Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga

Verse 1

दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥

दुर्वासा उवाच—श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां गन्धपुष्पैः परमं देवं जनार्णं समर्चयेत्॥

Verse 2

दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥

दामोदराय पादौ न्यसेत्, हृषीकेशाय कटिं न्यसेत्। ‘सनातन’ इति जठरं, उरः श्रीवत्सधारिणे न्यसेत्॥

Verse 3

चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥

‘चक्रपाणये’ इति भुजौ न्यसेत्, कण्ठं च ‘हरये’ तथा। शिरो ‘मुञ्जकेशाय’, शिखां च ‘भद्राय’ इति न्यसेत्॥

Verse 4

एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥

एवं सम्यक् सम्पूज्य पूर्ववत् कुम्भं संस्थाप्य, तस्योपरि वस्त्रयुग्मं विन्यस्य, ततः तदुपरि न्यसेत्।

Verse 5

काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥

ततः काञ्चनं देवदेवं दामोदरसंज्ञकं विधानेन क्रमशो गन्धपुष्पादिभिः समभ्यर्चयेत्।

Verse 6

प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥

प्राग्वत् तद् ब्राह्मणे दद्यात् वेदवेदाङ्गपारगे। एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे।

Verse 7

एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥

एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो। एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम्।

Verse 8

पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥

पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः। मृगयासक्तमानसः स घोरं वनं बभ्राम।

Verse 9

स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥

स कदाचित् तुरङ्गेण दूरं नीतः महद्वनं प्राप्तवान्—व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम्।

Verse 10

एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥

तत्र राजा एकाकी तरोरधः अश्वं विमुच्य, स्वयं कुशं विस्तीर्य, दुःखसमन्वितः सुप्तवान्।

Verse 11

तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥

तावत् तत्रैव रात्रौ मृगान् हन्तुं चतुर्दशसहस्राणि लुब्धकाः आगत्य राजानं समन्ततः पर्यवारयन्।

Verse 12

तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥

तत्र ते सुप्तं नृगं राजानं हेमरत्नविभूषितम्, अत्युग्रं श्रिया परमया युतं ददृशुः।

Verse 13

ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥

ते व्याधाः त्वरितं गत्वा स्वभर्त्रे निवेदयामासुः; सोऽपि रत्नसुवर्णलोभात् राजानं हन्तुमुद्यतः।

Verse 14

तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥

अश्वहेतोस्तु वनचारिणो निस्त्रिंशपाणयः । सुप्तं राजानमासाद्य तं ग्रहीतुं प्रचक्रमुः ॥

Verse 15

तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥

तदा राज्ञः शरीरात्तु श्वेताभरणभूषिता । स्त्रक्चन्दनविभूषिता नारी काचित्समुत्थिता । उत्थाय चक्रमादाय तान् म्लेच्छान् विनिपातयत् ॥

Verse 16

दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥

दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविवेशाशु; राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छान् निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥

Verse 17

अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥

अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्र भक्त्या मुनिं पप्रच्छ—का स्त्री, के ते निपातिताः । एतत्कार्यं मम ब्रूहि, प्रसीद मे महर्षे ॥

Verse 18

वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥

वामदेव उवाच । अन्यजन्मनि पार्थिव त्वं शूद्रजातीय आसीः । तत्र ब्राह्मणं दूतत्वेन प्रेषयता त्वया श्रुता । श्रावणमासे शुक्लपक्षे द्वादशीति विश्रुता ॥

Verse 19

सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥

राजन्, सविधानात् त्वया भक्त्या सा व्रत-उपोषणा सम्यगनुष्ठिता; तस्यां समाप्यायां त्वम् अनघ, राज्यं लब्धवान्।

Verse 20

सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥

सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति; यया क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः विनिहताः। राजन्, भवांश्च रक्षितः; सा एव श्रावणद्वादशी।

Verse 21

एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥

एकैव आपत्सु राज्यं पाति, एकैव फलप्रदं यच्छति; किं पुनर्द्वादशैताः—यैः इन्द्राय न दत्तं पदम्।