Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये दुर्वासो-वामदेवप्रमाणेन श्रावणशुक्लद्वादश्यां दामोदरपूजाव्रतविधिः प्रदर्श्यते। विष्णोः अङ्गेषु नामन्यासः—दामोदर, हृषीकेश, सनातन, श्रीवत्सधारिन्, चक्रपाणि, हरि, मुञ्जकेश, भद्रा इत्यादि—कुम्भस्थापनं, वस्त्रन्यासः, वेदविदे ब्राह्मणाय दानं च विधीयते। ततः माहात्म्यरूपे नृगराजोपाख्यानम्—पूर्वजन्मनि शूद्रत्वसम्भवोऽपि नृगः घोरकानने म्लेच्छाक्रमणकाले देवीसदृश्या शक्त्या रक्षितः, सा म्लेच्छान् निहत्य तं पालयति; एषा श्रावणद्वादशीव्रतस्य रक्षणशक्तिरिति व्याख्यायते। व्रतनियमपालनं, दानधर्मः, तथा विपन्नानां संरक्षणं इति नीतिः सूच्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
दुर्वासा उवाच—श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां गन्धपुष्पैः परमं देवं जनार्णं समर्चयेत्॥
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
दामोदराय पादौ न्यसेत्, हृषीकेशाय कटिं न्यसेत्। ‘सनातन’ इति जठरं, उरः श्रीवत्सधारिणे न्यसेत्॥
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘चक्रपाणये’ इति भुजौ न्यसेत्, कण्ठं च ‘हरये’ तथा। शिरो ‘मुञ्जकेशाय’, शिखां च ‘भद्राय’ इति न्यसेत्॥
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
एवं सम्यक् सम्पूज्य पूर्ववत् कुम्भं संस्थाप्य, तस्योपरि वस्त्रयुग्मं विन्यस्य, ततः तदुपरि न्यसेत्।
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
ततः काञ्चनं देवदेवं दामोदरसंज्ञकं विधानेन क्रमशो गन्धपुष्पादिभिः समभ्यर्चयेत्।
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
प्राग्वत् तद् ब्राह्मणे दद्यात् वेदवेदाङ्गपारगे। एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे।
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो। एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम्।
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः। मृगयासक्तमानसः स घोरं वनं बभ्राम।
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
स कदाचित् तुरङ्गेण दूरं नीतः महद्वनं प्राप्तवान्—व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम्।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
तत्र राजा एकाकी तरोरधः अश्वं विमुच्य, स्वयं कुशं विस्तीर्य, दुःखसमन्वितः सुप्तवान्।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
तावत् तत्रैव रात्रौ मृगान् हन्तुं चतुर्दशसहस्राणि लुब्धकाः आगत्य राजानं समन्ततः पर्यवारयन्।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
तत्र ते सुप्तं नृगं राजानं हेमरत्नविभूषितम्, अत्युग्रं श्रिया परमया युतं ददृशुः।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
ते व्याधाः त्वरितं गत्वा स्वभर्त्रे निवेदयामासुः; सोऽपि रत्नसुवर्णलोभात् राजानं हन्तुमुद्यतः।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
अश्वहेतोस्तु वनचारिणो निस्त्रिंशपाणयः । सुप्तं राजानमासाद्य तं ग्रहीतुं प्रचक्रमुः ॥
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
तदा राज्ञः शरीरात्तु श्वेताभरणभूषिता । स्त्रक्चन्दनविभूषिता नारी काचित्समुत्थिता । उत्थाय चक्रमादाय तान् म्लेच्छान् विनिपातयत् ॥
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविवेशाशु; राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छान् निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्र भक्त्या मुनिं पप्रच्छ—का स्त्री, के ते निपातिताः । एतत्कार्यं मम ब्रूहि, प्रसीद मे महर्षे ॥
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
वामदेव उवाच । अन्यजन्मनि पार्थिव त्वं शूद्रजातीय आसीः । तत्र ब्राह्मणं दूतत्वेन प्रेषयता त्वया श्रुता । श्रावणमासे शुक्लपक्षे द्वादशीति विश्रुता ॥
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
राजन्, सविधानात् त्वया भक्त्या सा व्रत-उपोषणा सम्यगनुष्ठिता; तस्यां समाप्यायां त्वम् अनघ, राज्यं लब्धवान्।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति; यया क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः विनिहताः। राजन्, भवांश्च रक्षितः; सा एव श्रावणद्वादशी।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
एकैव आपत्सु राज्यं पाति, एकैव फलप्रदं यच्छति; किं पुनर्द्वादशैताः—यैः इन्द्राय न दत्तं पदम्।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.