Adhyaya 33
बाणयुद्धम्, हरिहरसंवादः, ज्वरप्रकरणम्, अनिरुद्धमोचनम् (Bāṇa’s War, the Jvara Episode, Hari–Hara Dialogue, and Aniruddha’s Release)
पराशरः बाणस्य युद्धलोलुपतां शिवस्य च प्रत्युत्तरं वर्णयति। चित्रलेखा योगबलात् अनिरुद्धं उषायाः शयने निनाय; ज्ञाते सति स रक्षिणो जिगाय, किन्तु बाणः मन्त्रिणा प्रेरितो मायया नागास्त्रेण तं बद्धवान्। नारदेन यदवाः सूचिताः; हरिः बलरामप्रद्युम्नाभ्यां गरुडारूढः शोणितपुरं जगाम, प्रमथान् नाशयामास। माहेश्वरज्वरः कृष्णं समभ्ययात्; वैष्णवज्वरः तं निराकरोत्, ब्रह्मा क्षमां याचते। कृष्णः वैष्णवज्वरं स्वात्मनि लीनयति; ज्वरः स्मरणफलमदात्—एतद् युद्धं स्मरन्ति ते ज्वरमुक्ताः। युद्धे शिवः कार्त्तिकेयश्च सेनाभिः सह युयुधिरे; गोविन्दस्य जृम्भणास्त्रेण शिवः स्तब्धः, गुहः निवृत्तः। सुदर्शनं सज्जीकुर्वति कृष्णे कोटवी प्रादुरभवत्; तथापि बाणस्य बाहवः छिन्नाः। ततः शिवः कृष्णं पुरुषोत्तमं स्तौति, वररक्षणं याचते; कृष्णः तं मानयन् अभेदोपदेशं ददाति—शिवः स्वात्मानं तस्मात् अभिन्नं पश्येत्। अनिरुद्ध उषा च मोचितौ द्वारकां प्रत्यानीतौ।
Shlokas
Verse 1
बाणो ऽपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेयाह त्रिलोचनम् देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णो ऽहं विनाहवम्
बाणोऽपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेय त्रिलोचनमब्रवीत्—देव, बाहुसहस्रेणापि निर्विण्णोऽहं; विनाहवं मे मनो न रमते।
Verse 2
कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणः भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः
कच्चिन्ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणो भविष्यति? विना युद्धं मम भुजैः किं, भार एव हि।
Verse 3
मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसे त्वं तदा रणम्
मयूरध्वजभङ्गस्ते यदा बाण भविष्यति, पिशिताशिजनानन्दं रणं त्वं तदा प्राप्स्यसि।
Verse 4
ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुम् अभ्यागतो गृहम् भग्नं च ध्वजम् आलोक्य हृष्टो हर्षान्तरं ययौ
ततः स मुदितचित्तः शम्भुं प्रणम्य स्वगृहं प्रत्यागात्। भग्नं ध्वजं दृष्ट्वा हृष्टः स हर्षान्तरं जगाम॥
Verse 5
एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वराप्सराः
एतस्मिन्नेव काले योगविद्याबलेन वराप्सरा चित्रलेखा तम् अनिरुद्धं तत्र आनिन्ये॥
Verse 6
कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः
कन्यान्तःपुरमध्ये तं सहोषया रममाणं विज्ञाय रक्षिणः शीघ्रं गत्वा दैत्यभूपतेः शशंसुः॥
Verse 7
व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना जघान परिघं लोहम् आदाय परवीरहा
व्यादिष्टं किंकराणां सैन्यं तेन महात्मना परवीरहा लोहमयं परिघमादाय जघान॥
Verse 8
हतेषु तेषु बाणो ऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीर्येण निर्जितः
हतेषु तेषु बाणोऽपि रथस्थस्तद्वधोद्यतः यथाशक्ति युध्यमानोऽन्ते परवीर्येण निर्जितोऽभवत्॥
Verse 9
मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रिचोदितः ततस् तं पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम्
तेन मायया युयुधे स तदा मन्त्रिचोदितः; ततस्तं पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम्।
Verse 10
द्वारवत्यां क्व यातो ऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः
द्वारवत्यां यदवः परस्परं “क्व गतः स अनिरुद्धः?” इति जल्पन्तः; तेषां मध्ये नारदः बाणेन बद्धं तं आचचक्षे।
Verse 11
तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नामरैर् इति
तं शोणितपुरे नीतं श्रुत्वा विद्याविदग्धया योषिता; यादवाः “एवमेव” इति नामरैः प्रत्ययं जग्मुः।
Verse 12
ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम्
ततः स्मृतमात्रागतः हरिः गरुडम् आरुह्य बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य पुरं प्रति प्रययौ।
Verse 13
पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महात्मनः ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः
पुरीप्रवेशे प्रमथैः सह युद्धम् आसीत् महात्मनः; तान् संक्षयं नीत्वा हरिः बाणपुराभ्याशं ययौ।
Verse 14
ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना
ततः त्रिपादस्त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थमत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना।
Verse 15
तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णाङ्गसंगमात् अवाप बलदेवो ऽपि श्रमम् आमीलितेक्षणः
तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णाङ्गसंगमादवाप बलदेवोऽपि श्रममामीलितेक्षणः।
Verse 16
ततः स युद्ध्यमानस् तु सहदेवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः
ततः स युद्ध्यमानस्तु सहदेवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान्निराकृतः।
Verse 17
नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः
नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलं तं वीक्ष्य क्षम्यतामस्येत्याह देवः पितामहः।
Verse 18
ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरम् आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः
ततश्च क्षान्तमेवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरमात्मन्येव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः।
Verse 19
मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ ज्वरः
“ये मानवाः त्वया मया च समं कृतं युद्धं स्मरिष्यन्ति, ते विज्वराः भविष्यन्ति” इत्युक्त्वा ज्वरः तस्माद् अपययौ।
Verse 20
ततो ऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा तथा क्षयम् दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया
ततः भगवान् पञ्चाग्नीन् जित्वा तथा क्षयम् नीत्वा, विष्णुः दानवानां बलं लीलयैव चूर्णयामास।
Verse 21
ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे शंकरश् चैव कार्तिकेयश् च शौरिणा
ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे; शंकरश्चैव कार्तिकेयश्च शौरिणा सह युयुधाते।
Verse 22
हरिशंकरयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् चुक्षुभुः सकला लोकाः यत्रास्त्रांशुप्रतापिताः
हरिशंकरयोः युद्धम् अतीव सुदारुणम् आसीत्; यत्रास्त्रांशुप्रतापिताः सकला लोकाः चुक्षुभुः।
Verse 23
प्रलयो ऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे
“अशेषस्य जगतः प्रलयोऽयम् नूनम् आगतः” इति त्रिदशा मेनिरे, यत्र वर्तमाने महाहवे।
Verse 24
जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शंकरम् ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः
तदा गोविन्दो जृम्भणास्त्रेण शङ्करं जृम्भयामास; ततः प्रभोः पराक्रमवशात् दैतेयाः प्रमथाश्च सर्वतः मूर्च्छिताः पेतुः।
Verse 25
जृम्भाभिभूतस् तु हरो रथोपस्थ उपाविशत् न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
जृम्भाभिभूतस्तु हरः रथोपस्थ उपाविशत्; तदा कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा सह योद्धुं न शशाक।
Verse 26
गरुडक्षतवाहश् च प्रद्युम्नास्त्रनिपीडितः कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः
गरुडक्षतवाहश्च प्रद्युम्नास्त्रनिपीडितः। कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश्चापययौ गुहः॥
Verse 27
जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना
जृम्भिते शङ्करे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते। नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना॥
Verse 28
नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह
नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम्। बाणस्तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह॥
Verse 29
बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा विव्याध बाणैः प्रभ्रश्य धर्मतश् चापलायत
तदा महावीर्यो बलभद्रो बाणसैन्यमनेकधा बाणैर्विव्याध; तच्च सैन्यं भग्नं विकीर्णं धर्मबलप्रेरितं पलायितम्।
Verse 30
आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेनावपोथितम् बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणा
लाङ्गलाग्रेणाकृष्य तं मुसलेनावपोथ्य बलभद्रो ददर्श बलं बलेन भग्नम्; चक्रिणा कृष्णेन च बाणो बाणैः प्रत्यवरोधितः।
Verse 31
ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समन्ततः
ततः कृष्णस्य बाणबलात् समन्ततो युद्धं दीप्तिमदभवत् सर्वतो दिशं प्रससार।
Verse 32
परस्परम् इषून् दीप्तान् कायत्राणविभेदकान् कृष्णश् चिच्छेद बाणैस् तान् बाणेन प्रहितान् शरान् बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रभृत्
परस्परं दीप्तान् कायत्राणविभेदकानिषून् क्षिपतः; कृष्णस्तान् बाणैश्चिच्छेद, बाणोऽपि केशवप्रहितान् शरान् बिभेद; चक्रभृत् पुनर्बाणं बाणेन विव्याध।
Verse 33
मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया परस्परं क्षतिपरौ परमामर्षिणौ द्विज
ततः जिगीषया बाणकृष्णौ तथास्त्राणि मुमुचाते; परस्परं क्षतिपरौ परमामर्षिणौ, द्विज।
Verse 34
छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शरेष्व् अस्त्रे च सीदति प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः
छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शरेष्व् अस्त्रे च सीदति, प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः।
Verse 35
ततो ऽर्कशतसंघाततेजसः सदृशद्युतिः जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम्
ततो दैत्यचक्रारिः हरिः शतार्कसंघाततेजसः सदृशद्युतिः सुदर्शनं दिव्यराज्यचक्रं जग्राह।
Verse 36
मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटवी पुरतो हरेः
बाणनाशाय मधुविद्विषा चक्रे मुञ्चति, दैतेयविद्याबलात् कोटवी नग्ना हरेः पुरतः समुपतस्थे।
Verse 37
ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः
ताम् अग्रतः स्थितां दृष्ट्वा हरिः मीलिताक्षः सुदर्शनं बाणम् इव मुमोच, रिपोर्बाहुवनच्छेदाय बाणम् उद्दिश्य।
Verse 38
क्रमेण तत् तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् छेदं चक्रे ऽसुरापास्तशस्त्रौघक्षपणादृतम्
ततः अच्युतचोदितं तत् चक्रं क्रमेण बाणस्य बाहूनां छेदं चकार, असुरापास्तशस्त्रौघक्षपणार्थं प्रवृत्तम्।
Verse 39
छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा
छिन्ने बाहुवने तस्मिन् मधुसूदनः करस्थं तम् अकरोत्। बाणस्य बाणनाशाय मुमुक्षुः—इति त्रिपुरद्विषा विज्ञातम्॥
Verse 40
स उपेत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम्
स उमापतिः सामपूर्वं गोविन्दमुपेत्य, बाणं विलोक्य—दोर्दण्डच्छेदात् असृक्स्राववर्षिणम्—तं संबभाषे॥
Verse 41
कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम्
कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ! जाने त्वां पुरुषोत्तमम्। परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम्॥
Verse 42
देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा
देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका। लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा॥
Verse 43
तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः
तत् प्रसीद प्रभो; बाणस्यास्य मया अभयं दत्तम्। तत् त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः॥
Verse 44
अस्मत्संश्रयवृद्धो ऽयं नापराध्यस् तवाव्यय मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम्
अस्मत्संश्रयवृद्धोऽयं दैत्यः; तवाव्यय नापराध्यः। मया दत्तवरोऽसौ, तस्मात् त्वां क्षमयाम्यहम्।
Verse 45
इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षो ऽसुरं प्रति
इत्युक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिमुमापतिम् । प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षोऽसुरं प्रति ॥
Verse 46
युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताम् एष शंकर त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम्
युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवतामेष शंकर । त्वद्वाक्यगौरवादेतन्मया चक्रं निवर्तितम् ॥
Verse 47
त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अखिलं मया मत्तो ऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शंकर
त्वया यदभयं दत्तं तद्दत्तमखिलं मया । मत्तोऽविभिन्नमात्मानं द्रष्टुमर्हसि शंकर ॥
Verse 49
इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः
इत्युक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर्यत्र तिष्ठति । तद्बन्धफणिनो नेशुर्गरुडानिलशोषिताः ॥
Verse 50
ततो ऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम्
ततोऽनिरुद्धमारोप्य सपत्नीकं गरुत्मति । आजग्मुर्द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम् ॥
Frequently Asked Questions
It dramatizes the hierarchy of powers: the Māheśvara fever is checked by the Vaiṣṇava fever, and Kṛṣṇa reabsorbs that power into Himself, implying that protective śakti ultimately rests in Viṣṇu. The promised benefit (smaraṇa-phala) frames the narrative as devotional remembrance with healing merit.
The episode asserts Viṣṇu’s supreme sovereignty in līlā while preserving Śiva’s dignity through explicit praise and reconciliation. The culminating teaching is metaphysical: Kṛṣṇa asks Śiva to see the Self as non-separate from Him, and Kṛṣṇa honors Śiva’s boon by sparing Bāṇa.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.