Adhyaya 217: Eulogy of the Merits (Phalaśruti) of the Dharāṇī–Varāha Dialogue
Dharāṇī–Varāha-saṃvāda-phalaśruti-varṇanam
Phalaśruti (Recitation-Merit) and Tīrtha-Comparative Praise
अस्मिन्नध्याये धाराणी–वराहसंवादस्य औपचारिकी फलश्रुतिः निरूप्यते। तस्य श्रवणं पाठनं धारणं च शीलशुद्धिं लोकहितं च जनयति। सनत्कुमारः कथयति यत् परमेṣ्ठी प्रजापतिः प्रश्नं निर्णीतवान्, शेषं पुलस्त्याय न्यस्यति; संवादस्य सारः विनीतवर्णानां नित्यश्रवणाय निर्दिष्टः। एष संवादः मङ्गलः, धर्मकामार्थसाधकः, पापनाशकः, आयुःश्रीवर्धकश्च। श्रवणपाठयोः पुण्यं महायज्ञदानतीर्थस्नानैः तुल्यं कथ्यते; लेखनं ग्रन्थनिवेशनं पूजनं च दिव्यप्रसादस्य स्थैर्यहेतवः। धारण्याः गौरवः संरक्षणं च वराहकथायां सभ्यताधर्मरूपेण प्रतिष्ठाप्यते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 217
Verse 1
अथ धरणीवराहसंवादफलश्रुतिवर्णनम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ उक्तं भगवता सर्वं यथावत्परमेष्ठिना ॥ पृष्टेन संशयं सम्यक्परं कृत्वार्थनिश्चयम् ॥
अथ धरणीवराहसंवादफलश्रुतिवर्णनम्। सनत्कुमार उवाच—भगवता परमेष्ठिना पृष्टेन सर्वं यथावत् उक्तं; संशयं सम्यक् परं कृत्वा अर्थनिश्चयं स्थापितम्।
Verse 2
भगवद्विश्वरूपस्य स्थाणोरप्रतिमौजसः ॥ क्रीडतो लोकनाथस्य कानने मृगरूपिणः ॥
भगवतो विश्वरूपस्य स्थाणोः अप्रतिमौजसः । लोकनाथस्य मृगरूपिणः कानने क्रीडतः ॥
Verse 3
यथा शरीरं शृङ्गं च पुण्यक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ हिताय जगतस्तत्र तीर्थानि च यथाभवन् ॥
यथा शरीरं शृङ्गं च पुण्यक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् । हिताय जगतस्तत्र तीर्थानि च यथाभवन् ॥
Verse 4
तन्मे ब्रूहि महाभाग यथातत्त्वं जगत्पते ॥ ब्रह्मोवाच ॥ पुलस्त्यो वक्ष्यते शेषं यदतोऽन्यन्महामुने ॥
तन्मे ब्रूहि महाभाग यथातत्त्वं जगत्पते । ब्रह्मोवाच । पुलस्त्यो वक्ष्यते शेषं यदतोऽन्यन्महामुने ॥
Verse 5
सर्वेषामेव तीर्थानामेषां फलविनिश्चयम् ॥ कुरु राज्यं पुरस्कृत्य मुनीनां पुरतो वने ॥
सर्वेषामेव तीर्थानामेषां फलविनिश्चयम् । कुरु राज्यं पुरस्कृत्य मुनीनां पुरतो वने ॥
Verse 6
पुत्रो मे मत्समः सम्यग्वेदवेदाङ्गतत्त्ववित् ॥ यच्छ्रुत्वा पुरुषस्तात विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः
पुत्रो मे मत्समः सम्यग्वेदवेदाङ्गतत्त्ववित् । यच्छ्रुत्वा पुरुषस्तात विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः ॥
Verse 7
यशस्वी कीर्त्तिमान्भूत्वा वन्द्यते प्रेत्य चेह च ॥ श्रोतव्यमेतत्सततं चातुर्वर्ण्यैः सुसंयुतैः
यशस्वी कीर्तिमान् भूत्वा वन्द्यते प्रेत्य चेह च। एतत् श्रोतव्यम् सततं चातुर्वर्ण्यैः सुसंयुतैः॥
Verse 8
माङ्गल्यं च शिवं चैव धर्मकामार्थसाधकम् ॥ श्रीभूतिजननं पुण्यमायुष्यं विजयावहम्
माङ्गल्यं च शिवं चैव धर्मकामार्थसाधकम्। श्रीभूतिजननं पुण्यम् आयुष्यं विजयावहम्॥
Verse 9
धन्यं यशस्यं पापघ्नं स्वस्तिकृच्छान्तिकारकम् ॥ श्रुत्वैवं पुरुषः सम्यङ्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
धन्यं यशस्यं पापघ्नं स्वस्तिकृच्छान्तिकारकम्। श्रुत्वैवं पुरुषः सम्यक् न दुर्गतिमवाप्नुयात्॥
Verse 10
सनत्कुमारं संदिश्य विरराम महायशाः ॥ एतद्वः कथितं सर्वं मया तत्त्वेन सत्तमाः
सनत्कुमारं संदिश्य विरराम महायशाः। एतद्वः कथितं सर्वं मया तत्त्वेन सत्तमाः॥
Verse 11
वराहभूमिसंवादं सारमुद्धृत्य सत्तमाः ॥ यश्चैव कीर्त्तयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वापि भक्तितः
वराहभूमिसंवादं सारमुद्धृत्य सत्तमाः। यश्चैव कीर्त्तयेन् नित्यं श्रृणुयाद्वापि भक्तितः॥
Verse 12
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ प्रभासे नैमिषारण्ये गङ्गाद्वारेऽथ पुष्करे
सर्वपापविनिर्मुक्तः स जनः परमां गतिं याति। प्रभासे नैमिषारण्ये गङ्गाद्वारेऽथ पुष्करे च तथा।
Verse 13
प्रयागे ब्रह्मतीर्थे च तीर्थे चामरकण्टके ॥ यत्पुण्यफलमाप्नोति तत्कोटिगुणितं भवेत्
प्रयागे ब्रह्मतीर्थे च तीर्थे चामरकण्टके। यत्पुण्यफलमाप्नोति तत्कोटिगुणितं भवेत्॥
Verse 14
कपिलां द्विजमुख्याय सम्यग्दत्त्वा तु यत्फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं श्रुत्वा चाध्यायं तु न संशयः
कपिलां द्विजमुख्याय सम्यग्दत्त्वा तु यत्फलम्। प्राप्नोति सकलं श्रुत्वा चाध्यायं तु न संशयः॥
Verse 15
श्रुत्वाऽस्यैव दशाध्यायं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
श्रुत्वाऽस्यैव दशाध्यायं शुचिर्भूत्वा समाहितः। अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः॥
Verse 16
यः पुनः सततं शृण्वन्नैरन्तर्येण बुद्धिमान् ॥ पारयेत्परया भक्त्या तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥
यः पुनः सततं शृण्वन्नैरन्तर्येण बुद्धिमान्। पारयेत्परया भक्त्या तस्यापि शृणु यत्फलम्॥
Verse 17
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥ सर्वतीर्थाभिषेकेन यत्फलं मुनिभिः स्मृतम् ॥
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । सर्वतीर्थाभिषेकेन यत्फलं मुनिभिः स्मृतम् ॥
Verse 18
तत्प्राप्नोति न सन्देहो वराहवचनं यथा ॥ यदेतत्पारयेद्भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥
तत्प्राप्नोति न सन्देहो वराहवचनं यथा । यदेतत्पारयेद्भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥
Verse 19
तस्य नारायणो देवः सन्तुष्टः स्याद्धि सर्वदा ॥ यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥
तस्य नारायणो देवः सन्तुष्टः स्याद्धि सर्वदा । यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥
Verse 20
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं यथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं यथा विष्णुं सनातनम् । गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
Verse 21
यथाशक्ति नृपो ग्रामैः पूजयेत्च वसुन्धरे ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यः पौराणिकं नियतः शुचिः ॥
यथाशक्ति नृपो ग्रामैः पूजयेत्च वसुन्धरे । श्रुत्वा तु पूजयेद्यः पौराणिकं नियतः शुचिः ॥
Verse 22
कीर्तयित्वा व्रजेत्त्वर्गं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥
एतत् कीर्तयित्वा मानवः कल्ये मुहूर्ते उत्थाय स्वर्गं व्रजेत्। सूत उवाच—इत्युक्त्वा भगवान् देवः परमेष्ठी प्रजापतिः…
Verse 23
अपुत्रस्य भवेत्पुत्रः सपौत्रस्य सुपौत्रकः ॥ यस्येदं लिखितं गेहे तिष्ठेत्सम्पूज्यते सदा ॥
अपुत्रस्य पुत्रो भवेत्, सपौत्रस्य च सुपौत्रकः। यस्य गृहे इदं लिखितं तिष्ठेत्, स सदा सम्पूज्यते।
Inside Adhyaya 217
How it unfolds
- Where it opens
Sanatkumāra, in the relay of transmission, reports that Brahmā (Parameṣṭhin/Prajāpati) has already settled the inquiry and appoints Pulastya to complete the exposition, thereby framing the Dharāṇī–Varāha saṃvāda as an authorized, lineage-secured teaching meant for disciplined hearers.
- Central event
A formal phalaśruti extols the ‘sāra’ of the Dharāṇī–Varāha dialogue: continuous śravaṇa–kīrtana–pārāyaṇa and respectful custody of the text are declared dharma–kāma–artha-sādhaka, pāpa-kṣaya-producing, and jagat-hitakara (world-benefiting).
- Climax resolution
Merit is amplified through comparisons: hearing/reciting equals or surpasses major yajñas, dānas, and tīrtha-snānas; additionally, writing the text, housing it in one’s home, and honoring it (śāstra-pūjā) are presented as enduring sources of auspiciousness, prosperity, and longevity.
- Closing phalashruti
The chapter closes by consolidating the promise that faithful hearing, recitation, and manuscript-reverence of the Dharāṇī–Varāha discourse remove moral taint, secure well-being and social order, and maintain sustained divine favor—implicitly grounding an Earth-revering civilizational ethic in Varāha-centered teaching.
Geographical context
Prabhāsa; Naimiṣāraṇya; Gaṅgādvāra (Haridvāra); Puṣkara; Prayāga; Brahmatīrtha; Amarakaṇṭaka.
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo single tīrtha is foregrounded; rather, the phalaśruti uses a comparative register, asserting that the merit of śravaṇa–pārāyaṇa and textual stewardship of the Dharāṇī–Varāha saṃvāda is equivalent to (or greater than) celebrated tīrtha-ablutions and other high-prestige religious acts.
Ritual instructions
- Primary RitualŚravaṇa–kīrtana–pārāyaṇa of the Dharāṇī–Varāha saṃvāda, coupled with textual stewardship (likhana, gṛha-sthāpana, śāstra-pūjā).
- BenefitPāpa-kṣaya (ethical purification), dharma–kāma–artha-siddhi, prosperity and longevity, and sustained auspiciousness for household and society; merit is rhetorically equated with major sacrifices, gifts, and tīrtha-snānas.
The narrative frame
- Sūta (as the public reciter at Naimiṣāraṇya), relaying Sanatkumāra’s report; Brahmā is cited as delegating to Pulastya.The sages of Naimiṣāraṇya (Śaunaka and the ṛṣis implied), with the Dharāṇī–Varāha saṃvāda positioned as the core teaching for disciplined social groups. · Eulogistic, legitimizing, and exhortative (phalaśruti-register), emphasizing authority, continuity of transmission, and practical devotional discipline.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (serene assurance) with a strong Bhakti undertone.
- Emotional ProgressionFrom lineage-authentication and didactic framing → to escalating praise through sacrifice/dāna/tīrtha comparisons → to settled confidence in the enduring fruits of continual recitation and manuscript-reverence.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityFeasible as a thematic circuit rather than a single-site visit: the chapter names multiple pan-Indian tīrthas used for merit-comparison; modern travel can cover select nodes (e.g., Haridwar–Prayagraj–Pushkar) while others (Prabhas/Somnath, Amarkantak) require separate legs.
- Best SeasonOctober–March (generally favorable for North/West/Central Indian pilgrimage; avoids peak heat and much of the monsoon).
- Modern Location NamePrabhāsa (Somnath, Gujarat); Naimiṣāraṇya (Nimsar, Uttar Pradesh); Gaṅgādvāra (Haridwar, Uttarakhand); Puṣkara (Ajmer district, Rajasthan); Prayāga (Prayagraj, Uttar Pradesh); Brahmatīrtha (name shared by multiple sites; local identification needed); Amarakaṇṭaka (Amarkantak, Madhya Pradesh).
- Related FestivalPrayagraj: Kumbh/Magh Mela (cycle-dependent); Pushkar: Kārtika Pūrṇimā fair; Haridwar: Kumbh/Ardh-Kumbh (cycle-dependent); Somnath/Prabhas: Mahāśivarātri observances; Amarkantak: local Śivarātri/Navarātri observances (regionally variable).
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Dharāṇī–Varāha dialogue as a normative instructional text: sustained hearing/recitation and respectful preservation of the teaching are presented as practices that cultivate moral purification (pāpa-kṣaya), social auspiciousness, and ordered life-goals (dharma–kāma–artha). It also advances an implicit Earth-centered ethic by treating the Dharāṇī-related discourse as a civilizational ‘sāra’ worthy of continual study and protection.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are given. The recommended practice is framed as continuous (satataṃ; nairantaryeṇa) rather than tied to a calendrical observance.
Direct ecological prescriptions are not detailed here; instead, the chapter elevates the Dharāṇī–Varāha saṃvāda as a foundational teaching whose continual transmission benefits the world (jagat-hitāya). By sacralizing the Earth-centered dialogue and linking it to collective welfare, the text indirectly supports an ethic of terrestrial respect and preservation through cultural memory and disciplined practice.
The narrative references major Purāṇic authorities and transmitters—Brahmā (Parameṣṭhin/Prajāpati), Sanatkumāra, Pulastya, and Sūta—functioning as a lineage of instruction and authentication. A royal figure (nṛpa/rājya context) is also invoked in relation to patronage and honoring the tradition, but no specific dynasty is named.
Ask anything about Adhyaya 217 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.