Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī
Mahīṣāsura-janma-kathā tathā Devyāḥ Mahīṣamardinī-vijayaḥ
Devī-māhātmya (Mythic-Theology) and Protective Hymn (Stotra-Prayoga)
वराहः पृथिवीं प्रति कथयति—दैत्यविद्युत्प्रभस्य दूतः महिषासुरस्य विवाहप्रस्तावं देव्यै निवेदयामास। स दूतः महिषस्य जन्मवृत्तान्तं वर्णयति—शापिता कन्या महिष्मती महिषरूपा जाता, ऋषिबीजसम्पर्कात् महाबलः महिषोऽजायत। देवी प्रस्तावं निराकरोत्, तस्याः परिचारिका जया दूतं विसर्जयति। ततः नारदः देवानां पराजयं सूचयित्वा देवीं प्रतिरोधाय प्रेरयति। देवी कुमार्यः संगृह्य युद्धसेनां निर्माय दैत्यसेनां नाशयति। बहुभुजा रूपं प्रादुर्भाव्य रुद्रानुग्रहं संप्रार्थ्य दीर्घयुद्धे महिषं हत्वा जयमवाप। देवाः स्तोत्रेण तां स्तुवन्ति; सा च पाठकानां रक्षण-कल्याणवरं दत्त्वा स्वहस्तेन जगद्धारणं प्रतिष्ठापयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 94
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥
श्रीवराह उवाच। अथ विद्युत्प्रभो नाम दैत्यः दूतत्वेन विसर्जितः। स देव्याः सकाशं गत्वा सुमध्यमां ताम् उवाच॥
Verse 2
एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥
एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी रूपं सम्बಭूव ह। विश्वेशी सखीभिः सह तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी॥
Verse 3
तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥
तमृषिं भीषयितुं ताभिः सह गत्वा वरानना। स ऋषिः ताभिः बिभीषितः स तां ज्ञानचक्षुषा आसुरीं ज्ञात्वा क्रोधसम्पन्नः शुभलोचनां शशाप॥
Verse 4
यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥
यस्मात् त्वं मां भीषयसि महिषीरूपधारिणी। अतः पापकर्मणः कारणात् शतं समाः महिष्येव भव॥
Verse 5
एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥
एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥
Verse 6
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥
Verse 7
अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥
अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥
Verse 8
एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥
एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥
Verse 9
तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥
तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥
Verse 10
चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥
स महातपाः मुनिः शिलाद्रोण्यां शुक्रं चस्कन्द। तद् दिव्यगन्धि सुगन्धि च दृष्ट्वा माहिष्मती सखीन् उवाच— “अहं शुभं जलमिदं पिबामि।”
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥
एवमुक्त्वा सा तच्छुक्रं मुनिसंभवं पीत्वा, मुनेर्बीजात् गर्भं प्राप्ता; तदा सत्पुत्रं सुषाव च।
Verse 12
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुले आस्थाने विनयापन्नः स ततो वचनमब्रवीत्।
Verse 13
तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥
तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः। महिष इति नाम्ना स्मृतो ब्रह्मवंशविवर्धनः। स देवसैन्यविमर्दनः त्वां वरयते देवि।
Verse 14
स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥
स अजौ सुरानपि जित्वा त्रैलोक्यं च, हेऽनघे देवि, महासुरः सुप्रोतः तव सर्वं दास्यते। तस्यात्मोपप्रदानेन, देवि, महत्कृतं कुरु।
Verse 15
एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥
एवमुक्ता तदा तेन दूतेन शोभना देवी केवलं जहास; परमा देवी किञ्चिदपि वाक्यं नोवाच।
Verse 16
तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥
तस्या हसन्त्याः स दूतः कुक्षौ त्रैलोक्यं सचराचरं ददर्श; संभ्रान्तः स तत्क्षणादेव समपद्यत।
Verse 17
ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥
ततः देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना, तनुमध्यमा, देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच।
Verse 18
जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥
जया उवाच—कन्यार्थी यद्वदति तदेव त्वया समुदीरितम्। यदि नाम अस्याः कौमारव्रतं सार्वकालिकं, तथापि अत्र अन्याः कुमार्यः सन्ति देव्याः पदानुगाः।
Verse 19
तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥
तासामेकापि न लभ्या; किमु देवी स्वयं शुभा। याहि दूत, त्वरण्; मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति।
Verse 20
एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥
एवमुक्तो दूतः प्रस्थितः। तावद् व्योम्नि महामुनिर्नारदः शीघ्रमायातः, नृत्यन् उच्चैः प्रहर्षेण घोषयन्—स महातपाः।
Verse 21
दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥
‘दिष्ट्या दिष्ट्या’ इति वदन् शुभलोचनां तां देवीं संबोध्य; परमे आसने समर्चित उपविष्टोऽथ जगाद।
Verse 22
प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥
देवीं सर्वेशीं प्रणम्य महातपाः उवाच— ‘देवि, प्रीतैर्देवैः प्रेषितोऽहं तवान्तिकम्।’
Verse 23
विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥
विद्युत्प्रभा उवाच— ‘देवि, पूर्वम् आदिसर्गे कसंभवो नाम ऋषिरासीৎ। तस्य सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम विभुः।’
Verse 24
विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥
देवि, महिषाख्येन दैत्येन निर्जराः विजिताः। स दैत्यराट् त्वां ग्रहीतुं प्रयत्नं कृतवान्, देवि।
Verse 25
एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥
देवैरेवमुक्तोऽहं त्वां बोधयामि वरानने। स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय॥
Verse 26
उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥
उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ। देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह॥
Verse 27
ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥
ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात्। बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः। सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः॥
Verse 28
तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥
तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम्। आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत्॥
Verse 29
ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥
ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः। क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम्॥
Verse 30
शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥
There, some heads were severed and had fallen; for others, their chests having been torn open, flesh-eaters drank the blood.
Verse 31
अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥
Others—becoming headless trunks—danced about, those leaders of demons. Thus, in a moment, all of them, evil-minded, were destroyed; and the rest all fled to where that Mahiṣāsura was.
Verse 32
ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥
Then the great demon host raised a cry of lamentation. Seeing it thus thrown into confusion, Mahiṣa spoke: “Commander, what is this—my army shattered before my very eyes?”
Verse 33
ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥
Then the demon named Yajñahanu, of elephant-like form, said: “Indeed, this has been shattered on all sides by the maidens.”
Verse 34
तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥
From him there arose Sindhudvīpa, possessed of great radiance and prowess. Indeed, he performed intense austerities in Māhiṣmatī, the excellent city.
Verse 35
ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥
ततः स महिषासुरः शुभलोचनाः कन्याः प्रति दुद्राव। गदामादाय तरसा सा कन्या वेगवती समग्रं दुद्राव॥
Verse 36
यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥
यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता, तत्रैव सोऽसुरः प्रायात् यत्र देवी व्यवस्थिताः। सा च तमायान्तं दृष्ट्वा विंशद्धस्ता बभूव ह॥
Verse 37
धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥
धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा। परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम्। शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च॥
Verse 38
मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥
मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च। दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः॥
Verse 39
भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥
भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता। सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम्॥
Verse 40
ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥
ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रः तत्रैव समाययौ। सा तं प्रणम्य विज्ञापयामास—“अहं सर्वान् दैत्यान् जयामि” इति॥
Verse 41
त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥
त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन। इत्युक्त्वा सर्वान् असुरान् जिगाय परमेश्वरी॥
Verse 42
मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥
मुक्त्वा तमेवैकं महिषं शेषान् हत्वा तमभ्ययात्। यावत् देवी ततः सा तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे॥
Verse 43
क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥
क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति। क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत्॥
Verse 44
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह। दिव्यानि विगतानि स्युः युध्यतस्तस्य शोभने। बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम्॥
Verse 45
कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥
कुर्वतस्तु घोरं तपो निराहारस्य, हे शोभने, विप्रचित्तेः आद्या सुता सुरसुतोपमा माहिष्मतीति विख्याता, रूपेण भुवि असदृशी।
Verse 46
ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥
ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ दैत्यसत्तमः पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन च निहतः।
Verse 47
शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥
तत्र देव्याः शस्त्रनिपातनात् खङ्गेन शिरश्चिच्छेद; अन्तःस्थितः पुमान् निर्गत्य विगतः स्वर्गम्।
Verse 48
ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥
ततो देवगणाः सर्वे महिषं निर्जितं वीक्ष्य सब्रह्मकाः तुष्टचेतसः देव्याः स्तुतिं चक्रुः।
Verse 49
देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥
देवा ऊचुः— नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने। जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि॥
Verse 50
विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥
विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥
Verse 51
वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥
वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥
Verse 52
ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥
ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥
Verse 53
घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥
घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥
Verse 54
सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥
सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥
Verse 55
सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥
हे शुभे सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां च रहस्यरूपे । त्वमेव शरणं देवि—विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके, विरूपाक्षि तथा क्षान्ति—क्षोभितान्तरजलेऽप्यविले ॥
Verse 56
सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥
सा सखीभिः परिवृता यदृच्छया विहरन्ती मन्दरद्रोणीम् आगता । तत्र मुनैरम्बरसंज्ञस्य तपोवनं ददर्श, विविधद्रुममालिनम् ॥
Verse 57
नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥
नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥
Verse 58
शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥
शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥
Verse 59
यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥
यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥
Verse 60
निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥
निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥
Verse 61
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥
Verse 62
देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥
देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥
Verse 63
एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥
एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥
Verse 64
एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥
एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥
Verse 65
लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥
लतागृहैर्नानाविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैश्च समलङ्कृतम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तन्महात्मनः आश्रमपदम् ॥
Verse 66
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभा । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥
Verse 67
भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥
भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥
Frequently Asked Questions
The narrative models resistance to coercive power: the goddess refuses an asura’s demand and restores order by limiting predatory violence. The text also treats speech-acts (śāpa and boon) as moral causality, where harmful intent yields binding consequences, while disciplined intervention re-establishes lokadharma. Protection is presented as a public good: the goddess’s victory is followed by a stotra whose recitation is said to reduce fear and social vulnerability.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite-timing is specified in Adhyāya 94. The only time-markers are narrative durations (e.g., “varṣa-sahasrāṇi daśa,” ten thousand divine years of combat) and the curse duration (“śataṃ samāḥ,” one hundred years).
Although not framed as explicit ecological instruction, the chapter links terrestrial stability to the removal of destructive, extractive force embodied by Mahiṣa’s domination of the devas. In the Varāha–Pṛthivī framework, the goddess’s restoration of order functions as a mythic analogue for safeguarding the world-system that supports life on Earth (Pṛthivī), with the stotra positioned as a stabilizing, protective technology for communities under threat.
The chapter references a lineage chain involving a primordial ṛṣi (named as Kaśyapa in the narrative), Supārśva, and Sindhudvīpa, and it introduces named figures including Nārada (messenger-sage), Jayā (the goddess’s pratīhārī), and the daitya Yajñahanu. Place-linked identity appears through Māhiṣmatī and the Narmadā region, suggesting a cultural geography embedded in the genealogy and events.