिगमनम्, पाञ्चजन्य-प्राप्तिः, गुरुदक्षिणा
पराशर उवाच—देवकीवसुदेवौ भगवत्कर्मदर्शनात् ज्ञानोदयं प्राप्य, हरिः पुनर्वैष्णवीं मायां वितनुते यथा यदुवंशे लीलाक्रमोऽविच्छिन्नः स्यात्। कृष्णः स्नेहेन मातापितरौ सम्बोध्य कंसभीत्या दीर्घवियोगं निवेदयति; अनन्तरं मातृपितृपूजनधर्मं मैत्रेयायोपदिशति। कंसपत्न्यः मातरश्च शोकाकुलाः; हरिरश्रुपूर्णनेत्रः ताः समाश्वासयति। मधुसूदन उग्रसेनं बन्धान्मोचयित्वा राज्येऽभ्यषिञ्चत्; स प्रेतकार्याणि कृत्वा सिंहासने स्थितः। ततः कृष्णो वायुमादेशयति—इन्द्रात् सुधर्मासभां यदुभ्यः दातुम्; आहृता दिव्यसभा गोविन्दभुजसंश्रयात् यदव उपभुञ्जते। सर्वज्ञावपि शिष्याचार्यक्रमं दर्शयन्तौ अवन्तीपुरे सांदीपनिं प्रति गत्वा चतुःषष्ट्यहोरात्रैर्धनुर्वेदं सरहस्यं अधीयते। गुरुदक्षिणार्थं गुरुर्मृतपुत्रप्रत्यावर्तनं याचते; कृष्णः पञ्चजनं हत्वा पाञ्चजन्यशङ्खं गृह्णाति, यमपुरीं गत्वा बालमुद्धृत्य पित्रे ददाति, तत उग्रसेनपालितां मथुरां पुनरागच्छतः।
Adhyaya 22
Jarāsandha’s Sieges and the Lord’s Human-Conforming Strategy (Rāja-dharma as Līlā)
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—कंसः जरासन्धस्य दुहितरौ अस्तिं प्राप्तिं च परिणय्य यदून् प्रति तस्य क्रोधं जनयति। जरासन्धः त्रयोविंशत्यक्षौहिणीभिः मथुरां परिवेष्टयति; किन्तु रामकृष्णौ अल्पपरिवारौ तं प्रतियातः। तयोः दिव्यात् आकाशात् प्राचीनायुधानि अवतरन्ति—कृष्णस्य शार्ङ्गं अक्षयतूणीरौ कौमोदकी च, बलरामस्य हलं सौनन्दं च—इतिहासयुद्धेऽपि दैवीश्वर्यस्य सूचनम्। स पुनःपुनः पराजितोऽपि निवर्तते; अष्टादश युद्धानि भवन्ति, कृष्णः जीवति शत्रौ न तं समाप्तं मन्यते इति पराशरः दर्शयति। अनन्तरं उपदेशः—यादवानां बलं विष्ण्वंशस्य सन्निधिमाहात्म्येन, कृष्णस्य प्रयत्नो लीलैव; प्रभुः केवलसंकल्पेन सृजति लीयते च। तथापि स मानुषराजधर्मान् अनुवर्तते—बलवता सह सन्धिः, दुर्बलेन सह युद्धम्, सामदानभेददण्डोपायाः, अपसरणमपि—स्वातन्त्र्येण राजधर्मं प्रदर्शयन्।
Adhyaya 23
Kālayavana’s Rise, Dvārakā’s Founding, and Muchukunda’s Awakening (Śaraṇāgati & Brahman-Stuti)
पाराशरः मैत्रेयाय कथयति—ब्राह्मणगर्ग्यस्य अवमाननात् स दक्षिणे घोरं तपः कृत्वा महादेवात् वरं लभते; यवनसङ्गात् कालयवनो नाम पुत्रः जातः, स राज्ये प्रतिष्ठापितः। बलगर्वितः स बहुभिः म्लेच्छसैन्यैः सह मथुरामभ्ययाति। कृष्णः नीत्या चिन्तयति—यादवसेना श्रान्ता, यवनभयेन जरासन्धोऽपि समीपं नीयते; अतः अजेयदुर्गनिर्माणं निश्चिनोति। गोविन्दः समुद्रं प्रार्थयित्वा द्वादशयोजनपर्यन्तं भूमिं लब्ध्वा द्वारकां स्थापयति, मथुराजनान् सुरक्षितं नयति। ततः कृष्णो निरायुधः यवनाधिपं गुहां नयति, यत्र मुचुकुन्दो नृपः देववरात् सुप्तः—यः तं बोधयति स तस्य दग्धदृष्ट्या भस्मीभवति। कालयवनः सुप्तं ताडयन् क्षणात् भस्मीकृतः। मुचुकुन्दः कृष्णं दृष्ट्वा गर्गवाक्येन विष्ण्वंशत्वं ज्ञात्वा दीर्घां स्तुतिं करोति—हरिः सर्वव्यापी ब्रह्म, संसारमायाकर्मनरकात् एकः शरणं, सर्वभूताधारः इति शरणागतितत्त्वं प्रकाशयति।
Adhyaya 24
Hari’s Boon to Muchukunda, Security of the Yādus, and Balarāma’s Consolation in Vraja (Viraha-Bhakti)
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—मुचुकुन्देन स्तुतोऽनादिर् हरिः प्रसन्नः सन् तस्मै इष्टान् दिव्यलोकान् ददाति, च भविष्ये जातिस्मरत्वयुक्तं कुलीनजन्म मोक्षपर्यन्तं भविष्यतीति व्याहरति। मुचुकुन्दः गुहां निर्गत्य कलियुगप्रवेशं ज्ञात्वा गन्धमादनं नरा-नारायणाश्रमं तपसे गच्छति। कृष्णः उपायेन शत्रुं निहत्य मथुरां प्रत्यागत्य तां सुरक्षितां कृत्वा द्वारवत्यां उग्रसेनाय निवेदयति; यदुवंशो निर्भयः भवति। ततः बलरामो नन्दगोकुलं गत्वा गोपैर्गोपीभिश्च स्नेहेन मिलित्वा आलिङ्गन-हास्यादिभिः रमते। गोप्यः विरहदुःखं निवेदयन्ति—कृष्णस्य नगरस्त्रीषु आसक्तिं शङ्कन्ति, त्यागविलापं कुर्वन्ति, स्मरण-प्रत्यागमनं याचन्ति, यशोदायाः कृतेऽपि; ‘कृष्ण’ ‘दामोदर’ इति रुदन्ति। रामः कृष्णसन्देशैः सान्त्वयित्वा व्रजे पुनः क्रीडां करोति। एवं राजधर्मरक्षा च विरहभक्तिरसश्च एकस्मिन् तत्त्वदर्शने संयुज्येते।
Adhyaya 25
बलरामस्य वारुणी-प्रसङ्गः, यमुनाकर्षणम्, लक्ष्मी-प्रदत्त-विभूषणम्, रेवती-विवाहः
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—वनविहारकाले मानुषच्छद्मरूपेण शेषोऽनन्तो भगवता सह विचरति। कार्यसिद्धिं दृष्ट्वा वरुणोऽनन्तस्योपभोगार्थं वारुणीं प्रेषयति; सा वृन्दावने कदम्बकोटरे संनिधिं करोति। बलरामो मदिरागन्धं गृह्णन् गोपगोपिकासमवेतः गीतवाद्यैः स्तूयमानः पिबति। उष्णतया स्वेददीप्तः ‘यमुने आगच्छ’ इति वदति; नदी मदोक्तं मन्यमाना न आगच्छति। क्रुद्धो हलायुधस्तां तटे गृहीत्वा मार्गात् आकृष्य वनं प्लावयति; भयाकुला यमुना शरीरिणी भूत्वा क्षमां याचते, ततः स तां मोचयति। स्नानानन्तरं तस्य कान्तिरुत्पलावतंस एककुण्डलं च; वरुणप्रहिताम्लानपङ्कजमाला नीलवस्त्रे च लक्ष्म्या दत्ते। द्विमासं व्रजे रमित्वा द्वारकां प्रत्यागत्य रेवतीं विवाहयति; तयोर्निशठोल्मुकौ पुत्रौ।
Adhyaya 26
रुक्मिणी-हरणम्, विरोधि-राजगणः, रुक्मी-प्रतिज्ञा-पराजयः, प्रद्युम्न-जन्म
पराशर उवाच—विदर्भदेशे कुण्डिने भीष्मको नाम राजा; तस्य पुत्रो रुक्मी, कन्या रुक्मिणी। कृष्णः रुक्मिणीं कामयते, सा च तमेव; किन्तु चक्रिणि द्वेषात् रुक्मी विवाहं न अनुमन्यते। जरासन्धप्रेरितो भीष्मकः रुक्मिणीं शिशुपालाय दातुं निश्चितवान्; विवाहार्थं जरासन्धादयः नृपाः कुण्डिनं यान्ति। कृष्णोऽपि बलभद्रादियादवैः सह आगतः; विवाहस्य श्वोभाविनि दिने हरिः कन्यां हरति, संग्रामभारं रामादिबन्धुषु न्यस्य। पौण्ड्रक-दन्तवक्र-विदूरथ-शिशुपाल-जरासन्ध-शाल्वादयः क्रुद्धा युयुत्सवोऽभवन्, किन्तु यदुपुङ्गवैः पराजिताः। रुक्मी ‘केशवं हत्वैव कुण्डिनं प्रवेक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञां कृत्वा अभिदुद्राव; चक्रिणा लीलयैव स बलं हत्वा पातितः। ततः मधुसूदनः रुक्मिणीं राक्षसविवाहेन उपयेमे; तस्यां प्रद्युम्नो जायते—मदनांशः—यः शम्बरप्रसङ्गस्य बीजं भवति।
Adhyaya 27
प्रद्युम्न-अपहरणम्, मत्स्य-उद्धारः, मायावती-शिक्षा, शम्बरवधः, रुक्मिणी-पुत्र-संगमः
मैत्रेयस्य प्रश्ने पराशरः कथयति यत् षष्ठेऽह्नि शम्बरेण हृतः प्रद्युम्नः समुद्रे क्षिप्तः मत्स्येन निगीर्णश्च। मत्स्योदरात् प्राप्तं तं मायावती नारदाज्ञया रक्षितवती। यौवने सा तस्मै सर्वाः विद्याः अददात् सत्यं च उवाच। ततः प्रद्युम्नः शम्बरं हत्वा मायावत्या सह द्वारकां प्राप। तत्र नारदः तं रुक्मिण्याः पुत्रं कामदेवं च, मायावतीं रतिं च इति घोषितवान्, येन सर्वत्र हर्षः अभवत्।
Adhyaya 28
वंशवर्णनम्, अनिरुद्धविवाहः, तथा बलराम-रुक्मी द्यूतविवादः
पराशरः मैत्रेयाय श्रीकृष्णस्य वंशपरम्परां रुक्मिण्याः सन्तानान् (चारुविन्दादीन्) च निर्दिशति; कालिन्द्याद्याः अन्याः पत्न्यः तथा षोडशसहस्रस्त्रीपरिग्रहं संक्षेपेण कथयति। प्रद्युम्नविवाहात् अनिरुद्धजन्म, अनिरुद्धविवाहप्रसङ्गे रुक्मी-शौरिवैरशेषः प्रकाशते। विवाहानन्तरं रुक्मिणः प्रेरणया कलिङ्गराजादयः नृपाः बलरामेण सह द्यूतं प्रवर्तयन्ति; आरम्भे पराजयः, पश्चात् महापणे विजयः। रुक्मी मिथ्याजयं घोषयति; आकाशवाणी ‘धर्मेण बलेन जितम्’ इति निर्णयं करोति। ततो बलरामक्रोधेन रुक्मी द्यूतफलकप्रहारेण निहतः, कलिङ्गराजस्य दन्तभङ्गः, अन्येषां नृपाणां पराभवः। कृष्णः रुक्मिणी-बलरामयोर्भावभयात् मौनं धारयति; अन्ते केशवः कृतोद्वाहम् अनिरुद्धं द्वारकां नयति।
Adhyaya 29
नरकासुरवधः, अदीतिकुण्डल-प्रत्यर्पणम्, तथा भारावतरण-लीला
द्वारकायां शक्रः ऐरावतारूढः शौरिं समागत्य नरकासुरस्य अत्याचारान् निवेदयति, भगवतः रक्षकत्वं च स्तौति। पराशरः कथयति—भौमः प्राग्ज्योतिषे कन्याहरणं दिव्योपकरणहरणं च कृत्वा अदीतिकुण्डले अपाहरत्। कृष्णः सत्यभामासह गरुडमारुह्य प्राग्ज्योतिषं गत्वा मौरवपाशान् सुदर्शनेन छित्त्वा मुरं तस्य पुत्रान् हयग्रीवं पञ्चजनं च निहन्ति; महायुद्धे दैत्यान् सहस्रशो जघान, अन्ते चक्रेण नरकं हत्वा भूमिदेव्याः हस्तात् अदीतिकुण्डले गृह्णाति। भूमिः वराहस्पर्शजन्मत्वेन नरकोत्पत्तिं स्मारयित्वा क्षमां याचते, संततिरक्षणं प्रार्थयते; भगवान् ‘तथेति’ वरं दत्त्वा रत्नानि गृह्णाति, बहुसहस्रकन्याः ददर्श, गजाश्वादीन् द्वारकां प्रेषयति, अदीतिकुण्डल-प्रत्यर्पणार्थं त्रिदिवं प्रयाति।
Adhyaya 30
स्वर्गगमनम्, अदितिस्तुतिः-मायातत्त्वम्, तथा पारिजात-प्रसङ्गे इन्द्रयुद्धम्
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—गरुडः वारुणच्छत्रं मणिपर्वतं च वहन् सत्यभामासहितं हृषीकेशं स्वर्गद्वारं नयति; हरिः शङ्खनादेन देवान् आह्वयति। देवमातुः निवेशनं प्रविश्य अदीतिं ददर्श; शक्राय अदीतिकुण्डले प्रत्यर्प्य नरकवधं निवेदयति। अदीतिः स्तौति; तत्र मायातत्त्वं, त्रिगुणातीतत्वं, सर्वात्मभावं, स्तुत्याः प्रयोजनं च विवृणोति, मैत्रेयः ‘पूर्णस्य स्तुतिः किमर्था’ इति पृच्छति। अनन्तरं सत्यभामा अदीत्या वरं लभते—जरावैरूप्याभावम्। ततः देवोद्यानं दृष्ट्वा पारिजातं द्रष्ट्वा द्वारकां नयनं याचते; वनरक्षिणः शची च विरोधं कुर्वन्ति। इन्द्रः देवसैन्यैः सह युद्धाय आगच्छति; कृष्णः शङ्खनादं कृत्वा शरवर्षं मुञ्चति, देवास्त्राणि लीलया छिनत्ति, गरुडोऽपि देवान् विदारयति। अन्ते वज्रचक्रयोः सम्भ्रमः; हरिः वज्रं गृह्णाति, चक्रं न मुञ्चन् शक्रं निरोधयति, देवान् शमयति—युद्धमपि भगवतः लीला, जगद्धर्मसंस्थापनहेतुरिति दर्शयन्।
Adhyaya 31
पारिजातहरणम्, द्वारकाप्रवेशः, षोडशसहस्रविवाहः (Pārijāta, Return to Dvārakā, and the Lord’s Many Forms)
पराशरः मैत्रेयाय पारिजातविवादस्य उपसंहारं कथयति। श्रीकृष्णः शान्तगाम्भीर्येण इन्द्रं प्रति सत्यधर्मं च न्याय्यस्थानं च प्रतिपादयन् वज्रं प्रत्यर्पयति, वैरं विना देवमर्यादां पुनः स्थापयति। इन्द्रः प्रसन्नः पारिजातं द्वारकां नेतुं याचते। हरिः द्वारकां प्रत्यागत्य शङ्खं निनाद्य सत्यभामासहितः राजोद्यानं पारिजातेन शोभयति; तस्य सुरभिः स्मृतिप्रबोधकशक्तिश्च वर्ण्यते, तथा च तस्मिन् वृक्षे बद्धानां अमानुषाणां भयावहं दर्शनं जायते। अनन्तरं नरकस्य सम्पदं गृह्णन् भगवान् उद्धृतकन्याः शुभमुहूर्ते धर्मतः पाणिग्रहणेन विवाहयति। प्रत्येकपत्नीषु सम्यक् उपस्थित्यर्थं मधुसूदनः वधूनां संख्यया तुल्यरूपाणि धारयन् रात्रौ सर्वगृहेषु वसति—लीलायां विश्वरूपव्याप्तिं प्रभोः अनन्तकर्तृत्वं च बोधयन्।
Adhyaya 32
हरेः पुत्रविस्तारः तथा ऊषानिरुद्धकथा-प्रारम्भः (Kṛṣṇa’s Progeny and the Beginning of the Uṣā–Aniruddha Episode)
पराशरः मैत्रेयाय उपदिशन् कृष्णस्य बह्वीषु महिषीषु जातान् पुत्रान् क्रमशः कथयति, वृष्णिवंशस्य विस्तारं दर्शयन् प्रद्युम्नं श्रेष्ठं निर्दिश्य तस्मात् अनिरुद्ध-वज्रपर्यन्तं वंशानुक्रमं प्रकाशयति। ततः बाणस्य दुहिता बलिपौत्री ऊषा अनिरुद्धेन सह विवाहं प्राप्यति इति प्रसङ्गं प्रवर्तयन् आगामि-संघर्षस्य सूचनां ददाति। मैत्रेयः हरि-हरयुद्धस्य कारणं बाणस्य बाहुच्छेदं च पृच्छति। पराशरः पूर्वकथां आरभते—ऊषा शिवपार्वत्योः दाम्पत्यं दृष्ट्वा तथैव शरणं कामयते; गौरी तां सान्त्वयित्वा वैशाखशुक्लद्वादश्यां स्वप्नचिह्नं दर्शयति। ऊषा स्वप्ने नियतं पुरुषं दृष्ट्वा व्याकुला भवति; योगविद्याप्रवीणा सखी चित्रलेखा देवान् भूतान् मनुष्यांश्च चित्रयति। अन्ते ऊषायाः दृष्टिः प्रद्युम्नपुत्रे अनिरुद्धे स्थिरा भवति, लज्जा आकर्षणे परिणम्य योगापहरण-युद्धयोः कारणश्रृङ्खला प्रवर्तते।
Adhyaya 33
बाणयुद्धम्, हरिहरसंवादः, ज्वरप्रकरणम्, अनिरुद्धमोचनम् (Bāṇa’s War, the Jvara Episode, Hari–Hara Dialogue, and Aniruddha’s Release)
पराशरः बाणस्य युद्धलोलुपतां शिवस्य च प्रत्युत्तरं वर्णयति। चित्रलेखा योगबलात् अनिरुद्धं उषायाः शयने निनाय; ज्ञाते सति स रक्षिणो जिगाय, किन्तु बाणः मन्त्रिणा प्रेरितो मायया नागास्त्रेण तं बद्धवान्। नारदेन यदवाः सूचिताः; हरिः बलरामप्रद्युम्नाभ्यां गरुडारूढः शोणितपुरं जगाम, प्रमथान् नाशयामास। माहेश्वरज्वरः कृष्णं समभ्ययात्; वैष्णवज्वरः तं निराकरोत्, ब्रह्मा क्षमां याचते। कृष्णः वैष्णवज्वरं स्वात्मनि लीनयति; ज्वरः स्मरणफलमदात्—एतद् युद्धं स्मरन्ति ते ज्वरमुक्ताः। युद्धे शिवः कार्त्तिकेयश्च सेनाभिः सह युयुधिरे; गोविन्दस्य जृम्भणास्त्रेण शिवः स्तब्धः, गुहः निवृत्तः। सुदर्शनं सज्जीकुर्वति कृष्णे कोटवी प्रादुरभवत्; तथापि बाणस्य बाहवः छिन्नाः। ततः शिवः कृष्णं पुरुषोत्तमं स्तौति, वररक्षणं याचते; कृष्णः तं मानयन् अभेदोपदेशं ददाति—शिवः स्वात्मानं तस्मात् अभिन्नं पश्येत्। अनिरुद्ध उषा च मोचितौ द्वारकां प्रत्यानीतौ।
Adhyaya 34
पौण्ड्रक-वधः, कृत्या-प्रशमनम्, वाराणसी-दाहः
मैत्रेयस्य प्रश्ने सति पराशरः पौण्ड्रकस्य कथां वर्णयति। मिथ्याभिमानी पौण्ड्रकः वासुदेवचिह्नानि धृत्वा कृष्णं आह्वयति। भगवान् कृष्णः तं काशिराजं च हन्ति। काशिराजपुत्रः महेश्वरात् 'कृत्या' शक्तिं लब्ध्वा कृष्णं हन्तुं प्रेषयति। कृष्णस्य सुदर्शनचक्रं तां कृत्याम् अनुधाव्य वाराणसीं भस्मीकृत्य पुनः कृष्णकरं प्राप्नोति।
Adhyaya 35
साम्ब-हरणम्, बलदेवस्य रोषः, हस्तिनापुर-आकर्षणम्
मैत्रेयस्य प्रश्ने पराशरः साम्बस्य कथां वर्णयति। साम्बः दुर्योधनपुत्रीं अपहरति, कौरवाः तं बध्नन्ति। बलरामः शान्त्यर्थं हस्तिनापुरं गत्वा अपमानितः अभवत्। कुपितः सः हलेन नगरं आकर्षयितुं आरभत। भीताः कौरवाः साम्बं मुक्त्वा क्षमां याचन्ते। अद्यापि नगरं बलरामस्य प्रभावं दर्शयति।
Adhyaya 36
द्विविद-वधः, यज्ञ-विध्वंस-निवारणम्, बलदेव-पराक्रम-समाहारः
पराशरः बलदेवस्य अन्यकर्माणि वर्णयति। नरकासुरस्य मित्रो द्विविदो नाम वानरः देवपक्षविरोधी वैरानुबन्धेन यज्ञान् विध्वंसयति, साधुमर्यादां भिनत्ति, ग्रामपुराणि दहति, पर्वतान् क्षिपति, समुद्रं विक्षोभयति, तटग्रामान् प्लावयति, सस्यानि नाशयति—येन जगत् निःस्वाध्यायवषट्कारं भवति। एकदा रैवतोद्याने बलदेवः रेवत्या सह पानक्रीडां कुर्वन् आसीत्; तत्र द्विविदः आगत्य हलमुसलयोः विडम्बनं करोति, स्त्रीणां सम्मुखे उपहासं पानपात्रक्षेपं च। बलदेवः क्रुद्धो मुसलं गृह्णाति; द्विविदेन क्षिप्ता शैलशिला मुसलेन सहस्रधा भिद्यते। द्विविदः उरस्याघातं करोति, किन्तु अन्ते बलदेवः मुष्टिना मूर्ध्नि ताडयित्वा तं पातयति; पतितदेहेन गिरिशृङ्गं शतधा भिद्यते। देवाः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति, ‘जगत उपद्रवः निवृत्तः’ इति स्तुवन्ति। पराशरः उपसंहरति—एवं शेषस्य धरणीभृतः स्वभावतः बलदेवस्य अपरिमेयकर्माणि।
Adhyaya 37
यादवक्षयः, बलराम-निर्याणम्, कृष्णस्य उपसंहारः (प्रभासे विनाशः)
पराशरः मैत्रेयाय कथयति—फाल्गुनेन सह भूमेर्भारं निहत्य श्रीकृष्णः स्वप्राकट्यस्योपसंहारं चिकीर्षति। मैत्रेयः पृच्छति कथं जनार्दनः ब्राह्मणशापव्याजेन स्ववंशं संहरति मानुषदेहं च त्यजति। साम्बप्रसङ्गे मुनयः परिहासिताः; मुसलरूपं लोहं जातं, तत् चूर्णीकृतं, तथापि दैवगतिर्न निवर्तते—एरकनलाः समुत्पन्नाः, अन्ते लोहखण्डो जरा-व्याधस्य हस्तं गतः। देवदूतः देवानां याचनां निवेदयति; कृष्णः वदति—यादवक्षयः आरब्धः, सप्ताहोरात्रैः पूर्णो भविष्यति, द्वारका च समुद्रे लीयते। निमित्तानि दृश्यन्ते; प्रायश्चित्तार्थं प्रभासं नयति; मद्यपानात् कलहो जातः, एरकनलैर्वज्रकल्पैः परस्परं निघ्नन्ति। सर्वनाशानन्तरं बलरामोऽनन्तरूपेण निर्यायात्; कृष्णो दारुकं आज्ञापयति—अर्जुनं आह्वय, जनान् रक्ष। योगनिष्ठः कृष्णः जरया पादे विद्धः, तं क्षमते, स्वर्गं ददाति, अनन्तरं वासुदेवव्याप्तेऽक्षरे ब्रह्मणि लीयते, देहगतिं अतिक्रम्य।
Adhyaya 38
अर्जुनस्य अन्त्येष्टि, द्वारकाप्लावनम्, कलिप्रवेशः, कालोपदेशः
पराशरः मैत्रेयम् आह—अर्जुनः श्रीकृष्णस्य बलरामस्य च अन्त्येष्टिं कृत्वा अन्येषामपि क्रियाः अकरोत्। रुक्मिण्याद्याः कृष्णपत्न्यः, बलरामस्य रेवती च, उग्रसेन-वसुदेव-देवकी-रोहिण्यश्च पावके प्रविविशुः। अर्जुनः वज्रं सह जनान् निष्कासयामास; सुधर्मा पारिजातश्च स्वर्गं प्रतिजग्मतुः। हरिनिर्गमदिने एव कलिः अवतीर्णः; शून्यां द्वारकां समुद्रः प्लावयामास, केवलं भगवद्गृहं रक्षन्—तीर्थत्वं चिरं सूचयन्। पञ्चनदे जनान् स्थापयित्वा अर्जुनः आभीर-दस्युभिः पीडितः; गाण्डीवं न सम्यक् योजयितुं न चास्त्राणि स्मर्तुं शशाक—कृष्णसन्निधौ एव तस्य तेजः आसीत् इति। स्त्रियो हृताः; अर्जुनः व्यासं प्रति शुशोच, स च कालगतिं हरिलीलां चोपदिदेश। पराशरः निष्कर्षं ददाति—सृष्टि-प्रलयौ कालाधीनौ, प्रभोः अधीनौ; अवतारकार्यसमाप्तौ स भगवान् शक्तिं संहरति। पाण्डवाः परीक्षितं स्थापयित्वा वनं जग्मुः।
Frequently Asked Questions
Amsha 5 centers on Kṛṣṇa’s avatāra (aṁśāvatāra) in the Yadu lineage, framed by Parāśara’s teaching that Viṣṇu is Jagat-kāraṇa. It narrates Bhūdevī’s burden, the devas’ petition at Kṣīrābdhi, and the divine plan culminating in Kṛṣṇa’s birth and Kaṁsa’s eventual destruction.
Parāśara repeatedly identifies all beings—devas, asuras, worlds, elements, and even time—as Viṣṇu’s vibhūtis, indicating both material pervasion (upādāna) and sovereign governance (nimitta). The avatāra is then explained not as compelled karma, but as a free, dharma-protecting assumption of form.
Yogamāyā is shown as Viṣṇu’s own śakti that executes the avatāra’s logistics: implanting the six embryos, transferring the seventh to Rohiṇī (Saṅkarṣaṇa), placing herself in Yaśodā’s womb, and enabling the exchange that protects Kṛṣṇa from Kaṁsa.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.